Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ

Ացետիլսալիցիլաթթվի` նույն ինքը Ասպիրինի, դեղահաբերը:Ասպիրինը հանդիսանում է ՈՍՀԲԴ-ի պրոտոտիպը` ինչպես իր ազդեցության մեխանիզմով, այնպես էլ կողմնակի էֆեկտներով

Ասպիրինի առաջին գովազդներից մեկը, տպագրված 1917-ին The New York Times ամսագրում` Bayer-Aspirin ֆիրմայի կողմից

Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ (ՈՍՀԲԴ) են համարվում այն դեղամիջոցները, որոնք օժտված են հակաբորբոքային, ցավազրկող և ջերմիջեցնող ազդեցություններով: Այս խմբի դեղերի են պատկանում ասպիրինը, դիկլոֆենակը, պարացետամոլը, ինդոմետացինը, նիմեսուլիդը և այլն: Այս խմբի դեղերը կոչվում են նաև ոչ թմրաբեր ցավազրկողներ, քանի որ համեմատած թմրաբեր ցավազրկողների հետ, դրանք՝

• օժտված են ավելի թույլ արտահայտված ցավազրկող (անալգետիկ) ազդեցությամբ (ավելի քիչ արդյունավետ են սուր, ծանր աստիճանի վնասվածքների, այրվածքների դեպքում առաջացած ցավերի ժամանակ)
• չեն առաջացնում էյֆորիա
• օժտված չեն քնաբեր ազդեցությամբ
• չեն ընկճում հազի և շնչական կենտրոնները
• չեն առաջացնում ընտելացում և կախվածություն

Ազդեցության մեխանիզմը

Պրոստագլանդինների և լեյկոտրիենների սինթեզը

Այս խմբի դեղամիջոցները ընկճում են ցիկլօքսիգենազա (ՑՕԳ) ֆերմենտը` խաթարելով պրոստագլանդինների սինթեզը: Թաղանթային ֆոսֆոլիպիդներից ֆոսֆոլիպազա A2 ֆերմենտի ազդեցությամբ առաջանում է արախիդոնաթթու: Արախիդոնաթթուն ցիկլօքսիգենազայի ազդեցությամբ վերածվում է ցիկլիկ էնդոպերօքսիդների (PgG2, PGH2): Հենց այս էնդոպերօքսիդներից էլ սինթեզվում են պրոստագլանդինները` կայուն պրոստագլանդինները (PgE2, PgF2a, PgD2), պրոստացիկլինը (PgI2) և թրոմբոքսանը (TxA2): Պրոստագլանդինները կարևոր միացություններ են, մեծ նշանակություն ունեն օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական գործընթացների կարգավորման մեջ: Սակայն նրանք համարվում են նաև բորբոքման միջնորդանյութեր (մեդիատորներ) և բորբոքային օջախում մասնակցում են բորբոքմանը բնորոշ փոփոխությունների զարգացմանը` անոթալայնացում, անոթների թափանցելիության բարձրացում, արյան պլազմայի էքսուդացիա դեպի շրջակա հյուսվածք, բորբոքային այտուցի զարգացումը: Այտուցային հեղուկի` նյարդաթելերի վրա թողած ուղղակի ճնշիչ ազդեցության հետևանքով, ինչպես նաև պրոստագլանդինների ազդեցությամբ ցավային միջնորդանյութերի ձերբազատման խթանումը նպաստում է ցավի առաջացմանը: Այսպիսով, այս դեղերը` բորբոքային օջախում իջեցնելով պրոստագլանդինների քանակը, թողնում են ոչ սպեցիֆիկ հակաբորբոքային ազդեցություն` ընկճելով ցավի, այտուցի, լարվածության, անոթների լայնացման և լեյկոցիտների ինֆիլտրացիայի (ներսփռման) զարգացումը:

Ջերմիջեցնող դեղամիջոցները նշանակվում են 38, 5-39 C ջերմաստիճանի դեպքում:Ցանկալի չէ կիրառել ավելի ցածր ջերմաստիճանի դեպքում, քանի որ տենդային ռեակցիան իրենից ներկայացնում է ինֆեկցիայի նկատմամբ օրգանիզմի ոչ սպեցիֆիկ պաշտպանական ռեակցիաներից մեկը:Հիպերթերմիայի ընթացքում դեպոներից ուժեղանում է լեյկոցիտների տեղափոխումը, աճում է նրանց մանրէասպան ազդեցությունը, դանդաղում է մանրէների աճն ու բազմացումը, ակտիվանում է ֆագոցիտոզը, խթանվում է օրգանիզմի սպեցիֆիկ իմուն պատասխանը, ինտերֆերոնների (ընդերածին հակավիրուսային նյութերի) առաջացումը: Այն երեխաներին, ովքեր տառապում են սիրտ-անոթային հիվանդույուններով կամ ցնցումների նկատմամբ ունեն հակում, ջերմիջեցնող դեղերի նշանակումը ցուցված է 37, 5-38 C ջերմաստիճանի դեպքում:

Կիրառման ցուցումները

1. Որպես ցավազրկող միջոց

• հետվիրահատական ցավեր
• ոսկրերի, հոդերի վնասման, կապանների պատռման ժամանակ դիտվող ցավային համախտանիշ
• ատամնացավ, գլխացավ
• նևրալգիա, վնասվածքային բնույթի միոզիտ
• ՈՍՀԲԴ-ի մեծամասնությունը արդյունավետ չէ ուժեղ, վիսցերալ ցավերի դեպքում (օրինակէ սուր որովայն, երիկամային խիթ, պերիկարդիտ կամ սրտամկանի ինֆարկտ):Այս շարքից ամենաուժեղ ցավազրկող ազդեցությամբ օժտված է կետորոլակը:Հետվիրահատական թեթև, միջին աստիճանի ցավերի դեպքում այն երբեմն փոխարինում է մորֆինին
• սպաստիկ բնույթի ցավեր (սպազմոլիտիկների հետ կոմբինացված)

2. Որպես ջերմիջեցնող միջոց

3. Որպես հակաբորբոքային միջոց Հաճախ կիրառվում են հենաշարժական համակարգի և որոշ նյարդաբանական ախտահարումների դեպքում` միոզիտ, արթրիտ (այդ թվում ռևմատոիդ արթրիտ), արթրոզմներ, ռադիկուլիտներ, պլեքսիտներ

4. Որպես ապասենսիբիլիզացնող Կիրառվում են աուտոիմուն հիվանդությունների դեպքում`կոլագենոզներ, ռևմատոիդ արթրիտ, համակարգային կարմիր գայլախտ

5. Թրոմբոցիտների ագրեգացիայի ընկճում Այս հատկության շնորհիվ ասպիրինը նվազեցնում է կրկնակի ինֆարկտների կամ ինսուլտների զարգացման հավանականությունը:Բացի այդ, կանխում է անգիոպլաստիկայից հետո պսակային անոթներում կրկնակի թրոմբների գոյացումը

6. Երեխաների չսերտաճած բոտալյան ծորանի փակում Բոտալյան ծորանը գտնվում է աորտայի աղեղի և թոքային զարկերակի միջև:Ներարգանդային կյանքում այս ծորանը բաց է` շնորհիվ պրոստագլանդինների տեղային արտադրության:Սովորաբար այն ծնվելուց հետո փակվում է:Սակայն որոշ երեխաների մոտ դա կարող է տեղի չունենալ:Այս դեպքում առաջին ընտրության դեղամիջոց է հանդիսանում Ինդոմետացինի ներերակային ներարկումը:Շատ դեպքերում Ինդոմետացինի կիրառումը թույլ է տալիս խուսափել վիրահատական միջամտությունից:

7. Դիսմենորեա Դիսմենորեայի զարգացման հարցում ապացուցված է PgE2 և PgF2a դերը:Վերջիններս գոյանում են արգանդի էնդոմետրիումի շերտազատվող բջիջների ֆոսֆոլիպիդներից:PgE2-ը ընկճում է թրոմբոցիտների ագրեգացիան և լայնացնում է անոթները:PgF2a-ն առաջացնում է ցավային զգացողություններ և նպաստում հարթ մկանների կծկմանը:

Կողմնակի ազդեցությունները

1. Ստամոքս-աղիքային համակարգում`

• կարող է նկատվել ախորժակի կորուստ, սրտխառնոց, էպիգաստրալ շրջանի ցավեր, լուծ
• սրտխառնոց և փսխում (սալիցիլատների այս էֆեկտը ունի նաև կենտրոնական բնույթ` նրանք գրգռում են փսխման տրիգերյան կենտրոնը)
• ստամոքսի և տասներկումատնյա աղու խոցերի գոյացում (խոցածին կամ ուլցերոգեն էֆեկտ)` քանի որ իջեցնում են ստամոքսի լերձաթաղանքի համար պաշտպանական ազդեցություն ունեցող պրոստագլանդինների քանակը:Ուլցերոգեն ազդեցությամբ օժտված չեն ՑՕԳ-2 ընտրողական ընկճող պրեպարատները (Մելօքսիկամ)

2. Արյունահոսություններ` պայմանավորված այս խմբի որոշ դեղերի հակաագրեգանտային ազդեցությամբ

3. Հեմատոլոգիական տեղաշարժեր (աչյան ձևավոր տարրերի քանակության նվազում` լեյկոպենիա` ընդհուպ մինչև ագրանուլոցիտոզ, թրոմբոցիտոպենիա, պանցիտոպենիա):Այս կողմնակի էֆեկտները առավել բնորոշ են Բութադիոնին և Ինդոմետացինին:Արյունաստեղծման ընկճումը կրում է աուտոիմուն բնույթ:Անալգինին հատկապես բնորոշ է ագրանուլոցիտոզի զարգացումը:

4. Բրոնխոսպազմ (բրոնխների պատի հարթ մկանների կծկում և դրա հետևանքով բրոնխների լուսանցքի նեղացում), սա պայմանավորված է արախիդոնաթթվային կասկադում լեյկոտրիենային սինթեզի խթանմամբ և նրանց շատացմամբ

5. Երիկամների արյունամատակարարման վատացում

6. Լյարդի ախտահարում. Հեպատոտոքսիկ ազդեցությամվ օժտված են Պարացետամոլը, Ասպիրինը, Բութադիոնը:Լյարդի ախտահարումը պայմանավորված է ինչպես աուտոիմուն, այնպես էլ տոքսիկ (թունային) ազդեցությամբ:Աուտոիմուն հեպատիտը (լյարդաբորբը) հիմնականում զարգանում է ՈՍՀԲԴ բուժման սկզբնական շրջանում:Տոքսիկ հեպատիտը զարգանում է այս դեղերով երկարատև բուժման ընթացքում և զուգորդվում է դեղնախտով:

7. Մաշկի և լորձաթաղանթների ախտահարումներ` ցան, ֆոտոսենսիբիլիզացիա, եղնջացան:Իբուպրոֆենը կարող է առաջացնել մազաթափություն

8. Ռեյի համախտանիշ. զարգանում է երեխաների մոտ վիրուսային ինֆեկցիաների դեպքում Ասպիրին նշանակելիս:Այս ախտանիշը բնորոշվում է էնցեֆալոպաթիայի և լյարդի նեկրոզի համակցումով և 60% դեպքերում կարող է ունենալ մահացու ելք:Այդ իսկ պատճառով վիրուսային բնույթի ինֆեկցիաների դեպքում (գրիպ, հարբուխ, կարմրուկ, ջրծաղիկ) պետք չէ նշանակել երեխաների Ասպիրին` որպես ջերմիջեցնող դեղամիջոց:

8. Հոգեկան և նյարդաբանական շեղումներ` հանդիպում է 1% դեպքերում, հիմնականում բնորոշ են Ասպիրինին, Ինդոմետացինին և Կետորոլակին, քանի որ այս դեղամիջոցները լավ են թափանցում արյուն-ուղեղային պատնեշով:"Սալիցիլիզմին" բնոևոշ են գլխացավը, գլխապտույտը, ականջներում աղմուկը, լսողության և տեսողության իջեցումը, հևոցը, հոգեգարությունը, ցնցումները, կոլապսը, ջրազրկումը, շնչական ալկալոզը` համակցված մետաբոլիկ ացիդոզի հետ:

ՈՍՀԲԴ-ի օգտագործումը (հատկապես Ինդոմետացին) հղիության վերջին ժամետներում կարող է բերել ծննդաբերական գործընթացի թուլացման, ինչպես նաև` Բոտալյան ծորանի վաղաժամ փակման:

Դասակարգումը` ըստ ցիկլօքսիգենազա (ՑՕԳ) ֆերմենտի տարբեր իզոձևերի նկատմամբ խնամակցության

1. Գերազանցապես ընկճում եբ ՑՕԳ -1-ը`

• Ացետիլսալիցիլաթթու (Ասպիրին)
• Ինդոմետացին
• Սուլինդակ
• Կետոպրոֆեն

2. Առավելապես ընկճում են ՑՕԳ -1-ը`

• Իբուպրոֆեն
• Պիրօքսիկամ
• Մեֆենամաթթու

3. Հավասարապես ազդում են ՑՕԳ-1-ի և ՑՕԳ-2-ի վրա`

• Դիկլոֆենակ
• Նապրոքսեն
• Լորնօքսիկամ

4. Առավելապես ընկճում են ՑՕԳ-2-ը`

• Մելօքսիկամ
• Նաբումետոն
• Նիմեսուլիդ

5. Ընտրողական ՑՕԳ-2-ը ընկճողներ`

• Ցելեկոքսիբ
• Ռոֆեկոքսիբ

6. ԿՆՀ-ի ՑՕԳ-3-ը ընկճող`

• Պարացետամոլ

Գրականություն

• Ֆարմակոլոգիա: Մ. Գ. Բալասանյան, Լ. Գ. Դհերյան, Ն. Գ. Փանոսյան:Ձեռնարկ:Երևան 2011: Երևանի Մ. Հերացու անվան պետական բժշկական համալսարանի ֆարմակոլոգիայի ամբիոն