Սպինա բիֆիդա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սպինա բիֆիդա
Spina-bifida.jpg
Սպինա բիֆիդա ունեցող երեխայի նկարագրում
Տեսակհիվանդության կարգ
ՊատճառԳենետիկ և շրջակա միջավայրի գործոններ
Հիվանդության ախտանշաններՄեջքի ստորին հատվածում մազոտ բիծ, փոսիկ, մուգ հետք, այտուցվածություն
ՀետևանքՔայլելու վատ կարողություն, միզապարկի կամ աղիքների վերահսկման հետ կապված խնդիրներ, հիդրոցեֆալիա, կապված ողնուղեղ, լատեքսից ալերգիա
Բժշկական մասնագիտությունբժշկական գենետիկա և նյարդաբանություն[1]
ՀՄԴ-9741 և 756.17
ՀՄԴ-10Q05 և Q76.0
Commons-logo.svg Spina bifida Վիքիպահեստում

Սպինա բիֆիդա (լատ․՝ split spine ՍԲ[2]) բնածին արատ է, որի դեպքում հղիության վաղ զարգացման ընթացքում տեղի է ունենում ողնաշարի և ողնուղեղի շուրջ թաղանթների թերի փակում[3]։ Կան երեք հիմնական տեսակներ` սպինա բիֆիդա օկուլտա, մենինգոցելե և միելոմենինգոցելե[3]։ Մենինգոցելեն և միելոմենինգոցելեն կարող են դասակարգվել նաև որպես սպինա բիֆիդա ցիստիկա[4]։ Ըստ տեղակայման հաճախակի հանդիպում է ողնաշարի գոտկային շրջանում, հազվադեպ կրծքային կամ պարանոցային[5]։

Օկուլտա տեսակը կարող է չունենալ կամ ունենալ թեթև արտահայտված նշաններ, օրինակ՝ մազափունջ, փոսիկ, մուգ բիծ կամ այտուց ախտահարված շրջանում[3]։ Մենինգոցելեն հաճախ առաջացնում է մեղմ արտահայտված խնդիրներ, ողնաշարի ախտահարված հատվածի անցքից ողնուղեղային հեղուկը պարկով է անցնում։ Մենինգոցելեն հաճախ հայտնի է որպես բաց սպինա բիֆիդա, սա ամենածանր տեսակն է[6]։ Այս տեսակի հետ կապած խնդիրները ներառում են՝ սահմանափակ քայլելու կարողություններ, դեֆեկացիայի և միզարձակության հետ կապված խնդիրներ, հիդրոցեֆալիա։ Ուսուցման հետ կապված խնդիրները համեմատաբար հազվադեպ են հանդիպում[6]։

Ենթադրվում է, որ սպինա բիֆիդան պայմանավորված է գենետիկական և շրջակա միջավայրի գործոնների համակցությամբ[7]։ Նման խնդիրով մեկ երեխա ունենալուց հետո, կամ եթե ծնողներից մեկն ունի այդ խնդիրը, 4% հավանականություն կա, որ հաջորդ երեխան նույնպես կունենա[8]։ Հղիությունից առաջ և հղիության ընթացքում սննդակարգում բավարար քանակությամբ ֆոլաթթվի (վիտամին B9) բացակայությունը նույնպես նշանակալի դեր է խաղում[7]։ Ռիսկի այլ գործոններից են որոշ հակացնցումային դեղամիջոցներ, գիրություն և վատ վերահսկվող շաքարախտ[8]։ Կարող է ախտորոշվել երեխայի ծնվելուց առաջ կամ հետո։ Ծնվելուց առաջ, եթե արյան հետազոտության կամ ամնիոցենտեզի արդյունքում հայտնաբերում են ալֆա-ֆետոպրոտեինի բարձր մակարդակ, ապա սպինա բիֆիդայի ավելի բարձր ռիսկ կա։ Ուլտրաձայնային հետազոտությունը ևս կարող է բացահայտել խնդիրը։ Սպինա բիֆիդան դասակարգվում է որպես նյարդային խողովակի արատի տեսակ բայց տարբերվում է մնացած տեսակներից, ինչպիսիք են անէնցեֆալիան և էնցեֆալոցելեն[9]։

Սպինա բիֆիդայի դեպքերի մեծ մասը կարելի է կանխել, եթե մայրը բավականաչափ ֆոլաթթվի ընդունում է հղիությունից առաջ և հղիության ընթացքում[7]։ Ֆոլաթթվի ավելացումը ալյուրին արդյունավետ է կանանց մեծամասնության համար[10]։ Բաց սպինա բիֆիդան կարող է վիրահատական կերպով փակվել ծննդաբերությունից առաջ կամ հետո[11]։ Հիդրոցեֆալիայի ժամանակ կարող է անհրաժեշտ լինել շունտավորում և կապված ողնուղեղի վիրահատական վերականգնում։ Կարող են օգտակար լինել այնպիսի սարքեր, որոնք օգնում են շարժմանը, ինչպիսիք են հենակները կամ անվասայլակները[11]։ Միզային կաթետերիզացիան ևս կարող է անհրաժեշտ լինել[11]։

Տարբեր տեսակների հանդիպման հաճախականությունը տարբեր երկրներում տարբեր է, 0․1-5։1․000 հարաբերությամբ[12]։ Միջինում, զարգացած երկրներում, ներառյալ Միացյալ Նահանգները, հանդիպման հաճախականությունը 0․4։1․000 է[8][13][14]։ Հնդկաստանում ՝ 1․9։1000[15]։ Եվրոպացիներն հիվանդացության ավելի բարձր ռիսկի ունեն աֆրիկացիների համեմատ[16]։

Տեսակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպինա բիֆիդայի տարբերակները

Սպինա բիֆիդա օկուլտա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օկուլտան լատիներենից նշանակում է "թաքնված": Սա ՍԲ-ի ամենաթեթև ձևն է[17]։ Այս տեսակի ժամանակ որոշ ողերի արտաքին մասը ամբողջությամբ փակված չէ[18]։ Ողնաշարի ճեղքերը այնքան փոքր են, որ ողնուղեղը դուրս չի գալիս։ Մաշկը ախտահարված տեղում կարող է նորմալ լինել, կամ մազածածկ լինել, մաշկի վրա կարող է նկատվել փոսիկ կամ մոնղոլական նշան[19]։ Ի տարբերություն նյարդային խողովակի արատների այլ տեսակների, ՍԲ օկուլտան կապված չէ ալֆա ֆետեպրոտեինի աճի հետ՝ ընդհանուր զննման գործիք, որն օգտագործվում է ներարգանդային նյարդային խողովակի արատները հայտնաբերելու համար։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ, ի տարբերություն նյարդային խողովակի այլ արատների մեծ մասի, ողնուղեղի կարծրենին պահպանվում է։

Այս տեսակի ՍԲ ունեցող շատ մարդիկ նույնիսկ չգիտեն, որ ունեն այն, քանի որ հիվանդությունը շատ դեպքերում ասիմպտոմատիկ է[19]։ ռադիոգրաֆիկ հետազոտական ուսումնասիրությունների համակարգված վերանայումը չի հայտնաբերել կապ սպինա բիֆիդա օկուլտայի և մեջքի ցավի միջև[20]։ Վերջին ուսումնասիրությունները, որոնք ներառված չեն վերանայման մեջ, հաստատում են բացասական արդյունքները[21][22][23]։

Այնուամենայնիվ, այլ ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ ՍԲ օկուլտան միշտ չէ, որ անվնաս է։ Մի ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ մեջքի ցավը ավելի սուր է այն հիվանդների շրջանում, ովքեր ունեն ՍԲ օկուլտա[24][25]։

Մենինգոցելե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետին մենինգոցելեն կամ մենինգեալ կիստան սպինա բիֆիդայի քիչ տարածված ձևն է։ Այս տեսակի զարգացման մեկ արատը կարող է ողերի միջև ողնուղեղի պատյանների ճողվածքի պատճառ հանդիսանալ։ Քանի որ նյարդային համակարգը մնում է անվնաս, մենինգոցելե ունեցող անհատները դժվար թե ունենան երկարատև առողջական խնդիրներ, թեև արձանագրվել են կապված ողնուղեղի դեպքեր։ Մենինգոցելեի պատճառները ներառում են տերատոման և սրբանապոչուկային կամ նախասրբանային տարածության այլ ուռուցքներ, ինչպես նաև Կուրարինոյի համախտանիշը։

Մենինգոցելե կարող է ձևավորվել նաև գանգի հիմքում բացվածքների միջոցով։ Դրանք կարող են դասակարգվել ըստ իրենց տեղակայման, որպես օքսիպիտալ, ճակատ մաղոսկրային կամ քթային։ Ներքթային մենինգոցելները կարող են լինել քթի խոռոչի վերին հատվածում և սխալմամբ ընկալվել որպես քթի պոլիպի։ Բուժումը վիրահատական է։ Էնցեֆալոմենինգոցելեն դասակարգվում է նույն կերպ և այն պարունակում է նաև ուղեղի հյուսվածքը։

Միելոմենինգոցելե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոտկային միելոմենինգոցելե

Միելոմենինգոցելեն հայտնի է նաև որպես մենինգոմիելոցել, սպինա բիֆիդայի տեսակ է, որը հաճախ հանգեցնում է ամենածանր բարդությունների, ազդելով ուղեղի և նյարդերի վրա[26]։ Միելոմենինգոցելե ունեցող անհատների մոտ ողնաշարի չմիաձուլված հատվածը թույլ է տալիս ողնուղեղին դուրս գալ բացվածքով։ Միելոմենինգոցելեն առաջանում է սաղմնային զարգացման երրորդ շաբաթում՝ նյարդային խողովակի ծակոտիների փակման ժամանակ։ Մենինգիալ թաղանթները, որոնք ծածկում են ողնուղեղը, նույնպես դուրս են ցցվում բացվածքի միջով՝ ձևավորելով ողնաշարի տարրերը փակող պարկ, ինչպիսիք են ողնուղեղի պատյանները, ողնուղեղային հեղուկը և նյարդերը[27]։ Միելոմենինգոցելեն կարող է կապված լինել Առնոլդ-Չիարիի արատների հետ, որը պահանջում է վենտրիկուլոպերիտոնեալ շունտի տեղադրում[9]։

Միելոմենինգոցելեի ձևավորմանը նպաստող տոքսիններն և գործոններն են՝ կալցիումական անցուղիների արգելափակիչները, կարբամազեպինը, ցիտոխալազինները, հիպերթերմիան և վալպրոյաթթունը[12]։

Միելոցելե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միելոցելեով սպինա բիֆիդան միելոմենինգոցելեի ամենածանր ձևն է։ Այս տեսակի դեպքում ներգրավված հատվածը է հարթեցված է, որը թիթեղանման նյարդային հյուսվածքի զանգված է, առանց ծածկող թաղանթ։ Այս նյարդերի և հյուսվածքների մերկացումը երեխային ավելի հակված է դարձնում կյանքին սպառնացող վարակների հանդեպ, ինչպիսիք են մենինգիտը[28]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիզիկական խնդիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՍԲ-ի ֆիզիկական նշանները կարող են ներառել`

Սպինա բիֆիդա ունեցող երեխաների 68%-ը ալերգիա ունի լատեքսից[31], որը տատանվում է թեթևից մինչև կյանքին սպառնացող։ Հատկապես լուրջ մտահոգություն է բժշկական հաստատություններում լատեքսի ընդհանուր օգտագործումը։ Ալերգիայի զարգացումից խուսափելու ամենատարածված մոտեցումը լատեքս պարունակող արտադրանքի հետ շփումից խուսափելն է, ինչպիսիք են զննման ձեռնոցները, պահպանակները և կաթետերը, որոնց վրա չի նշում, որ դրանք լատեքս են պարունակում, ինչպես նաև ատամնաբույժների կողմից սովորաբար օգտագործվող որոշ ապրանքներ[18]։

Ողնուղեղի վնասվածքը կամ վիրահատության հետևանքով առաջացած սպիները կարող են հանգեցնել ողնուղեղի կապմանը։ Որոշ անհատների մոտ դա առաջացնում է ողնուղեղի զգալի ձգում և սթրես, որը կարող է հանգեցնել կաթվածի, սկոլիոզի, մեջքի ցավի և աղիների և/կամ միզապարկի աշխատանքի վատթարացման[32]։

Նյարդաբանական խնդիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպինա բիֆիդա ունեցող շատ անհատներ ունեն ուղեղիկի հետ կապված խնդիրներ, որը կոչվում է Առնոլդ Կիարի II մալֆորմացիա։ Տուժած անհատների մոտ ուղեղի հետևի հատվածը, գանգի հետևից տեղափոխվում է պարանոցի վերին հատված։ Միելոմենինգոցելե ունեցող մարդկանց մոտ 90%-ի մոտ հիդրոցեֆալիա է առաջանում այն պատճառով, որ տեղաշարժված ուղեղիկը խանգարում է ողնուղեղային հեղուկի բնականոն հոսքին՝ առաջացնելով հեղուկի ավելցուկ կուտակում[33]։ Փաստորեն, ուղեղիկը ավելի փոքր է սպինա բիֆիդա ունեցող անհատների մոտ, հատկապես նրանց մոտ, ում ախտահարված հատվածը բարձր է տեղակայված[30]։

Բրտամարմինը աննորմալ է զարգացած է ՍԲ միելոմենինգոցելե ունեցող մարդկանց 70-90%-ի մոտ։ Սա ազդում է ուղեղի ձախ և աջ կիսագնդերի միջև հաղորդակցությանը[34]։ Ավելին, սպիտակ նյութի ուղիները, որոնք կապում են ուղեղի հետևի շրջանները առջևի շրջանների հետ, կարող է խաթարված լինել։ Հայտնաբերվել է, որ սպիտակ նյութի ուղիները ճակատային բլթերի միջև ևս կարող է խաթարված լինել[30]։

Կարող են նաև լինել գլխուղեղի կեղևի կառուցվածքային շեղումներ։ Օրինակ, գլխուղեղի ճակատային շրջանի կեղևը հակված է ավելի հաստ լինել, քան սպասվում էր, մինչդեռ հետին և պարիետալ շրջաններինը ավելի բարակ են իսկ կեղևի նեյրոնները կարող են տեղաշարժված լինել[35]։

Մտավոր ունակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի շարք ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ սպինա բիֆիդա ունեցող երեխաների մոտ մտավոր ունակությունների հետ կապված դժվարություններ կան[36][37], ավելի արտահայտված այն նկատվել է հիդրոցեֆալիայի կապացությամբ շունտավորում արված երեխաներ մոտ[38]։ Ի տարբերություն նորմալ զարգացող երեխաների, սպինա բիֆիդա ունեցող երեխաների մոտ մեծանալուն զուգնընթաց չեն բարելավվում մտավոր ունակությունը[37]։ Որոշ անհատների մոտ դժվարություն են առաջանում հատկապես պլանավորման, կազմակերպման, նախաձեռնման և աշխատանքային հիշողության հետ կապված։ Խնդիրների լուծումը, վերացականությունը և վիզուալ պատկերացումները նույնպես կարող են խաթարվել[39]։ Ավելին, սպինա բիֆիդա ունեցող երեխաները կարող են վատ ճանաչողական ունակություն ունենալ։ Չնայած մտավոր ունակությունները հաճախ վերագրվում են ուղեղի ճակատային բլթերին, սպինա բիֆիդա ունեցող անհատներն ունեն չվնասված ճակատային բլթեր, հետևաբար, ուղեղի այլ հատվածները կարող են ներգրավված լինել[38]։

Սպինա բիֆիդա ունեցող անհատները, հատկապես նրանք, ովքեր ունեն շունտավորված հիդրոցեֆալիա, հաճախ ունենում են ուշադրության խնդիրներ։ Սպինա բիֆիդա և շունտավորված հիդրոցեֆալիա ունեցող երեխաների մոտ ուշադրության դեֆիցիտի և հիպերակտիվության համախտանիշի զարգացման ավելի բարձր ռիսկ կա, քան այդ պայմանները չունեցող երեխաների մոտ (31% ընդդեմ 17%)[36]։ Նկատվել են ստեղծագործական ունակությունների և կենտրոնացված ուշադրության պակաս, չնայած դրան թեստերի անցկացման ժամանակ, ցածր մոտորիկ ակտիվությունը կարող էր նպաստած լինել[38][40]։ Ուշադրության պակասը կարող է ակնհայտ լինել շատ վաղ տարիքում, քանի որ սպինա բիֆիդա ունեցող երեխաները ետ են մնում իրենց հասակակիցներից դեմքերի ճանաչողության հարցում[41]։

Ակադեմիական հմտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպինա բիֆիդա ունեցող անհատները կարող են ակադեմիական դժվարություններ ունենալ, հատկապես մաթեմատիկա և հումանիտար առարկաներից։ Մեկ ուսումնասիրության ժամանակ սպինա բիֆիդա ունեցող երեխաների 60%-ի մոտ նկատվել է սովորելու հետ կապված դժվարություններ։ Համակցումը ուղեղի տարբեր անոմալիաների, որոնք ուղղակիորեն կապված են տարբեր ակադեմիական հմտությունների հետ, ամենայն հավանականությամբ, ազդում է ուշադրության վերահսկման և մտավոր ունակություններ վրա[35]։ Սպինա բիֆիդա ունեցող երեխաները կարող են լավ հանդես գալ տարրական դպրոցում, բայց սկսում են դժվարանալ ավելի բարձր տարիքում, քանի որ ակադեմիական հմտությունների պահանջները մեծանում են։

Սպինա բիֆիդա ունեցող երեխաներն ավելի հավանական է, որ դիսկալկուլյոզ լինեն, քան իրենց հասակակիցները, ովքեր չունեն այդ հիվանդությունը[42]։ Մաթեմատիկական դժվարությունները կարող են ուղղակիորեն կապված լինել պարիետալ բլթերի ախտահարման և անուղղակիորեն կապված լինել ուղեղիկի և միջին ուղեղի դեֆորմացիաների հետ[43]։ Վաղ կանխարգելիչ միջամտությունը մաթեմատիկական դժվարությունները և մտավոր ունակությունները զարգացնելու համար շատ կարևոր են[44]։

Ի տարբերություն մաթեմատիկական հմտությունների, սպինա բիֆիդա ունեցող անհատները ավելի լավ ընթերցման հմտություններ ունեն, սակայն տեքստի ըմբռնումը կարող է դժվարացած լինել[43][45][46]։ Սպինա բիֆիդա ունեցող անհատները կարող են դժվարություններ ունենալ գրելու ժամանակ՝ նուրբ շարժումների թերի կատարման և աշխատանքային հիշողության դեֆիցիտի պատճառով[45]։

Պատճառ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ենթադրվում է, որ ՍԲ-ն առաջանում է գենետիկական և շրջակա միջավայրի գործոնների համակցությամբ[7]։ Նման խնդիրով մեկ երեխա ունենալուց հետո, կամ եթե ծնողներից մեկն ունի այդ խնդիրը, 4% հավանականություն կա, որ հաջորդ երեխան նույնպես կունենա[8]։ Հղիության ընթացքում ֆոլաթթվի անբավարարությունը նույնպես ռիսկի գործոն է[7]։ Այլ ռիսկի գործոններ են հանդիսանում՝ ալկոհոկը, որոշ հակացնցումային դեղամիջոցներ և վատ վերահսկվող շաքարախտը[8][47]։

Պաթոֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՍԲ-ն առաջանում է, երբ նյարդային խողովակի որոշ տեղային հատվածներ չեն միաձուլվում կամ ողնաշարային ռեֆլեկտոր աղեղի ձևավորումը ձախողվում է։ Նյարդային աղեղի ձևավորումը տեղի է ունենում սաղմի զարգացման առաջին ամսում (հաճախ մինչև մայրը իմանա, որ հղի է)[48]։

Նորմալ պայմաններում նյարդային խողովակի փակումը տեղի է ունենում բեղմնավորումից հետո 23-րդ և 27-րդ օրը[49]։ Այնուամենայնիվ, եթե ինչ-որ բան խանգարում է, և խողովակը պատշաճ կերպով չի փակվում, առաջանում է նյարդային խողովակի արատ։

Սպինա բիֆիդա ունեցող մկների լայնածավալ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ այդ վիճակի զարգացման համար գենետիկ հիմք կա։ Մարդու ՍԲ-ն, ինչպես մարդկային այլ հիվանդությունները, ինչպիսիք են քաղցկեղը, հիպերտոնիան և աթերոսկլերոզը, հավանաբար առաջանում են բազմաթիվ գեների և շրջակա միջավայրի գործոնների փոխազդեցությունից։

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ֆոլաթթվի պակասը նպաստող գործոն է նյարդային խողովակի արատների պաթոգենեզում, ներառյալ ՍԲ-ն։ Մոր սննդակարգը ֆոլաթթվով լրացնելը կարող է նվազեցնել նյարդային խողովակի արատների հանդիպման հաճախականությունը մոտ 70%-ով և կարող է նաև նվազեցնել այդ արատների սրությունը, երբ դրանք առաջանան[50][51][52]։ Անհայտ է, թե ինչպես և ինչու է ֆոլաթթուն այսպիսի ազդեցությունն ունենում։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպինա բիֆիդան ամբողջությամբ կանխելու որևէ միջոց չկա, սակայն հայտնի է, որ օրական 400 մկգ ֆոլաթթվի օգտագործումը կարող է նվազեցնել զարգացման ռիսկը[53][54][55]։

Հարստացված հացահատիկային արտադրանքի հարստացումը ֆոլաթթվով պարտադիր է Միացյալ Նահանգներում 1998 թվականից։ Սա կանխում է ԱՄՆ-ում տարեկան 600-700 սպինա բիֆիդայի դեպքերը և խնայում է 400-600 միլիոն դոլար առողջապահական ոլորտի ծախսերում[56]։ ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը, Կանադայի Հանրային Առողջապահության Գործակալությունը և Մեծ Բրիտանիայի Առողջապահության և սոցիալական խնամքի դեպարտամենտը վերարտադրողական տարիքի կանանց և հղիանալ պլանավորող կանանց համար ֆոլաթթվի առաջարկած քանակությունը կազմում է առնվազն 0,4 մգ/օր ֆոլաթթու։ Բեղմնավորումից առնվազն երեք ամիս առաջ և շարունակվել հղիության առաջին 12 շաբաթների ընթացքում[57]։ Կանայք, ովքեր արդեն ունեցել են սպինա բիֆիդայով կամ նյարդային խողովակի այլ տիպի արատով երեխա, կամ հակացնցումային դեղամիջոցներ են ընդունում, պետք է ընդունեն օրական 4-5 մգ-ից ավելի բարձր չափաբաժին[57]։

Հայտնի է որ ՍԲ ունեցող որոշ ընտանիքներում կա VANGL1 գենի որոշ մուտացիաներ[58]։

Սքրինինգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաց սպինա բիֆիդան սովորաբար կարող է հայտնաբերվել հղիության ընթացքում պտղի ուլտրաձայնային հետազոտության ժամանակ։ Մայրական այրան շիճուկի ալֆա-ֆետոպրոտեինի մակարդակի բարձրացման դեպքում պետք է կատարել երկու թեստ՝ պտղի ողնաշարի ուլտրաձայնային հետազոտություն և մոր ամնիոտիկ հեղուկի ամնիոցենտեզ (ալֆա-ֆետոպրոտեինի և ացետիլխոլինէսթերազայի առկայությունը ստուգելու համար)։ Այս թեստերն այժմ պարտադիր են որոշ նահանգներում (ներառյալ Կալիֆորնիան), և դրանք չիրականացնելը կարող է իրավական հետևանքներ ունենալ։ Կա դեպք, որ երեխան ով ծնվել է սպինա բիֆիդայով, արժանացել է 2 միլիոն դոլարի վճարման այն բանից հետո, երբ դատարանը գտել է, որ իր մոր մանկաբարձ-գինեկոլոգը անփույթ է եղել այս թեստերը չկատարելով[59]։ ՍԲ-ն կարող է համակցված լինել այլ արատների հետ, ինչպես դիսմորֆիկ սինդրոմների դեպքում, որոնք հաճախ հանգեցնում են ինքնաբուխ վիժման։ Այնուամենայնիվ, դեպքերի մեծ մասում ՍԲ-ն մեկուսացված արատ է։

Հղիության ընթացքում կարող են առաջարկվել գենետիկական խորհրդատվություն և հետագա գենետիկական հետազոտություններ, ինչպիսիք են ամնիոցենտեզը, քանի որ նյարդային խողովակի որոշ արատներ կապված են գենետիկական խանգարումների հետ, ինչպիսին է տրիսոմիան18-ը:

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չկա որևէ դեղորայքային բուժման մեթոդ։ Ստանդարտ բուժումը ծննդաբերությունից հետո վիրահատությունն է։ Այս վիրահատությունը նպատակ ունի կանխել նյարդային հյուսվածքի հետագա վնասումը և կանխել վարակումը։ Մանկական նյարդավիրաբույժները մեջքի այդ բացվածքը փակում են և ողնուղեղը և նրա նյարդային արմատները նորից դրվում են ողնաշարի ներսում և ծածկվում թաղանթներով։ Բացի այդ, վիրաբուժական ճանապարհով կարող է տեղադրվել շունտ՝ ուղեղում արտադրվող ավելցուկային ողնուղեղային հեղուկի շարունակական արտահոսք ապահովելու համար, ինչպես դա տեղի է ունենում հիդրոցեֆալիայի ժամանակ։ Շունտերն ամենից հաճախ հոսում են դեպի որովայնի կամ կրծքավանդակի խոռոչ։

Հղիություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստանդարտ բուժումը կատարվում է ծննդաբերությունից հետո։ Կան նախնական ապացույցներ ծանր հիվանդության բուժման վերաբերյալ մինչև ծննդաբերությունը, երբ երեխան գտնվում է արգանդում։ 2014 թվականի դրությամբ, սակայն, ապացույցները մնում են անբավարար՝ օգուտներն ու վնասները որոշելու համար[60]։

Հղիության ընթացքում ողնաշարի բիֆիդայի բուժումն առանց ռիսկի չէ[61]։ Մոր համար սա ներառում է արգանդի սպիացումը[61]։ Երեխայի համար վաղաժամ ծննդաբերության վտանգ կա[61]։

Ընդհանուր առմամբ, կան նախածննդյան բուժման երկու ձև՝ առաջինը պտղի բաց վիրահատությունն է, որտեղ բացվում է արգանդը և կատարվում է ողնաշարի վերականգնում, երկրորդը՝ ֆետոսկոպիայի միջոցով։ Այս մեթոդները կարող են լինել ստանդարտ թերապիայի տարբերակ[62]։

Մանկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միելոմենինգոցելե ունեցող մարդկանցից շատերին անհրաժեշտ է պարբերական հետազոտություններ տարբեր մասնագետների կողմից[63]։

  • Ֆիզիոթերապևտները նշանակում են հատուկ թերապիաներ, ադապտատիվ սարքավորումների օգտագործմամբ կամ նշանակում են դեղամիջոցներ՝ համայնքում հնարավորինս ֆունկցիոնալ կարողությունները բարձրացնելու նպատակով։
  • Նյարդավիրաբույժները վիրահատություններ են կատարում ծննդյան ժամանակ և բուժում են կապակցված պորտալարի և հիդրոցեֆալիայի հետ կապված բարդությունները։
  • Նյարդաբանները բուժում և գնահատում են նյարդային համակարգի խնդիրները, ինչպիսիք են ջղաձգումներ։
  • Ուրոլոգները լուծում են երիկամների, միզապարկի և աղիների դիսֆունկցիան, շատերին անհրաժեշտ է լինում կատարել միզային կատետերիզացիա։
  • Ակնաբույժները գնահատում և բուժում են աչքերի բարդությունները։
  • Օրթոպեդները վերահսկում են ոսկորների, մկանների և հոդերի աճն ու զարգացումը։ Նախագծում և հարմարեցնում են տարբեր տեսակի օժանդակ տեխնոլոգիաներ՝ շարժունակությանը նպաստելու համար, որոնցից են բրեկետները, հենակները և անվասայլակները։ Որպես ընդհանուր կանոն, որքան բարձր է ողնաշարի ախտահարված հատվածի մակարդակը, այնքան ավելի ծանր է կաթվածը, բայց միշտ չէ, որ տեղի է ունենում կաթված։ Այսպիսով, դեֆեկտի ցածր տեղակայման դեպքում կարող են անհրաժեշտ լինել միայն ոտքերի համար նախատեսված կարճ բրեկետներ, մինչդեռ ավելի բարձր տեղակայման դեպքում օգտագործվում է հաշմանդամի սայլակ, իսկ ոմանք կարող են քայլել առանց օգնության։
  • Ֆիզիոթերապևտները, Էրգոթերապևտները, հոգեբանները և լոգոպեդները կատարելով վերականգնողական թերապիաներին, նպաստում են ինքնուրույն ապրելու հմտությունների զարգացմանը։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սպինա բիֆիդայի այլ տեսակների ցուցանիշները զգալիորեն տարբերվում են ըստ երկրների՝ 0․1-ից մինչև 5 դեպք 1000 ծնունդներից[12]։ Միջին հաշվով զարգացած երկրներում հանդիպում է 1000 ծնունդից մոտ 0․4-ը[13]։ Միացյալ Նահանգներում հանդիպում է 1000 ծնվածից մոտ 0․7-ը[8] իսկ Հնդկաստանում՝ 1000 ծնվածից մոտ 1․9-ը[15]։ Ենթադրվում է, որ այս տարբերության մի մասը պայմանավորված է ռասայով, եվրոպոիդները ավելի բարձր ռիսկի են ենթարկվում, իսկ մյուս մասինը պայմանավորված է շրջակա միջավայրի գործոններով[16]։ Այն առավել տարածված է կելտական ցեղերի մոտ (12․5 10000 կենդանի ծնվածից), և հազվադեպ է հանդիպում ասիացիների և աֆրիկյան ծագում ունեցող մարդկանց մոտ[64]։

Միացյալ Նահանգներում ցուցանիշներն ավելի բարձր են արևելյան ափին, քան արևմտյան ափին, և ավելի բարձր սպիտակամաշկ մարդկանց մոտ (1 դեպք 1000 կենդանի ծնվածից), քան սևամորթների մոտ (0,1–0,4 դեպք 1000 կենդանի ծնվածից)։ Իռլանդիայից ներգաղթածների մոտ սպինա բիֆիդայի հանդիպման հաճախականությունը ավելի բարձր է, քան բնիկները[65][66]։ ԱՄՆ-ում արատների ամենաբարձր ցուցանիշները դիտվել է իսպանացի երիտասարդների մոտ[67]։

Աշխարհում հիվանդացության ամենաբարձր ցուցանիշները հայտնաբերվել են Իռլանդիայում և Ուելսում, որտեղ 1970-ականներին գրանցվել է միելոմենինգոցելեի երեքից չորս դեպք 1000 բնակչից, ինչպես նաև 1000 բնակչի հաշվով անէնցեֆալիայի ավելի քան վեց դեպք (և կենդանի ծնունդներ, և մահացած ծնունդներ)։ Բրիտանական կղզիներում միելոմենինգոցելեի ընդհանուր հաճախականությունը եղել է 2․0–3․5 դեպք 1000 ծնունդից[65][66] այդ ժամանակվանից ի վեր, այդ ցուցանիշը կտրուկ նվազել է՝ 1998 թվականին գրանցված է 0․15 դեպք 1000 կենդանի ծնվածի հաշվով[49], չնայած այս անկումը մասամբ պայմանավորված է որոշ հղիությունների ընդհատմամբ, երբ թեստերը ցույց են տալիս սպինա բիֆիդայի նշաններ (տե՛ս վերևում Հղիության սքրինինգը)։

Միելոմենիգոցելեի վարման ուսումնասիրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միելոմենիգոցելեի վարման ուսումնասիրությունը III փուլից կազմված կլինիկական փորձարկում էր, որը նախատեսված էր սպինա բիֆիդայի բուժման երկու մոտեցումների համեմատության համար՝ վիրահատություն ծնվելուց առաջ և վիրահատություն ծնվելուց հետո[68][69]։

Փորձարկումը եկավ այն արդույունքին, որ նախածննդյան սպինա բիֆիդա բուժումից հետո արդյունքները բարելավվում են այն աստիճանի, որ վիրահատության օգուտները գերազանցում են մայրական ռիսկերը[70]։

Մասնավորապես, ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ նախածննդյան վերականգնումը հանգեցրել է.

  • Կիարի II մալֆորմացիայի հետին ուղեղի ճողվածքի կոմպոնենտի վերացում։
  • Փորոքային շունտավորման կարիքի նվազեցում (պրոցեդուրա, որի ժամանակ բարակ խողովակ է մտցվում ուղեղի փորոքներ՝ հեղուկը արտահոսելու և հիդրոցեֆալիայից ազատվելու համար)
  • Նյարդաբանական խանգարումների զարգացման կրճատում կամ ծանրություն թեթևացում, ինչպիսիք են շարժիչի ֆունկցիայի խանգարումը որոնք առաջանում էին ամնիոտիկ հեղուկի ազդեցությամբ ողնաշարի վրա,

Մեկ տարեկանում նախածննդյան վիրաբուժական խմբի երեխաներից 40 տոկոսը շունտավորվել էր, հետծննդյան խմբի երեխաների 83 տոկոսի համեմատ։ Հղիության ընթացքում ուսումնասիրվող բոլոր պտուղներն ունեցել են հետին ուղեղի ճողվածք։ Այնուամենայնիվ, 12 ամսական հասակում նախածննդյան վիրաբուժական խմբի նորածինների մեկ երրորդը (36 տոկոս) այլևս չուներ հետին ուղեղի ճողվածքի որևէ նշան, համեմատած հետծննդյան վիրահատական խմբի միայն 4 տոկոսի հետ[71]։ Հետագա հսկողությունը շարունակվում է[72]։

Ֆետոսկոպիկ վիրաբուժություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի տարբերություն բաց վիրահատական մոտեցման, որն իրականացվել է միելոմենիգոցելեի վարման ուսումնասիրություններում, մշակվել է նվազագույն ինվազիվ ֆետոսկոպիկ մոտեցում (որը նման է «բանալու անցքի) վիրահատությանը[73][74]։

Մայրերի և պտուղների դիտարկումները, որոնք վիրահատվել են վերջին երկու տարիների ընթացքում նվազագույն ինվազիվ մոտեցմամբ, ցույց են տվել հետևյալ արդյունքները՝ պտղի բաց վիրահատության համեմատ, միելոմենինգոցելեի ֆետոսկոպիկ վերականգնումը հանգեցնում է մոր ավելի քիչ տրավմայի, քանի որ որովայնի և արգանդի մեծ կտրվածքները չեն պահանջվում։ Ֆետոսկոպիկ միջամտության արդյունքում մոր խորիոամնիոնիտի կամ պտղի մահվան ռիսկը 5%-ից ցածր է[75][76][77]։ Պրոցեդուրայից մեկ շաբաթ հետո կանայք դուրս են գրվում հիվանդանոցից։ Տոկոլիտիկ միջոցների երկարատև կիրառման կարիք չկա, քանի որ հետվիրահատական արգանդի կծկումները գրեթե չեն նկատվում։

2012 թվականին ֆետոսկոպիկ մոտեցման այս արդյունքները ներկայացվել են տարբեր ազգային և միջազգային հանդիպումների ժամանակ, այդ թվում՝ «Սպինա բիֆիդայի ֆետալ վիրաբուժություն » եվրոպական 1-ին գիտաժողովում, 2012 թվականի ապրիլին Գիսսենում, Գերմանիայում 2012 թվականի մայիսին Բոննում ՝ «պրենատալ բժշկության և մանկաբարձություն » 15-րդ կոնգրեսում[78]։

Այդ ժամանակից ի վեր ավելի շատ տվյալներ են ի հայտ եկել։ 2014թ.-ին հրապարակվել է երկու աշխատություն հիսունմեկ հիվանդի վերաբերյալ[79][80]։ Այս փաստաթղթերը հուշում էին, որ մոր համար ռիսկը փոքր է։ Հիմնական ռիսկը, ըստ երևույթին, վաղաժամ ծննդաբերությունն է, միջինում մոտ 33 շաբաթական։

Պլացենտա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պլացենտան պտղի աճի համար կարևոր դերակատարն է, սակայն պլացենտայի զարգացումը պտղի նյարդային խողովակի արատներով հղիությունների ժամանակ լավ ուսումնասիրված չէ։ Ֆոլաթթուն անհրաժեշտ է ոչ միայն պտղի նյարդային խողովակի արատների առաջացման ռիսկը նվազեցնելու համար, այլև այն նաև անհրաժեշտ է պլացենտայի օպտիմալ զարգացման համար։ Հետևաբար պլացենտայի վատ զարգացումը կարող է համակցվել նյարդային խողովակի արատների հետ[81]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Bednařík J., Ambler Z., Růžička E. Klinická neurologie: část speciálníISBN 978-80-7387-389-9
  2. «Spina Bifida Information Page»։ www.ninds.nih.gov։ National Institute of Neurological Disorders and Stroke։ Վերցված է 16 March 2021 
  3. 3,0 3,1 3,2 «Spina Bifida: Condition Information»։ 2012-11-30։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-05-18-ին 
  4. Ferri Fred F. (2016)։ Ferri's Clinical Advisor 2017: 5 Books in 1 (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 1188.e2։ ISBN 9780323448383 
  5. Deming Laura (2011)։ Pediatric life care planning and case management (2nd ed.)։ Boca Raton, FL: CRC Press։ էջ 392։ ISBN 9781439803585 
  6. 6,0 6,1 «Are there disorders or conditions associated with spina bifida?»։ 2012-11-30։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 May 2015-ին։ Վերցված է 8 May 2015 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 «What causes spina bifida?»։ 2012-11-30։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 May 2015-ին։ Վերցված է 8 May 2015 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 «How many people are affected by or at risk for spina bifida?»։ 2012-11-30։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 May 2015-ին։ Վերցված է 8 May 2015 
  9. 9,0 9,1 «Neural Tube Defects (NTDs): Overview»։ 2012-11-30։ Արխիվացված է օրիգինալից 9 May 2015-ին։ Վերցված է 8 May 2015 
  10. Castillo-Lancellotti C, Tur JA, Uauy R (May 2013)։ «Impact of folic acid fortification of flour on neural tube defects: a systematic review.»։ Public Health Nutrition 16 (5): 901–11։ PMID 22850218։ doi:10.1017/s1368980012003576 
  11. 11,0 11,1 11,2 «What are the treatments for spina bifida & related conditions?»։ 2012-11-30։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 May 2015-ին։ Վերցված է 8 May 2015 
  12. 12,0 12,1 12,2 M. Memet Ö̈zek (2008)։ Spina bifida : management and outcome։ Milan: Springer։ էջ 58։ ISBN 9788847006508 
  13. 13,0 13,1 Kondo A, Kamihira O, Ozawa H (January 2009)։ «Neural tube defects: prevalence, etiology and prevention.»։ International Journal of Urology 16 (1): 49–57։ PMID 19120526։ doi:10.1111/j.1442-2042.2008.02163.x 
  14. Canfield MA, Honein MA, Yuskiv N, Xing J, Mai CT, Collins JS, Devine O, Petrini J, Ramadhani TA, Hobbs CA, Kirby RS (November 2006)։ «National estimates and race/ethnic-specific variation of selected birth defects in the United States, 1999–2001.»։ Birth Defects Research. Part A, Clinical and Molecular Teratology 76 (11): 747–56։ PMID 17051527։ doi:10.1002/bdra.20294 
  15. 15,0 15,1 Bhide P, Sagoo GS, Moorthie S, Burton H, Kar A (July 2013)։ «Systematic review of birth prevalence of neural tube defects in India.»։ Birth Defects Research. Part A, Clinical and Molecular Teratology 97 (7): 437–43։ PMID 23873811։ doi:10.1002/bdra.23153 
  16. 16,0 16,1 Puri Prem (2011)։ Newborn surgery (3 ed.)։ London: Hodder Arnold։ էջ 811։ ISBN 9781444149494 
  17. «Are There Different Types Of Spina Bifida?»։ SBA։ Արխիվացված է օրիգինալից 5 May 2014-ին։ Վերցված է 22 February 2012 
  18. 18,0 18,1 Foster Mark R։ «Spina Bifida»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2008-05-13-ին։ Վերցված է 2008-05-17 
  19. 19,0 19,1 «Spina Bifida Occulta»։ SBA։ Արխիվացված է օրիգինալից 16 April 2013-ին։ Վերցված է 22 February 2012 
  20. «Spinal radiographic findings and nonspecific low back pain. A systematic review of observational studies»։ Spine 22 (4): 427–34։ 1997։ PMID 9055372։ doi:10.1097/00007632-199702150-00015 
  21. «Relationship between radiographic abnormalities of lumbar spine and incidence of low back pain in high school rugby players: a prospective study»։ Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports 15 (3): 163–68։ 2005։ PMID 15885037։ doi:10.1111/j.1600-0838.2004.00414.x 
  22. «Relationship between radiographic abnormalities of lumbar spine and incidence of low back pain in high school and college football players: a prospective study»։ American Journal of Sports Medicine 32 (3): 781–86։ 2004։ PMID 15090397։ doi:10.1177/0363546503261721 
  23. «A comparative roentgenographic analysis of the lumbar spine in male army recruits with and without lower back pain»։ Clinical Radiology 58 (12): 985–89։ 2003։ PMID 14654032։ doi:10.1016/S0009-9260(03)00296-4 
  24. «Clinical significance of congenital lumbosacral malformations in young male population with prolonged low back pain»։ Spine 30 (8): E210–13։ 2005։ PMID 15834319։ doi:10.1097/01.brs.0000158950.84470.2a 
  25. «Spina bifida occulta of S1 is not an innocent finding»։ Spine 19 (1): 12–15։ 1994։ PMID 8153797։ doi:10.1097/00007632-199401000-00003 
  26. «Myelomeningocele»։ NIH։ Վերցված է 2008-06-06 (չաշխատող հղում)
  27. Saladin K.S. (2010)։ Anatomy & Physiology: Unity of Form and Function։ Mc_Graw Hill։ էջ 482։ ISBN 9780077905750 
  28. Mayo Clinic
  29. 29,0 29,1 29,2 Mitchell L. E., Adzick, N. S., Melchionne, J., Pasquariello, P. S., Sutton, L. N., Whitehead, A. S. (2004)։ «Spina bifida»։ Lancet 364 (9448): 1885–95։ PMID 15555669։ doi:10.1016/S0140-6736(04)17445-X 
  30. 30,0 30,1 30,2 Juranek J, Salman MS (2010)։ «Anomalous development of brain structure and function in spina bifida myelomeningocele»։ Developmental Disabilities Research Reviews։ 1 16 (1): 23–30։ PMC 2917986։ PMID 20419768։ doi:10.1002/ddrr.88 
  31. «Protect Yourself From Latex Allergies: Plant Biologists And Immunochemists Develop Hypoallergenic Alternative To Latex»։ Science Daily։ 1 December 2008։ Արխիվացված է օրիգինալից 18 October 2012-ին։ Վերցված է 12 October 2012 
  32. «Tethered Spinal Cord Syndrome»։ AANS։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-10-16-ին։ Վերցված է 2011-10-23 
  33. «Chiari Malformation Fact Sheet: National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS)»։ Ninds.nih.gov։ 2011-09-16։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-10-27-ին։ Վերցված է 2011-10-23 
  34. Barkovich J (2005)։ Pediatric Neuroimaging։ Philadelphia, PA: Lippincott, Williams & Wilkens 
  35. 35,0 35,1 Wills KE (1993)։ «Neuropsychological functioning in children with spina bifida and/or hydrocephalus»։ Journal of Clinical Child Psychology 22 (2): 247–65։ doi:10.1207/s15374424jccp2202_11 
  36. 36,0 36,1 Burmeister R, Hannay HJ, Copeland K, Fletcher JM, Boudousquie A, Dennis M (2005)։ «Attention problems and executive functions in children with spina bifida and hydrocephalus»։ Child Neuropsychology 11 (3): 265–83։ PMID 16036451։ doi:10.1080/092970490911324 
  37. 37,0 37,1 Tarazi RA, Zabel TA, Mahone EM (2008)։ «Age-related changes in executive function among children with spina bifida/hydrocephalus based on parent behavior ratings»։ The Clinical Neuropsychologist 22 (4): 585–602։ PMC 2575658։ PMID 17853154։ doi:10.1080/13854040701425940 
  38. 38,0 38,1 38,2 Fletcher JM, Brookshire BL, Landry SH, Bohan TP, Davidson KC և այլք: (1996)։ «Attentional skills and executive functions in children with early hydrocephalus»։ Developmental Neuropsychology 12 (1): 53–76։ doi:10.1080/87565649609540640 
  39. Snow JH (1999)։ «Executive processes for children with spina bifida»։ Children's Health Care 28 (3): 241–53։ doi:10.1207/s15326888chc2803_3 
  40. Rose BM, Holmbeck GN (2007)։ «Attention and executive functions in adolescents with spina bifida»։ Journal of Pediatric Psychology 32 (8): 983–94։ PMID 17556398։ doi:10.1093/jpepsy/jsm042 
  41. Landry SH, Robinson SS, Copeland D, Garner PW (1993)։ «Goal-directed behavior and perception of self-competence in children with spina bifida»։ Journal of Pediatric Psychology 18 (3): 389–96։ PMID 8340846։ doi:10.1093/jpepsy/18.3.389 
  42. Barnes MA, Wilkinson, M, Khemani, E, Boudesquie, A, Dennis, M, Fletcher, JM (2006)։ «Arithmetic processing in children with spina bifida: Calculation accuracy, strategy use, and fact retrieval fluency»։ Journal of Learning Disabilities 39 (2): 174–187։ PMID 16583797։ doi:10.1177/00222194060390020601 
  43. 43,0 43,1 Hetherington R, Dennis M, Barnes M, Drake J, Gentili J (2006)։ «Functional outcome in young adults with spina bifida and hydrocephalus»։ Child's Nervous System 22 (2): 117–24։ PMID 16170574։ doi:10.1007/s00381-005-1231-4 
  44. English LH, Barnes, MA, Taylor, HB, Landry, SH (2009)։ «Mathematical developmental development in spina bifida»։ Developmental Disabilities Research Reviews 15 (1): 28–34։ PMC 3047453։ PMID 19213013։ doi:10.1002/ddrr.48 
  45. 45,0 45,1 Barnes M, Dennis M, Hetherington R (2004)։ «Reading and writing skills in young adults with spina bifida and hydrocephalus»։ Journal of the International Neuropsychological Society 10 (5): 655–63։ PMID 15327713։ doi:10.1017/S1355617704105055 
  46. Spina bifida: Genes, brain, and development։ International Review of Research in Mental Retardation 29։ 2004։ էջեր 63–117։ ISBN 9780123662293։ doi:10.1016/S0074-7750(04)29003-6 
  47. «it is more often due to direct toxicity of the alcohol on the marrow. The macrocytosis of alcoholism usually reverses only after months of abstinence from alcohol»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-07-15-ին 
  48. Standring Susan (2016)։ Gray's Anatomy։ Elsevier։ էջ 241։ ISBN 978-0-7020-5230-9 
  49. 49,0 49,1 T. Lissauer, G. Clayden. Illustrated Textbook of Paediatrics (Second Edition). Mosby, 2003. 0-7234-3178-7
  50. Holmes LB (1988)։ «Does taking vitamins at the time of conception prevent neural tube defects?»։ JAMA 260 (21): 3181։ PMID 3184398։ doi:10.1001/jama.260.21.3181 
  51. Milunsky A, Jick H, Jick SS և այլք: (1989)։ «Multivitamin/folic acid supplementation in early pregnancy reduces the prevalence of neural tube defects»։ JAMA 262 (20): 2847–52։ PMID 2478730։ doi:10.1001/jama.262.20.2847 
  52. «Periconceptional use of multivitamins and the occurrence of neural tube defects»։ JAMA 260 (21): 3141–45։ 1988։ PMID 3184392։ doi:10.1001/jama.1988.03410210053035 
  53. «Folic Acid Fortification»։ FDA։ February 1996։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-09-18-ին 
  54. Tinker Sarah C, Hamner Heather C., Cogswell Mary E., Berry Robert J. (2012)։ «Usual folic acid intakes: a modelling exercise assessing changes in the amount of folic acid in foods and supplements, National Health and Nutrition Examination Survey, 2003–2008»։ Public Health Nutrition (անգլերեն) 15 (7): 1216–1227։ ISSN 1475-2727։ PMID 22455758։ doi:10.1017/S1368980012000638 
  55. Kancherla Vijaya, Wagh Kaustubh, Johnson Quentin, Oakley Godfrey P. (15 August 2018)։ «A 2017 global update on folic acid-preventable spina bifida and anencephaly»։ Birth Defects Research 110 (14): 1139–1147։ ISSN 2472-1727։ PMID 30070772 ։ doi:10.1002/bdr2.1366 
  56. Waitzman Norman J., Kucik James E., Tilford J. Mick, Berry Robert J., Grosse Scott D. (2016-05-01)։ «Retrospective Assessment of Cost Savings From Prevention: Folic Acid Fortification and Spina Bifida in the U.S.»։ American Journal of Preventive Medicine (անգլերեն) 50 (5): S74–S80։ ISSN 0749-3797։ PMC 4841731։ PMID 26790341։ doi:10.1016/j.amepre.2015.10.012 
  57. 57,0 57,1 «Why do I need folic acid?»։ NHS Direct։ 2006-04-27։ Արխիվացված է օրիգինալից April 13, 2006-ին։ Վերցված է 2006-08-19 
  58. «Mutations in VANGL1 associated with neural-tube defects»։ N. Engl. J. Med. 356 (14): 1432–37։ 2007։ PMID 17409324։ doi:10.1056/NEJMoa060651 
  59. «Medical malpractice: Childbirth, failed to perform AFP test»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-03-ին 
  60. Grivell RM, Andersen C, Dodd JM (28 October 2014)։ «Prenatal versus postnatal repair procedures for spina bifida for improving infant and maternal outcomes.»։ Cochrane Database of Systematic Reviews 10 (10): CD008825։ PMC 6769184 ։ PMID 25348498։ doi:10.1002/14651858.CD008825.pub2 
  61. 61,0 61,1 61,2 Adzick NS (February 2013)։ «Fetal surgery for spina bifida: past, present, future.»։ Seminars in Pediatric Surgery 22 (1): 10–17։ PMC 6225063 ։ PMID 23395140։ doi:10.1053/j.sempedsurg.2012.10.003 
  62. Joyeux L, Chalouhi GE, Ville Y, Sapin E (June 2014)։ «[Maternal-fetal surgery for spina bifida: future perspectives].»։ Journal de Gynécologie, Obstétrique et Biologie de la Reproduction 43 (6): 443–54։ PMID 24582882։ doi:10.1016/j.jgyn.2014.01.014 
  63. «Center for Spina Bifida: Specialists and Services»։ Gillette Children's Hospital Center for Spina Bifida։ Gillette Children's Hospital։ Արխիվացված է օրիգինալից 19 December 2010-ին։ Վերցված է 15 November 2011 
  64. Agrawal Amit, Sampley Sunil (2014)։ «Spinal dysraphism: A challenge continued to be faced by neurosurgeons in developing countries»։ Asian Journal of Neurosurgery 9 (2): 68–71։ ISSN 1793-5482։ PMC 4129580։ PMID 25126121։ doi:10.4103/1793-5482.136713 
  65. 65,0 65,1 Lemire RJ (1988)։ «Neural tube defects»։ JAMA 259 (4): 558–62։ PMID 3275817։ doi:10.1001/jama.259.4.558 
  66. 66,0 66,1 Cotton P (1993)։ «Finding neural tube 'zippers' may let geneticists tailor prevention of defects»։ JAMA 270 (14): 1663–4։ PMID 8411482։ doi:10.1001/jama.270.14.1663 
  67. «Trends in postfortification prevalence of spina bifida and ancephaly in the United States»։ Birth Defects Research, Part A 82 (7): 527–32։ 2008։ PMID 18481813։ doi:10.1002/bdra.20468 
  68. «Background of Management of Myelomeningocele Study (MOMS)»։ The GWU Biostatistics Center։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-09-23-ին։ Վերցված է 2012-08-06 
  69. «Management of Myelomeningocele Study (MOMS)»։ ClinicalTrials.gov։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-09-08-ին։ Վերցված է 2012-08-06 
  70. Adzick NS, Thom Elizabeth A., Spong Catherine Y., Brock John W., Burrows Pamela K., Johnson Mark P., Howell Lori J., Farrell Jody A. և այլք: (February 9, 2011)։ «A Randomized Trial of Prenatal versus Postnatal Repair of Myelomeningocele»։ New England Journal of Medicine։ Online First 364 (11): 993–1004։ PMC 3770179։ PMID 21306277։ doi:10.1056/NEJMoa1014379 
  71. «A randomized trial of prenatal versus postnatal repair of myelomeningocele»։ N. Engl. J. Med. 364 (11): 993–1004։ 2011։ PMC 3770179։ PMID 21306277։ doi:10.1056/NEJMoa1014379 
  72. «Management of Myelomeningocele Study (MOMS)»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-05-ին 
  73. Verbeek Renate J (2011)։ «Fetal endoscopic myelomeningocele closure preserves segmental neurological function»։ Developmental Medicine & Child Neurology 54 (1): 15–22։ PMID 22126123։ doi:10.1111/j.1469-8749.2011.04148.x 
  74. Shurtleff David (2011)։ «Fetal endoscopic myelomeningocele repair»։ Developmental Medicine & Child Neurology 54 (1): 4–5։ PMID 22126087։ doi:10.1111/j.1469-8749.2011.04141.x 
  75. Verbeek R, Heep A և այլք: (15 December 2010)։ «Does fetal endoscopic closure of the myelomeningocele prevent loss of neurologic function in spina bifida aperta?»։ Cerebrospinal Fluid Research 7 (1): S18։ PMC 3026494։ doi:10.1186/1743-8454-7-S1-S18 
  76. «In utero repair of myelomeningocele: experimental pathophysiology, initial clinical experience, and outcomes»։ Arch Surg 138 (8): 872–78։ 2003։ PMID 12912746։ doi:10.1001/archsurg.138.8.872 
  77. «Current status and prospects of fetoscopic surgery for spina bifida in human fetuses»։ Fetal Diagn Ther 24 (3): 318–20։ 2008։ PMID 18832851։ doi:10.1159/000158549 
  78. «DZFT beim Kongress DGPGM | DZFT»։ Dzft.de։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-01-16-ին։ Վերցված է 2012-11-14 
  79. Kohl Thomas (2014)։ «Percutaneous minimally invasive fetoscopic surgery for spina bifida aperta. Part I: surgical technique and perioperative outcome»։ Ultrasound Obstet Gynecol 44 (5): 515–24։ PMID 24891102։ doi:10.1002/uog.13430 
  80. Degenhardt J (2014)։ «Percutaneous minimal-access fetoscopic surgery for spina aperta. Part II: maternal management and outcome»։ Ultrasound Obstet Gynecol 44 (5): 525–31։ PMID 24753062։ doi:10.1002/uog.13389 
  81. White Marina, Grynspan David, Van Mieghem Tim, Connor Kristin L. (October 2021)։ «Isolated fetal neural tube defects associate with increased risk of placental pathology: Evidence from the Collaborative Perinatal Project»։ Placenta (անգլերեն) 114: 56–67։ doi:10.1016/j.placenta.2021.08.052