Բժշկական գենետիկա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Բժշկական գենետիկա (բժշկական ծագումնաբանություն, բժշկական ժառանգաբանություն), մարդու գենետիկայի բաժին, ուսումնասիրում է ժառանգական գործոնների նշանակությունը հիվանդությունների առաջացման գործում կամ հատուկ նախատրամադրվածությունը դրանց նկատմամբ։ Սերտ կապված է կլինիկական բժշկության հետ։ Բժշկական գենետիկայի հիմնական բաժինը կլինիկական գենետիկան է, որն ուսումնասիրում է ժառանգական հիվանդությունների և ժառանգական նախատրամադրվածությամբ հիվանդությունների առաջացման պատճառները, մեխանիզմները, ընթացքը, ինչպես նաև մշակում է մեթոդներ և ուղիներ դրանց ախտորոշման, բուժման ու կանխարգելման համար։

Կլինիկական գենետիկան ներառում է նյարդագենետիկան, որն ուսումնասիրում է նյարդային համակարգի, մաշկագենետիկան՝ մաշկի, ակնագենետիկան՝ աչքի ժառանգական հիվանդությունները։ Հատուկ բաժին է դեղագենետիկան, որն ուսումնասիրում է մարդու օրգանիզմի ժառանգաբար պայմանավորված հակազդեցությունները որոշ դեղանյութերի նկատմամբ։

Զարգացման շրջաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բժշկական գենետիկայի զարգացումը պայմանականորեն ընդգրկում է 3 շրջան. առաջինում (20-րդ դարի սկիզբ) հիմնականում փաստացի նյութ է կուտակվել մարդու ախտաբանական հատկանիշների ժառանգման վերաբերյալ։ 2-րդ շրջանը (1920-1930-ական թվականներ) բնորոշվում է ժառանգական ու ժառանգական նախատրամադրվածությամբ հիվանդությունների առաջացման պատճառների, ինչպես նաև բնականոն հատկանիշները թռիչքաձև ախտաբանականի անցման՝ մուտացիաների պատճառների և օրինաչափությունների ուսումնասիրմամբ։ 3-րդն սկսվել է 1950-ական թվականների վերջերից։ Մարդու օրգանիզմում քրոմոսոմների ճշգրիտ թիվը հաստատելուց հետո հայտնաբերվեցին քրոմոսոմային հիվանդությունները։ Լայնորեն ուսումնասիրվեցին բազմաթիվ կենսաքիմիական գործընթացներ բնականոն վիճակում և նյութափոխանակության հիվանդությունների դեպքերում։ Հետազոտության օբյեկտ է դառնում ոչ միայն հիվանդը, այլև նրա ընտանիքը։ Պարզվում է, որ բժշկագիտությունը առանց գենետիկայի չի կարող լրիվ չափով կանխարգելիչ լինել, քանի որ մարդու առողջությունը որոշվում է ժառանգական գործոնների և շրջակա միջավայրի փոխազդեցությամբ։ Գենետիկայի նվաճումների հիման վրա մշակվում են բնակչության դիսպանսերացման, հիվանդների հայտնաբերման և հիվանդությունների կանխարգելման նոր սկզբունքներ։ Ստեղծվում է բժջկագենետիկական խորհրդատվություն, որը նպաստում է ընդհանուր հիվանդացության և հաշմանդամության նվազմանը։ Բժշկագենետիկական խորհրդատվությունը դառնում է մասնագիտացված բուժօգնության ավելի տարածված ձև, որի նպատակը ժառանգական հիվանդությունների կանխարգելումն է, այդ հիվանդությամբ տառապող երեխայի ծնվելու հավանականության որոշումը և ծնողներին խելացի խորհուրդ տալը։

Բժշկական գենետիկայի մեթոդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլինիկատոհմաբանական մեթոդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բժշկական գենետիկայի հիմնական մեթոդներից է կլինիկատոհմաբանական մեթոդը, որի նպատակը տոհմաբանական տվյալների հավաքումը և վերլուծությունն է՝ որոշելու համար ախտաբանական հատկանիշների ժառանգաբար փոխանցվելու օրինաչափությունները։ Այդպիսի տոհմաբանությունը կազմվում է մասնագետին հետաքրքրություն ներկայացնող 1 կամ մի քանի հատկանիշների հիման վրա։ Դրա համար սովորաբար օգտագործվում են անմիջական հետազոտությունը, հիվանդությունների պատմությունները, ընտանիքի անդամների հարցումները։

Տոհմաբանական մեթոդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոհմաբանական մեթոդը պայմանականորեն բաժանվում է 2 փուլի՝ տոհմաբանության կազմումը և դրա գենետիկական (տոհմաբանական) վերլուծությունը, որը նախորդում է հիվանդների և նրանց հարազատների կլինիկական ու լաբորատոր հետազոտությանը։ Ըստ հետազոտության նպատակի՝ տոհմաբանությունը կարող է լինել լրիվ (ընդգրկվում են հետազոտվողի բոլոր հարազատների ընտանիքները) կամ սահմանափակ (հետազոտվում են միայն հիվանդ երեխա ունեցող ընտանիքները)։ Տոհմաբանական վերլուծության ժամանակ նախ հաստատում են հատկանիշի ժառանգական բնույթը և ժառանգման առանձնահատկությունները՝ հաշվի առնելով այդ հատկանիշը հսկող զենի և շրջակա միջավայրի փոխազդեցության հետևանքով առաջացող հնարավոր փոփոխությունները։ Որոշ հիվանդություններ կարող են դրսևորվել շրջակա միջավայրի միայն որոշակի պայմաններում։ Արտաքուստ նման հատկանիշները ոչ միշտ են գենետիկորեն նույնը. 1 հատկանիշը կարող են վերահսկել մի քանի գեներ։ Այսպես՝ մկանների ատրոֆիան (ապաճումը՝ ծավալի և չափերի փոքրացումը) կարող է լինել մկանախտերի (միոպաթիաների) դրսևորում, իսկ երբեմն՝ անբավարար սնուցման՝ սննդային հյուծման հետևանք։

Հատկանիշները կարող են նույնը լինել ֆիզիոլոգիական, բայց միանգամայն տարբեր՝ կենսաքիմիական մակարդակով։ Հետազոտվող հատկանիշների միայն լրիվ նույնականության հաստատումը բոլոր մակարդակներով և ըստ դրանց՝ որպես առանձնահատուկ նշանների, նախնիների և սերունդների ուսումնասիրումը հնարավորություն են տալիս ստույգ հաստատել համապատասխան գեների բաշխումն ընտանիքում։ Մանրակրկիտ գենետիկական վերլուծությունն օգնում է տարբերել ժառանգական հիվանդություններն արտաքին դրսևորումներով նման այլ բնույթի խանգարումներից։ Օրինակ՝ միկոցեֆալիան (փոքրագլխությունը՝ գանգի և գլխուղեղի զգալի փոքրացում), որն ուղեկցվում է մտավոր թերզարգացումով, ժառանգական ախտ է, սակայն հղիության շրջանում մոր կողմից ընդունվող որոշ դեղանյութեր կամ պտղի ռենտգենյան ճառագայթահարումը ևս կարող են պայմանավորել նման արատներով երեխայի ծնվելը։ Հղիության սկզբնական շրջանում մոր կարմրախտով հիվանդանալը կարող է առաջացնել խլություն, սրտի արատներ, պտղի աչքերի ախտահարում, որոնք նման են որոշ ժառանգական հիվանդությունների ախտանշաններին։

Հետազոտվող հատկանիշի ժառանգական բնույթը հաստատելուց հետո տոհմաբանական տվյալների վիճակագրական մշակման միջոցով որոշում են ժառանգման բնույթը։ Վիճակագրական վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել գործնականում ստացված տվյալների և տեսականորեն սպասվող արդյունքների փոխհարաբերությունը։ ժառանգման աուտոսոմադոմինանտային ձևի դեպքում ժառանգական հիվանդության կամ ախտաբանական հատկանիշի փոխանցումը տեղի է ունենում սերնդից սերունդ (գենետիկներն անվանում են ուղղահայաց ժառանգում)։ Եթե հիվանդ է ծնողներից մեկը, ապա հիվանդ երեխա ծնվելու հավանականությունը կազմում է 50%: 2 ծնողների ախտաբանական հատկանիշը հսկող գենի առկայության դեպքում այդ հատկանիշի դրսևորումը երեխայի օրգանիզմում առանձնակի է արտահայտված։ Օրինակ՝ 2 ծնողների մոտ պոլիդակտիլիայի (բազմամատության) առկայության դեպքում կարող են ծնվել ոսկրային համակարգի ծանր արատներ ունեցող երեխաներ։ ժառանգման աուտոսոմ-ռեցեսիվ ձևի դեպքում ախտաբանական հատկանիշը հսկող գենի ազդեցությունը դրսևորվում է միայն այն դեպքում, երբ այն գտնվում է և՛ արական (սերմնաբջիջ), և՛ իգական (ձվաբջիջ) սեռական բջիջներում։ Այսպիսով, այդ բջիջների միաձուլման դեպքում քրոմոսոմներում կլինեն միայն ախտաբանական գեները։ Հիվանդ երեխաների ծնվելու հավանականությունը կտրուկ մեծանում է, եթե ծնողներն արյունակից հարազատներ են, քանի որ այս դեպքում բարձրանում է բեղմնավորված ձվաբջջում՝ զիգոտում, ախտաբանական հատկանիշը պայմանավորող 2 գեների զուգակցման հավանականությունը։ Կան ժառանգական հիվանդություններ, որոնցով ընտանիքում հիվանդանում են միայն տղաները կամ աղջիկները։ ժառանգման այդ ձևը կոչվում է ռեցեսիվ՝ սեռի հետ շղթայակցված։ Դրանցից են հեմոֆիլիան, դալթոնիզմը և այլն։

Տոհմաբանական մեթոդի ճշգրտությունը համեմատական է ընտանիքի երեխաների թվին։ Այս մեթոդի օգտագործման դեպքում սխալները կարող են պայմանավորված լինել հիվանդության ոչ ճիշտ ախտորոշումով, ինչը կապված է անբավարար տեղեկությունների, տոհմի մեծության, ինչպես նաև երեխաների բացակայության հետ։ Տոհմաբանական վերլուծության համար օգտագործում են նաև էլեկտրոնային հաշվող մեքենաներ։

Տոհմաբանական մեթոդով հաստատված ախտաբանական հատկանիշի փոխանցման առանձնահատկությունները հնարավորություն են տալիս ճիշտ մոտենալ ուսումնասիրվող ընտանիքի որոշ անդամների օրգանիզմում վաղ կլինիկական ախտանշանների վերլուծությանը և կարևոր նշանակություն ունեն անսխալ տարբերակիչ ախտորոշման համար։

Սկրինինգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ժառանգական հիվանդության ախտորոշման յուրաքանչյուր դեպք կապված է տարբեր հետազոտությունների հետ, ուստի մշակվում են հատուկ ծրագրեր, որոնց հիմքում ընկած է սկրինինգի սկզբունքը (բնակչության զանգվածային հետազոտություն, որը նպատակ ունի բացահայտել որոշակի, օրինակ՝ սիրտանոթային հիվանդությամբ տառապող հիվանդներին)։ Այդ ծրագրերը ենթադրում են ժառանգական հիվանդությունների ախտորոշումը պարզ և արագ թեստերի օգնությամբ՝ մեծ թվով հետազոտվողների համար, որն առանձնապես կարևոր է զանգվածային դիսպանսերացման դեպքում։ Նշված ծրագրերը լինում են զանգվածային և ընտրողական (սելեկտիվ), երբ տեսակավորման օբյեկտ են հիվանդների որոշակի խմբեր, որոնց մեջ ենթադրում են բուն հիվանդության կրողների կուտակում։

Զանգվածային տեսակավորիչ ծրագրերը Նախատեսված են իրենց առողջ համարող մարդկանց համար, դրանց հիմնական նպատակը հիվանդության հայտնաբերումն է մինչև կլինիկական ախտանշանների դրսևորվելը, իսկ ընտրողական տեսակավորիչ ծրագրերը բժշկական հետազոտության կարիք ունեցող անձանց համար են։

Գենետիկական տեսակավորումն առավել արդյունավետ մեթոդ է, որը հնարավորություն է տալիս ժամանակին հայտնաբերել ծանր ժառանգական հիվանդությամբ տառապողներին և բուժումն սկսել մինչ հիվանդության ի հայտ գալը։

Սկրինինգը, որպես ախտորոշման նոր ուղղություն, ունի մի շարք առանձնահատուկ գծեր.

  • կույր (առանց ընտրության) մոտեցումը հետազոտությանը։ Այլ կերպ ասած՝ ոչ թե հիվանդի կլինիկական վիճակն է հետազոտության պատճառ դառնում, այլ հետազոտությունից ստացված տվյալները պատճառ են դառնում որոշ մարդկանց կլինիկ ստուգումների, օրինակ՝ բնակչության զանգվածային ֆլուորագրությունը կամ ամինաթթուների, շաքարների և այլ նյութերի գենետիկորեն պայմանավորված փոխանակության խանգարումների հայտնաբերումը նորածինների օրգանիզմում։
  • հետազոտության զանգվածային բնույթը
  • հետազոտության կանխարգելիչ ուղղվածությունը
  • երկփուլ հետազոտություն. սկրինինգը չի ապահովում վերջնական ախտորոշումը, այլ սոսկ բացահայտում է ենթադրյալ հիվանդներին կամ ախտաբանական հատկանիշ կրողներին

Բժշկական գենետիկան զբաղվում է նաև որոշ հիվանդությունների նկատմամբ ժառանգական նախատրամադրվածության հարցերով։ Օրինակ՝ որոշակի հաջողություններ են ստացվել հիպերտոնիկ հիվանդության, աթերոսկլերոզի, շիզոֆրենիայի, ալերգիկ հիվանդությունների նկատմամբ ժառանգական նախատրամադրվածության վերաբերյալ։

Շատ հիվանդությունների համար հայտնի է կենսաքիմիական փոխարկումների հաջորդականությունը՝ փոփոխված գենի առաջնային ազդեցությունից մինչև հիվանդության կլինիկական դրսևորումները։ Դա հնարավորություն է տալիս բժշկին միջամտել հիվանդության առաջացման վաղ փուլերում։ Օրինակ՝ բժիշկը խորհուրդ է տալիս սահմանափակել սննդի հետ այնպիսի նյութի ընդունումը, որը չի կարող օրգանիզմի կողմից յուրացվել՝ նշված նյութի փոխարկման գործընթացին մասնակցող ֆերմենտի սինթեզը հսկող որոշակի գենի արատի հետևանքով։ Ֆերմենտի գենետիկորեն պայմանավորված ոչ լիարժեքության հետևանքով օրգանիզմում կուտակվում են որոշակի միացության ոչ լրիվ փոխանակության թունավոր արգասիքներ։ Բժիշկը կարող է խորհուրդ տալ հիվանդի սննդի օրաբաժնում ավելացնել որոշակի մթերք, որպեսզի փոխհատուցվեն նրա օրգանիզմում չսինթեզվող միացությունները կամ հեռացվեն թունավոր նյութերը։ Մշակվում և կիրառվում են որոշ ժառանգական հիվանդությունների վիրահատական բուժման մեթոդներ։ Բժշկական գենետիկայի բնագավառի հետազոտություններ են կատարվում ՀՀ Առողջապահության նախարարության Մոր և մանկան առողջության պահպանման գիտահետազոտական կենտրոնին կից բժշկագենետիկական հանրապետական կոնսուլտացիայում, ինչպես նաև Բժշկական գենետիկայի և առողջության առաջնային պահպանման կենտրոնում։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png