Կայծոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Կայծոն կամ Ամանակ, միջնադարյան ամրոց, Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Զորոփոր գավառում (այժմ՝ Թումանյանի շրջանի Շնող գյուղի տարածքում, շրջկենտրոնից 24 կմ հյուսիս-արևելք), Դեբեդ գետի աջափնյա եռանկյունաձև հրվանդանի վրա։ Մակերեսը 6, 5 հա է։

Կայծոնի վերաբերյալ հիշատակություններ թողել են Դավիթ Քոբայրեցին (12-րդ դարում), Վարդան Արևելցին (13-րդ դար), Մխիթար Այրիվանեցին (14-րդ դար), վրաց ժամանակագրության Անանուն պատմիչը (13-րդ դար)։ Հիմնադրման ժամանակը որոշակի չէ։ 10-11-րդ դարերում եղել է Բագրատանիների Կյուրիկյան թագավորության աչքի ընկնող ամրոցներից մեկը և կարևոր դեր խաղացել Հայաստանի հյուսիս-արևելքում շրջանների անվտանգության գործում։ Տարածքը հիմնականում եզերված է բարձր, անմատչելի ժայռերով։

Բնական պաշտպանական համակարգով և շրջագծով նման է Գառնիի, Անիի ամրոցներին։ Պարսպապատերի կիկլոպյան շարվածքի մնացորդներ (բազալտե խոշոր անմշակ քարերից) կան արևելյան մասում։ Հիմնական մուտքը՝ կամարակապ, բրգաձև աշտարակներով, եղել է արևելյան կողմում (մնացորդները պահպանվել են մինչև 20-րդ դարի սկիզբը), որտեղ հրվանդանը նեղ պարանոցով միանում է գյուղի ընդհանուր տարածքին։ Խմելու ջուրը ստացել է կավե խողովակներով՝ Ս. Սարգսի մատուռով բլրի արևելյան կողմի աղբյուրից։ Պաշտպանական համակարգում ունեցել է հարավային կողմից դեպի ձորն իջնող գաղտնուղի (բացվել է 1966 թվականին)։

Տարածքում պահպանվել են Կյածոնին ժամանակակից միանավ թաղածածկ եկեղեցի (կիսավեր), եռանավ եկեղեցի (Ս. Գևորգ, 1893), խաչքարեր, տապանաքարեր։ Հյուսիս-արևելյան մասում, ոչ հեռու գտնվում է Տերունական կոչվող խաչարձան-մատուռը (122211-13-րդ դարերում Կայծոնը ենթարկվել է սելջուկ-թուրքերի և թաթար-մոնղոլների ասպատակություններին։ Գրականության մեջ կարծիք կա, որ Կայծոնը տեղադրվել է Աղստևի հովտում։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 222 CC-BY-SA-icon-80x15.png