Արևելյան Անտարկտիդա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արևելյան Անտարկտիդա
Sea Ice and Icebergs off East Antarctica.jpg
Արևելյան Անտարկտիկայի ափերից սառույցի մի շարք տեսակների պատկեր տիեզերքից[Ն 1]
Տեսակտարածաշրջան
ՎարչատարածքԱնտարկտիկայի համաձայնագրի տարածք
Մասն էԱնտարկտիդա
Ջրլիցի ափինՈւեդդելի ծով և Ռոսսի ծով
Antarctica.svg

Արևելյան Անտարկտիդա, աշխարհագրական տարածաշրջան, Անտարկտիդայի երկու հնմնական տարածաշրջաններից մեկը։ Ափերը ողողում են Խաղաղ, Հնդկական, Ատլանտյան օվկիանոսները, ըստ որոշ տեսակետների նաև՝ Հարավային օվկիանոսը։ Արևելյան Անտարկտիդան իր մեջ ներառում է Ուիլկսի երկիրը, Մոդ թագուհու երկիրը, Վիկտորիայի երկիրը և Խորհրդային սարահարթը, իսկ Արևմտյան Անտարկտիդայից բաժանվում է Տրանսանտարկտիկական լեռներով։

«Արևելյան Անտարկտիդա» անունը գոյություն ուներ ավելի քան 90 տարի, բայց համընդհանուր գործածության մեջ է մտել Միջազգային երկրաֆիզիկական տարվանից (1957-1958) և հետազոտություններից հետո, որոնց ընթացքում հաստատվել է, որ Տրանսանտարկտիկական լեռները հանդիսանում են բնական բաժանարար Արևելյան և Արևմտյան Անտարկտիդաների միջև։

Հետազոտական աշխատանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1957 թվականի դեկտեմբերի 16-ին, Խորհրդային անտարկտիկական արշավախմբի երկրորդ՝ սահնակատրակտորային արշավի ժամանակ Արևելյան Անտարկտիդայի կենտրոնական մասում բացվել է «Վոստոկ» խորհրդային գիտական կայանը, որը տեղակայվել է երկրի Հարավային մագնիսական բևեռի շրջանում[2]։ Այն ներկայումս հանդիսանում է Ռուսաստանի միակ գիտական մայրցամաքային կայանը Անտարկտիդայում, որը տարածվում է 78°28′ հարավային լայնության, 106°50′ արևմտյան երկարության աշխարհագրական կոորդինատներով և գտնվում է սառցե սարահարթի կենտրոնում՝ ծովի մակարդակից 3488 մետր բարձրության վրա (կայանի շրջակայքում սառցե վահանի մոտավոր հաստությունը 3500 մետր է)[3]։

1983 թվականի հուլիսի 21-ին կայանում գրանցվել է երկրագնդի ամենացածր ջերմաստիճանը՝ −89,2 °C[4]։

Անտարկտիդայի Արևելյան Վահանի ամենաբարձր կետում՝ Արգոսի գմբեթ (Dome Argus կամ Dome A) բարձրադիր սարահարթակի վրա չինացի, ավստրալացի և ամերիկացի գիտնականները կառուցել են PLATO (PLATeau Observatory) ինքնավար աստղագիտական աստղադիտարանը[5]։ Երկնքի ֆոնային պայծառությունը առաջին շերտում այստեղ կազմում է I=20,50 աստղային մեծություն, որն զգալիորեն ավելի լավ է, քան մյուս աստղագիտական աստղադիտարաններում․ չիլիական Պարանալում այն կազմում է՝ I=19,93; Սերրո Տոլոլոյում I=20,07; Լա–Պալմայում՝ I=20,10 (Իսպանիա, Կանարյան կղզիներ, Ռոկե դե լոս Մուչաչոս լեռան վրա); Կալար Ալտոյում՝ I=19,57[6]։

Կազմավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևելյան Անտարկտիդայի սառցե ծածկույթի տակ ընկած է արևելաանտարկտիկական Վահանը (անգլ.՝ East Antarctic Shield)[7]։ Նրա մեծ մասը համապատասխանել է արևելաանտարկտիկական կրատոնին, որը ձևավորվել է արխեյան դարաշրջանում[8]։ Ըստ այլ կարծիքի Արևելյան Անտարկտիդան ձևավորվել է մեզոպրոտերոզոյան ժամանակաշրջանում արխեյան դարաշրջանի երեք առանձին հատվածների (անգլ.՝ Geologic province) միավորումով, որոնք համապատասխանել են Ուիլկսի երկրի, Մոդ թագուհու երկրի և Ռեյների սառցադաշտի (անգլ.՝ Rayner Glacier) տարածքներին[9]։ Էնդերբի երկրի շրջանում գտնվել է Երկրագնդի այն քիչ վայրերից մեկը, որտեղ մակերևույթ են դուրս գալիս վաղ արխեյան դարաշրջանի ցեղատեսակներ․ դրանք մոտավորապես չորս միլիարդ տարեկան են[10]։

Մոտավորապես 1100 միլիոն տարի առաջ Արևելյան Անտարկտիդան եղել է Ռոդինյա սուպերմայրցամաքի կազմում, իսկ նրա փլզումից հետո, որը տեղի է ունեցել մոտավորապես 750 միլիոն տարի առաջ, գտնվել է Հյուսիսային Ռոդինյա մայրցամաքի կազմում։ Հին մայրցամաքների նոր միավորումը մոտավորապես 650 միլիոն տարի առաջ հանգեցրել է Պաննոտիայի սուպերմայրցամաքի ձևավորմանը, հենց այդ ժամանակին է վերագրվում Տրանսանտարկտիկական լեռների առաջացումը[11]։

Արևելյան Անտարկտիդան, վերջին փլզումից հետո՝ էդիակարիի դարաշրջանի վերջում, մոտավորապես 560 միլիոն տարի առաջ, դարձել է Գոնդվանա մայրցամաքի մի մասը[11]։

Գոնդվանայի կազմավորումը ամրապնդել է Արևելյան Անտարկտիդայի հիմնական զանգվածի միավորումը, որը նախկինում կապ չի ունեցել արևելաանտարկտիկական տերրեյնյան դարաշրջանի խառնարանի հետ։ Այն ընկած էր ապագա Աֆրիկայի, Հնդկաստանի և Ավստրալիայի սահմանների երկայնքով[12]։

Արևելյան Անտարկտիդան Գոնդվանայի հարևան մասերի հետ միասին Կարբոնայի դարաշրջանում սկսել է սառցակալել, որը նահանջել է պերմի ժամանակաշրջանի սկզբին։

Արևելյան Անտարկտիդայի մի շարք շրջաններում պերմի ժամանակաշրջանում սկսել են քարածխի կուտակումներ առաջանալ[13]։ Այդ ժամանակ կարբոնայի և պերմի դարաշրջանների սահմանագծում Գոնդվանան միավորվել է Լավրուսիա (Եվրամերիկա) մայրցամաքի հետ՝ կազմելով Պանգեա սուպերմայրցամաքը, սակայն միջին յուրայի դարաշրջանում Պանգեան բաժանվել է Լավրասիայի և Գոնդվանայի, իսկ կավճի ժամանակաշրջանում սկսվել է Գոնդվանայի փլզումը, որն ավարտվել է վաղ պալեոգենում՝ Ավստրալիայի և Անտարկտիդայի անհամապատասխանությամբ[14]։

Միոցենյան դարաշրջանում սկսվել է Անտարկտիդայի նոր սառցաշերտի առաջացումը, որը ուշ պլիոցենում նույնիսկ գերազանցել է իր ժամանակակից չափերը․ Արևելյան Անտարկտիդան սառցակալմանը զուգընթաց միավորվել է Արևմտյան Անտարկտիդայի հետ՝ մի միասնական զագվածում, որոնք մինչ այդ իրենցից ներկայացրել են մասնատված տերրեյն կղզիների խումբ[15]։

Բուսական և կենդանական աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևելյան Անտարկտիդայի ներկայիս գրեթե ողջ տարածքը, բացառությամբ ափերի մի քանի հատվածների և անտարկտիկական օազիսների, ամբողջ տարին ծածկված է սառույցով։ Սառցաշերտից ազատ տարածքներում գերակշռում է տունդրայի բուսականությունը՝ տարբեր տեսակների մամուռների և քարաքոսերի տեսքով։ Ցամաքային կաթնասունները լիովին բացակայում են։ Ցամաքային կենդանիներից բնակվում են Ուեդդելի փոկեր, խեցգետնակեր փոկեր, ծովային ընձառյուծներ, ծովափղեր և թռչուններ՝ մրրկահավերի մի քանի տեսակ (անտրակտիկական, ձյունե), երկու տեսակի ծովահենաորորներ, բևեռային ջրածիծառներ, Ադելի պինգվիններ և կայսերական պինգվիններ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Նկարի աջ մասի փայլուն, սպիտակ սառույցն ամուր սառույցն է (անգլ.՝ fast ice), այն պահում է ափը: Այս սառույցը բավականաչափ խիտ է, որից էլ նրա փայլուն սպիտակ գույնն է: Դրանից ձախ խցանված սառցաբեկորներն են։ Սառցաբեկորները ձևավորվում են սառցե շլեյֆերից, դրանք ափամերձ սառույցի հաստ սալեր են: Դրանց հաստությունը հասնում է տասնյակից մինչև հարյուրավոր մետրի։ Փշրվելով և ափերին զարնվելով սառցաբեկորները կարող են իրար վրա կուտակվելով ավելի բարձր լինել ամուր սառույցից: Ջրով հագեցած այդ սառույցը կապույտ երանգ ունի: Ամուր սառույցի եզրին գտնվող սառցաբեկորները տեղավորվում են ծովի մակերևույթից ներքև և պահում են ափամերձ ամուր սառույցը: Դրանից ձախ՝ խմբային սառույցներն են (անգլ.՝ pack-ice), որոնք օվկիանոսում դրեյֆում են քամիներից և հոսանքներից: Կիսաթափանցիկ, բարակ սառույցը կապույտ-մոխրագույն երանգ ունի: խմբային սառույցը ներառում է նոր ձևավորված ծովի սառույց: Երբ ծովային ջուրը սկսում է սառչել, այն ձևավորում է փոքրիկ բյուրեղներ, որոնք հայտնի են որպես ֆրազիլ (պատկերի կենտրոնում): Չնայած բյուրեղներն ինքնին ընդամենը 1 մմ լայնություն ունեն, բայց տիեզերքից դրանց կուտակումները երևում են: Անընդհատ տեղափոխվելով օվկիանոսի հոսանքներով, ֆրազիլը հաճախ հայտնվում է ջրապտույտների մեջ: Ֆրազիլի բյուրեղները կարող են միավորվելով՝ սառույցի բարակ թերթեր առաջացնել, որոնք հայտնի են որպես նիլա (ծովի սառույց, պատկերի վերևում): Նիլայի թերթերը հաճախ միմյանց վրայով սահելով, ի վերջո սառույցի ավելի հաստ շերտերի են վերածվում[1]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Sea Ice and Icebergs off East Antarctica»։ earthobservatory.nasa.gov (անգլերեն)։ 2011-10-23։ Վերցված է 2020-07-23 
  2. Трёшников А. Ф.  История открытия и исследования Антарктиды. — М.: Географгиз, 1963. — 432 с. — (Открытие Земли). — С. 307—309.
  3. Ласточкин А. Н., Попов С. В., Попков А. М.  Рельеф подледниковой котловины оз. Восток (Восточная Антарктида) // Вестник СПбГУ. Сер. 7. Геология. География. — 2003. — В. 3 (№ 23). — С. 38—50.
  4. «На российской антарктической станции Восток пробурена скважина до реликтового подледникового озера»։ // Сайт медиахолдинга РБК։ 9.02.2012։ Վերցված է 2017-03-15 
  5. «Югорский НИИ Информационных Технологий. Завершена установка автономной обсерватории на антарктическом Куполе A»։ web.archive.org։ 2014-06-05։ Վերցված է 2020-07-21 
  6. A transit survey at Antarctica Dome A գտնվող աստղագիտական աստղադիտարաններում
  7. Шнюков С. Е.  Проект глобального геологического исследования подледниковой Антарктиды: результаты реализации и возможное дальнейшее развитие // Геология и полезные ископаемые Мирового океана. — 2013. — № 1 (31). — С. 10—27.
  8. Хаин, 2001, էջ 377—378
  9. Хаин, 2001, էջ 383
  10. Хаин, 2001, էջ 378
  11. 11,0 11,1 Scotese C. R.  Late Proterozoic plate tectonics and palaeogeography: a tale of two supercontinents, Rodinia and Pannotia // Global Neoproterozoic Petroleum Systems: The Emerging Potential in North Africa / Ed. by J. Craig, J. Thurow, B. Thusu, A. Whitham and Y. Abutarruma. — London: The Geological Society of London, 2009. — vi + 309 p. — (Geological Society Special Publication, vol. 326). — ISBN 978-1-86239-287-8 — P. 67—83. — doi:10.1144/SP326.4.
  12. Satish-Kumar e. a., 2008, էջ 3, 5
  13. Хаин, 2001, էջ 379
  14. Черепанов Г. О., Иванов А. О.  Палеозоология позвоночных. — М.: Издат. центр «Академия», 2007. — 352 с. — ISBN 978-5-7695-3104-0 — С. 19—21.
  15. Хаин, 2001, էջ 382

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]