Աշուղ Ղարիբ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Աշուղ Ղարիբ
Ashiq Qarib by Ushakov-Poskochin.jpg
«Աշուղ Ղարիբի վերադարձը», պատկերազարդում, 1939 թ․
Տեսակգրական ստեղծագործություն և սիրավեպ
Ժանրհեքիաթ, դաստան, էպոս
Հեղինակժողովրդական
Գրվել է17-րդ դար
Հրատարակություն1846
Ashiq Qarib

Աշուղ Ղարիբ, Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում և Մերձավոր Արևելքում լայնորեն տարածված արևելյան ժողովրդական երգախառն սիրավեպ, ժողովրդական հեքիաթ, աշուղների կողմից կատարվող քնարական դաստան, էպոս, որի հիմքում ընկած է հայտնի ժողովրդական բանահյուսությունը[1]: Ձևավորվել է 17-րդ դարում։ Գովերգում է ազնիվ, նվիրական սերը, քննադատում մարդու երջանկությունը խորտակող ֆեոդալական օրենքները։ Սիրավեպը բազմաթիվ տարբերակներով տարածված է Անդրկովկասում, Իրանում, Թուրքիայում և Միջին Ասիայում: «Աշուղ Ղարիբ»-ի մոտիվներով Միխայիլ Լերմոնտովը 1837 թվականին գրել է համանուն հեքիաթը, որը հրատարակվել է 1846 թվականին: Նույն թեմայով գրվել են երեք օպերա, բալետ և նկարահանվել է կինոնկար (Ռեյնգոլդ Գլիերի «Շահսենեմ» (1925 թ.) օպերան, Սերգեյ Փարաջանովի և Դավիթ Աբաշիձեի «Աշուղ Ղարիբ» (1988 թ.) ֆիլմը և այլն):

Սյուժեի կառուցվածքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաձայն խորհրդային ազգագրագետ և բանահավաք Մարկ Ազադովսկու, հեքիաթի սյուժեն կառուցված է հետևյալ կերպ. «Ամուսինը կամ փեսացուն ճարահատյալ լքում է կնոջը կամ հարսնացուին և նրանից որոշակի քանակությամբ տարիներ` սպասելու խոստում վերցնում: Կնոջը կամ հարսնացուին կեղծ լուր են բերում` ամուսնու կամ փեսացուի մահվան մասին և ստիպում ամուսնանալ: Ամուսինը կամ փեսացուն այս կամ այն միջոցներով տեղեկանում է սպասվող հարսանիքի մասին և շտապում է տուն` առավելապես կախարդական ուժի շնորհիվ: Տուն վերադառնալով հագնում է աղքատի շորեր, ուխտավորի կամ երաժիշտ-աշուղի կերպարանքով ներկայանում հարսանեկան խնջույքին, որտեղ տեղի է ունենում նրան ճանաչելը: Կինը կամ հարսնացուն ճանաչում է ամուսնուն կամ փեսացուին` նրա ձայնից կամ մատանու շնորհիվ, որը նա գցում է գինու գավաթի մեջ»:

Այս սյուժեի հինավուրց դասական օրինակ է Ոդիսևսի վերադարձի մասին պատմությունը: Այստեղ նույնպես, Ոդիսևսը երկարատև թափառումներից հետո վերադառնում է հայրենիք, որտեղ հարազատներն ու կինը` ում ստիպում էին ամուսնանալ, նրան չեն ճանաչում: Միայն հետո են բոլորն իմանում նրա ով լինելու մասին: Տուն վերադառնալու ճանապարհին Ոդիսևսին նույնպես օգնում է գերբնական ուժը` ի դեմս Աթենասի: Սյուժեի նման զարգացումների կարելի է հանդիպել միջնադարյան գրականության շատ ստեղծագործություններում:

Սյուժեն ըստ Լերմոնտովի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թիֆլիսում ապրող աղքատ սազանդար և աշուղ Աշուղ Ղարիբը (հայկական տարբերակներից մեկում` Արշակ) սիրահարվում է հարուստ թուրք Այակ Աղայի (հայկական տարբերակներից մեկում` Խոջա Սահակ) դստեր` Մահուլ Մեհերիի (հայկական տարբերակներից մեկում` Շահ Սանամ) վրա, սակայն լինելով աղքատ, չի համարձակվում ամուսնանալ հարուստի դստեր հետ: Այդ իսկ պատճառով, խոստանում է յոթ տարի թափառել աշխարհից աշխարհ և հարստություն կուտակել: Մահուլ Մեհերին համաձայնվում է սպասել, բայց պայմանով, որ եթե նշված օրը Աշուղ Ղարիբը չվերադառնա, ինքը կամուսնանա Խուրշուդ Բեկի (հայկական տարբերակներից մեկում` Շահ Վալատ) հետ, քանի որ վերջինս վաղուց էր ցանկանում պսակադրվել իր հետ:

Թիֆլիսից դուրս գալիս, Աշուղ Ղարիբին հասնելով, նրան ուղեկցում է Խուրշուդ Բեկը: Երբ Աշուղ Ղարիբը հանում է շորերը, որպեսզի լողալով գետն անցնի, Խուրշուդ Բեկը վերցնում է նրա շորերը, տանում Ղարիբի մոր մոտ և հայտարարում, որ Ղարիբը գետում խեղդվել է: Ղարիբի մայրը այդ մասին հայտնում է Մահուլ Մեհերիին, սակայն վերջինս չի հավատում Խուրշուդ Բեկին: Այդ ընթացքում Աշուղ Ղարիբը թափառում է և հասնում Հալեպ, որտեղ դառնում է փաշայի պալատական երաժիշտը, հարստանում է և սկսում մոռանալ, որ պետք է վերադառնա տուն:

Վեց տարին լրանալուց հետո Մահուլ Մեհերին, Թիֆլիսից մեկնող վաճառականներից մեկին հանձնում է ոսկյա թասը, որպեսզի վերջինս դրա օգնությամբ կարողանա գտնել Աշուղ Ղարիբին: Հալեպում Աշուղ Ղարիբը գտնում է իր սիրելիի կողմից ուղարկված ոսկե թասը և շտապում է տուն վերադառնալ: Ժամանակի լրանալուն մնացել էր երեք օր: Հոգնած ու չարչարված նա մի կերպ հասնում է Արզինգան սարին, որը գտնվում էր Երզնկայի և Էրզրումի միջև, իսկ մինչ Թիֆլիս դեռ մնացել էր երկու ամսվա ճանապարհ: Սակայն Աշուղ Ղարիբին օգնում է Սուրբ Գևորգը (հայկական տարբերակներից մեկում` Սուրբ Սարգիսը), ում շնորհիվ նա մեկ ակնթարթում հայտնվում է հարազատ քաղաքում: Որպեսզի բոլորը հավատան, որ ինքն Աշուղ Ղարիբն է, Սուրբն իր ձիու սմբակի տակից նրան է տալիս հողի գուղձիկ, որպեսզի նա այն քսելով յոթ տարի առաջ կուրացած իր մոր աչքերին` վերադարձնի տեսողությունը: Տանը մայրն ու քույրը չեն ճանաչում Աշուղ Ղարիբին, ով նրանց ներկայանում է Ռաշիդ անունով: Նրանք Ղարիբին են տալիս յոթ տարի շարունակ պատից կախված նրա սազը:

Այդ ընթացքում սկսվում է Մահուլ Մեհերիի և Խուրշուդ Բեկի հարսանեկան արարողությունը, որտեղ Մահուլ Մեհերին պատրաստվում է ինքնասպան լինել: Աշուղ Ղարիբը գալիս է հարսանիք, որտեղ նույնպես նրան ոչ ոք չի ճանաչում: Սակայն երբ նա սկսում է երգել, Մահուլ Մեհերին ճանաչելով նրան ձայնից, նետվում է նրա գիրկը: Խուրշուդ Բեկի եղբայրը մերկացնում է սուրը, որպեսզի երկուսին էլ սպանի, բայց Խուրշուդ Բեկը կանգնեցնում է նրան` համակերպվելով իր ճակատագրին: Ղարիբը բուժում է մոր կուրությունը, ամուսնանում է Մահուլ Մեհերիի հետ, իսկ քրոջը հարուստ օժիտով ամուսնացնում է Խուրշուդ Բեկի հետ:

Հայկական տարբերակը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշուղ Ղարիբի հեքիաթը բազմաթիվ տարբերակներով պատմվել է հայ ժողովրդի մեջ: Այն գրառել են Գ. Տեր-Աղեքսանդրյանը («Թիֆլիսեցոց մտավոր կյանքը» 1885 թ. մաս 1), Ջիվանին («Աշըղ Ղարիբի հեքիաթը») և ուրիշներ: Աշուղ Ղարիբի և Շահ Սանամի սիրո պատմության առաջին գրավոր հիշատակումը ողջ Անդրկովկասում տվել է Սայաթ-Նովան իր «Մէ խոսք ունիմ իլթիմազով» բանաստեղծության մեջ, որ թվագրվում է քրոնիկոնի 446-ին (1758 թ.), (տես` Գևորգ Ախվերդյան, Սայաթ-Նովա, Մոսկվա 1852, էջ 59, 60: Նաև Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի հրատարակչություն 2005, Սայաթ-Նովա, Դավթար (նմանահանություն), էջ 123, 124), որը հենց Սայաթ-Նովայի ձեռագիրն է վրացատառ հայերենով։

Հեքիաթի հայկական տարբերակը բանահավաք Ռուսուդան Օրբելիի կողմից 1935 թվականին Զանգեզուրում գրի է առնվել նաև 80-ամյա աշուղ Ադամ Սուջայանի բառերից: Վերջինս հեքիաթը կատարում էր միայն հատվածներով: Մնացած հայկական տարբերակները էականորեն տարբերվում են լերմոնտովյան հեքիաթից: Հիմնականում իրադարձություններն սկսվում են մինչ Ղարիբի Թիֆլիսում բնակվելը: Դրանց մեջ առկա է հրաշքով պատանուց աշուղի վերածվելու դրվագը, ով երգչի իր տաղանդով օժտված էր Բարձրյալի կողմից: Բոլոր տարբերակներում Աշուղ Ղարիբն ու իր ապագա սիրեցյալը` նախապես միմյանց ճանաչել էին իրենց երազներից:[2]

Ըստ հայ արձակագիր և գրականագետ Շավիղ Գրիգորյանի, բավականին ապացույցներ կան Աշուղ Ղարիբի հայկական ծագման վերաբերյալ. «Ղարիբ` օտարական կնշանակե: Ղարիբությունը մեր ազգային «մենաշնորհն» է: Այդ մենք ենք, որ եղել ու մնում ենք ղարիբ` մեր իսկ հող ու ջրին: Ղարիբ թուրք չի եղել ու չէր կարող լինել: Թուրքն իր հողից ե՞րբ է զրկվել, որ օտարություն գնար ու ղարիբ դառնար: Երբևէ մենք մեզ հաշիվ տվե՞լ ենք, թե այն ժամանակվա ( 16-17-րդ դարեր) Թավրիզում ծնված էս ինչ թուրք, առավել ևս ադրբեջանցի Ռասուլ է, հարուստ կալվածատիրոջ որդի, որ սնանկանում, մորն ու քրոջն էլ առած փոխադրվում է Թիֆլիս և Սուրբ Գևորգ եկեղեցու հարևանությամբ ապրելով էլ արժանանում թիֆլիսեցի մեծահարուստ մի վաճառականի դստեր` Սանամին: Եվ այդ սիրուն էլ արժանանում է ի՞նչ պայմանով, որ յոթ տարի օտարություն գնա ու իր հալալ քրտինքով էլ (այ քեզ թուրք) օժիտ բերի, որ նոր արժանանա իր սիրածին: Ընդ որում, Թիֆլիսում (Սոլոլակում կամ Վանքի թաղում էլ) ապրելիս է եղել նրա այդ թուրք վաճառական աները:

Իսկ գիտե՞ք, թե ինչպիսին էր այդ ժամանակների Թիֆլիսի բնակչության ազգային կազմը: Եթե անցյալ դարի առաջին տասնամյակներին Թիֆլիսի 24 հազար բնակիչներից 16 հազարը հայեր էին (ըստ Իվան Շոպենի ստույգ հաշվարկների), 4 հազարը` վրացիներ և մնացած հազիվ 4 հազարն էլ` խառն այլազգիներ (հույներ, լեզգիներ, ռուսներ, պարսիկներ, թուրք-թաթարներ), ապա պարզ կլինի ոչ միայն ավելի հին ժամանակների պատկերը, այլ նաև, թե ով կարող էր լինել Ղարիբի աներացու այդ Խոջա Սինեն կոչվածը:

Անցյալի մեր մեծերն այս մանրամասների մեջ չէին մտել ոչ միայն դրա կարիքը չզգալով, այլ նաև այն պատճառով, որ մի առանձին կարևորություն չէին տվել այս ժանրի ստեղծագործություններին: Խիստ սակավ թիվ են կազմել դրանցով խանդավառվածները` մեզանում մի Աբովյան, մի Ախվերդյան, մի Պատկանյան, Աղայան ու Սերգեյ Փարաջանով: Ռուսներից մի Չերնիշևսկի, մի Լերմոնտով, մի Աստաֆև, գերմանացի մի Հաքստհաուզեն, ֆրանսիացի մի Դյուլորիե ու Դյումեզիլ: Ժողովուրդը, հայ աշխատավոր մարդն է և, մասամբ նաև միջին մտավորականներն ու ազգագրագետ-բանասերները, որ հատուկ զբաղվել և անդրադարձել են դրանց: Այդ ժանրի հանդեպ կույր սեր, պաշտամունք են հանդես բերել հատկապես ներքնախավերը, այլապես, ինքներդ դատեցեք, ինչու՞ պետք է, ասենք, օրինակ «Աշուղ Ղարիբ»-ը անցյալում ավելի քան երկու տասնյակ անգամ տպագրվեր: Հայատառ ոչ մի այլ գիրք ( «Նարեկ»-ից բացի) այդ փառքին չի արժանացել, ոչ «Վերք»-ը, ոչ Թումանյանի «Անուշ»-ը, ոչ էլ... նույնիսկ «Պղնձե քաղաքի պատմությունն» ու «Աշոտ Երկաթ»...» (Ռազմիկ Սողոմոնյան - Աշուղ Ղարիբ, Քյոր Օղլի, Ամրահ և Սալվի, Աղվան և Օսան, «Զարթոնք-90», Երևան 1992 թ.):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Даронян, 1974, էջ 82
  2. И. Л. Андроников. Лермонтов: исследования и находки. — 4. — М.: Художественная литература, 1977. — 650 с.
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png