Մասրենի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մասրենի
Rosa canina
Մասրենի շան (Rosa canina)
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Վարդածաղկավորներ
Ընտանիք Վարդազգիներ
Տեսակ Մասրենի
Լատիներեն անվանում
Rosa
L., 1753, nom. cons.
Հոմանիշներ
Տիպիկ ներկայացուցիչներ

Rosa cinnamomea L., 1753, typ. cons.[1]
[syn. Rosa pendulina L., 1753], non
Rosa cinnamomea L., 1759, nom. illeg.
[syn. Rosa majalis Herrm., 1762][2]

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Մասրենին (լատ.՝ Rōsa) վարդազգիների ընտանիքի վայրի բույսերի, սովորաբար մինչև մեկ մետր բարձրության, թուփ երբեմն՝ ծառանմաններ, հազվադեպ՝ լիաններ: Հայտնի է մոտ 350-400 (այլ տվյալներով՝ 100-250) տեսակներ է։ Ծաղիկները՝ մեկական կամ հավաքված հովանոցավոր ծաղկաբույլում, երկսեռ են, սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, դեղին։ Պտուղը ընկույզիկ է, բազմասերմ, պտղաբույլը՝ մսալի, ոչ հյութալի։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Բուսաբանական նկարազարդում

Հիմնականում կանաչ, դարչնագույն կամ գորշ ընձյուղներով թփեր են՝ պատված փայտանման, ամուր, սուր, կեռ փշերով, բարձրություն՝ մինչև 2 (3) մ: Տերևները հերթադիր են, բարդ, կենտփետրաձև, ատամևաեզր: Ծաղիկները մեկական են կամ հովանոցաձև ծաղկաբույլերում հավաքված, մասրենու ծաղիկն ունի 8 պսակաթերթ։, երկսեռ, սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, դեղին: Ծաղկում է մայիս-հունիսին: Պտուղը բազմասերմ ընկուզիկ է, պտղաբույլը՝ մսալի, ոչ հյութալի, արտաքին մաշկը՝ կաշեկերպ, հաստ, կարմիր, վարդագույն, դեղնակարմրավուն և այլն: Ունի անուշ, քաղցր բույր առէջը գազարագույն է։

Պտուղ[խմբագրել]

Աշնանը մասրենու վրա նկատվում են նարնջագույն կամ կարմիր, հյութալի, կեղծ պտուղներ, որոնք առաջանում են զզվելի համ, իսկ իսկական պտուղները մանր միասերմ ընկուզիկներ են որոնց համը նը

Հայաստանում[խմբագրել]

Rose hip 20061013.jpg

ՀՀ-ում՝ 31 տեսակ՝

  • Մասրենի Ղազարյանի (R. kazarjanii),
  • Մասրենի առատափուշ (R. spinosissima),
  • Մասրենի փափուկ (R. mollis),
  • Մասրենի ալրապատ (R.pulverulenta) և այլն:

Մեծ թիվ են կազմում նաև բնաշխարհիկները՝

  • Մասրենի Զանգեզուրի (R. zangezura),
  • Մասրենի Սյունիքի (R. sjunikii),
  • Մասրենի Սոսնովսկու (R.sosnovskyana),
  • Մասրենի Հրաչի (R. hrachiana) և այլն:

Տարածում[խմբագրել]

Տարածված է բոլոր մարզերում: Աճում է լեռնալանջերին, անտառեզրերին, թփուտներում, բաց տարածքներում (900-2200 մ բարձրություններում) և այլն:

Քիմիական կազմ[խմբագրել]

Մասրենու պտուղները պարունակում են 2-18% C վիտամին, վիտամիններ՝ P, B1, B2, K, E, պրովիտամին A, մինչև 24% շաքար, կիտրոնաթթու, խնձորաթթու, անտոցիանաձին, պեկտինային և դաբաղիչ նյութեր։ Պարունակում է նաև հետևյալ քիմիական տարրերը՝ նատրիում, կալիում, մագնեզիում, մանգան, ֆոսֆոր, երկաթ։

Կիրառում[խմբագրել]

Roses Boutons FR 2012.jpg

Բուժման նպատակով հիմնականում օգտագործում են պտուղները, որոշ չափով, նաև ծաղիկները, տերևները, կեղևը և արմատը։ Դեռևս Հիպոկրատը նշել է, որ մասրենու պտուղները հիանալի հակաբորբոքիչ միջոց են։ Ավիցեննան մասրենու տերևները օգտագործել է քթի արյունահոսության ժամանակ, իսկ ծաղիկների հյութը՝ հարբուխի դեպքում։ Ամիրդովլաթը նշում է, որ պտուղները գինով եփած, ներքին ընդունման ձևով, առաջ են բերում փորկապություն և միզակապություն, եփուկը լոգանքի ձևով օգնում է մաշկային հիվանդությունների դեպքում։

Մասրենու պտուղներից պատրաստում են մուրաբա, հյութ, վիտամինային օշարակ։ Ջրագոլորշային թորման եղանակով ծաղիկներից ստացվում է հատուկ յուղ, որը լայն կիրառություն ունի բժշկության մեջ։

Բժշկության մեջ[խմբագրել]

Բժշկության մեջ պտուղներն օգտագործում են որպես վիտամինային հումք (թուրմ, հյութեր և այլն), յուղը կիրառվում է սնուցող, խոցերի, մաշկ, որոշ հիվանդությունների բուժման համար: Մասրենի օգտագործում են թարմ և վերամշակված (հյութ, օշարակ, կոմպոտ, պովիդլո, մուրաբա, կիսել և այլն): Ծաղիկներից ստացվում է հատուկ յուղ, որն օգտագործվում է օծանելիքի արտադրության և բժշկության մեջ: Մասրենի թուփը գեղազարդիչ է, ունի նաև հողապաշտպան և հակաէրոզային նշանակություն:

Ընդհանուր տեղեկություններ[խմբագրել]

Մասրենին վարդազգիների ընտանիքի վարդ ցեղի վայրի թուփ է (մինչև 1 մ բարձրությամբ), երբեմն՝ ծառանման (մինչև 3մ բարձրությամբ)։ Հայտնի է մասրենու 350–400 տեսակ՝ տարածված Հյուսիսային կիսագնդում, առավելապես՝ բարեխառն և մերձարևադարձային գոտիներում։ ՀՀ-ում հանդիպում է 31 տեսակ՝ առատափուշ, ալրապատ, փափուկ, Ղազարյանի և այլն։ Շատ են նաև բնաշխարհիկները՝ Զանգեզուրի, Սյունիքի, Սոսնովսկու և այլն։ Տարածված է ՀՀ բոլոր մարզերում։ Աճում է լեռնալանջերին, անտառեզրերին, թփուտներում, բաց տարածքներում։ Մասրենին ունի կանաչ, դարչնագույն կամ գորշ ընձյուղներ՝ պատված փայտանման, ամուր, սուր, կեռ փշերով։ Տերևները հերթադիր են, բարդ, կենտփետրաձև, ատամնաեզր։ Ծաղիկները մեկական են կամ հովանոցաձև՝ ծաղկաբույլերում հավաքված, երկսեռ, սպիտակ, վարդագույն, կարմիր, դեղին։ Պտուղը բազմասերմ ընկուզիկ է, պտղաբույլը՝ մսալի, ոչ հյութալի, արտաքին մաշկը՝ կաշեկերպ, հաստ, կարմիր, վարդագույն, դեղնակարմրավուն և այլն։ Պտուղը պարունակում է վիտամիններ (հատկապես՝ C), շաքարներ, թթուներ, աղաղանյութեր, հանքային տարրեր, եթերայուղեր և այլն։ Բժշկության մեջ պտուղներն օգտագործում են որպես վիտամինային հումք (թուրմ, հյութեր), յուղը կիրառվում է սնուցողական խոցերի, մաշկային որոշ հիվանդությունների բուժման համար։ Սննդի մեջ պտուղներն օգտագործում են թարմ և վերամշակած։ Ծաղիկներից ստացվում է հատուկ յուղ, որն օգտագործվում է օծանելիքի արտադրության և բժշկության մեջ։ Մասրենու թուփը գեղազարդիչ է, ունի նաև հողապաշտպան և հակաէրոզային նշանակություն։ Կիսագնդաձև մասրենին հանդիպում է Երևանի շրջակայքում և Վայոց ձորի մարզում։ Աճում է խիստ քարքարոտ լանջերին, կրաքարային խճաքարերի փլվածքներում։ Ծաղիկները վառ դեղին են, պտուղները՝ նարնջագույն։ Գրանցված Է ՀՀ Կարմիր գրքում։

Տեսակներ[խմբագրել]

Rose Prickles.jpg
Rosa rubiginosa 1.jpg
Mrs. Herbert Stevens May 2008.jpg
Rosa rubiginosa hips.jpg
Rosa damascena5.jpg
Fruits rosier.jpg

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Barrie, F. R. Report of the General Committee: 9 (en) // Taxon. — International Association for Plant Taxonomy, 2006. — Vol. 55 (3). — P. 795—800. — ISSN 0040-0262.
  2. Hanelt, P. Mansfeld's Encyclopedia of Agricultural and Horticultural Crops. — Springer, 2001. — P. 447. — ISBN 3-540-41017-1

Գրականություն[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png