Թուրքմենստանի տնտեսություն
Ենթակատեգորիա | • Համաշխարհային տնտեսություն • Ասիայի տնտեսություն ![]() | |
---|---|---|
Երկիր | Թուրքմենստան ![]() | |
Վայր | Թուրքմենստան ![]() | |
Անվանական ՀՆԱ | 45 610 571 430 ԱՄՆ դոլար ![]() | |
Մեկ շնչի հաշվով անվանական ՀՆԱ | 7297,2 ԱՄՆ դոլար ![]() | |
ՀՆԱ (ԳՀ) | 96 227 533 620 միջազգային դոլար ![]() | |
Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ ԳՀ | 16 194,2 միջազգային դոլար ![]() | |
Իրական ՀՆԱ-ի աճի տեմպ | 6,2±0,1 տոկոս ![]() | |
Ընդհանուր պահուստներ | 1 513 006 832 ԱՄՆ դոլար ![]() | |
Գնաճի մակարդակ | 6,2±0,1 տոկոս ![]() |
Թուրքմենստանի տնտեսություն 2020 թվականի դրությամբ ՀՆԱ-ով զբաղեցնում է 87-րդն է տեղը աշխարհում։
Բնական գազը Թուրքմենստանի տնտեսության հիմքն է, որտեղ պետական եկամուտների մեծ մասը ստացվում է էներգետիկ ռեսուրների արտահանումից։ Երկրի բնակչության կեսից ավելիի ապրուստի աղբյուրը գյուղատնտեսությունն է։ 2011 թվականին Թուրքմենստանը բամբակ արտադրող համաշխարհային առաջատար տասնյակ երկներից մեկն էր, որի մշակման համար հատկացված էր ամբողջ ոռոգվող հողատարածքի մոտավորապես կեսը[1]։
ՀՆԱ-ի կառուցվածքը 2019 թվականին՝ ըստ արդյունաբերության հետևյալն էր՝ սպասարկման ոլորտի մասնաբաժինը կազմել է 21,6%, արդյունաբերությունը և շինարարությունը՝ 60,4%, գյուղատնտեսությունը՝ 8,9%, առևտուրը՝ 3,6%, տրանսպորտը՝ 5,5%[2]։
2019 թվականից ի վեր երկրի տնտեսությունը երկար ու խորը ճգնաժամի մեջ է[3][4][5][6]։ Երկրում սննդի հսկայական հերթեր են գոյացել պետական խանութներում։ Բնակչության զգալի մասը չի կարող իրեն թույլ տալ սննդամթերք գնել կոմերցիոն գներով և ստիպված է սնունդ փնտրել աղբանոցներում ու մուրացկանություն անել։ Որոշ քաղաքացիներ գալիս են ուրիշների հարսանիքներին ուտելու։ Գործազրկությունը[7], ինչպես նաև սննդի գողությունը[8] դարձել է զգալի։ Միևնույն ժամանակ, երկրի իշխանությունները ակտիվորեն կանխում են աշխատանքային արտագաղթը՝ ձգձգելով անձնագրերի տրամադրումը[9]։
Թուրքմենստանի տնտեսությունը շարունակում է վերականգնվել 2014 թվականի ածխաջրածինների գների անկումից[10], սակայն շարունակում է մնալ «ամենավատ տնտեսական ճգնաժամի մեջ՝ հետանկախությունից անմիջապես հետո՝ մասամբ պայմանավորված գազի ցածր գներով, գազի արտահանման դադարեցմամբ։ Նախկին նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը 2021 թվականի մարտի 11-ին Նախարարների կաբինետի նիստում ՀՆԱ-ի աճի տեմպերն անվանեց անբավարար[11]։ 2021 թվականի կառավարության բյուջեն քննարկելիս նա նշեց, որ 2021 թվականը «այնքան դժվար» է լինելու, որքան 2020 թվականը[12]։
Համաձայն ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 2020 թվականի Ներդրումների մասին հայտարարության՝ Թուրքմենստանի տնտեսությունը մեծապես կախված է բնական գազի, նավթի, նավթաքիմիական արտադրանքի և ավելի քիչ՝ բամբակի, ցորենի և տեքստիլի արտադրությունից և արտահանումից։ Տնտեսությունը դեռևս վերականգնվում է խորը անկումից հետո, որը հետևեց 2014 թվականի վերջին էներգետիկայի համաշխարհային գների փլուզմանը։ Ներկայիս ներդրումային միջավայրը բարձր ռիսկային է համարվում ԱՄՆ-ի՝ ուղղակի օտարերկրյա ներդրումների համար։
Թուրքմենստանը հիմնականում անապատային երկիր է՝ ոռոգելի տարածքներում ինտենսիվ գյուղատնտեսությամբ, գազի ու նավթի հսկայական պաշարներով։ Բնական գազի պաշարների առումով 2020 թվականի դրությամբ այն աշխարհում զբաղեցնում է 4-րդ տեղը[13]։ Թուրքմենստանի երկու խոշոր գյուղատնտեսական մշակաբույսերը բամբակն են, որի մեծ մասն արտադրվում է արտահանման նպատակով, և ցորենը, որի մեծ մասը սպառվում է ներքին արտադրության մեջ[14]։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1998 թվականից մինչև 2005 թվականները Թուրքմենստանը տուժել է բնական գազի արտահանման համապատասխան ուղիների բացակայությունից և մեծ կարճաժամկետ արտաքին պարտքի գծով պարտավորություններից։ Միևնույն ժամանակ, սակայն, ընդհանուր արտահանումն աճել է տարեկան միջինը մոտավորապես 15%-ով՝ 2003-2008 թվականներին՝ հիմնականում նավթի և գազի միջազգային բարձր գների պատճառով։ Համակարգում աչքի ընկնող Նիյազովի կառավարությունը (իշխանության ղեկին էին 1991–2006 թվականներին) հետևողականորեն մերժում էր շուկայական բարեփոխումների ծրագրերը[15]։ 1990-ականների սկզբից մինչև 2019 թվականը պետությունը սուբսիդավորել է ապրանքների և ծառայությունների լայն տեսականի[15][16][17]։ 2007 թվականին՝ իր ընտրվելուց հետո, նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը միավորեց երկրի երկակի արժույթի փոխարժեքը, հրամայեց վերանվանել մանաթը, կրճատեց բենզինի պետական սուբսիդիաները և նախաձեռնեց Կասպից ծովում հատուկ զբոսաշրջային գոտու (Ավազայի) զարգացումը։
2009 թվականից Թուրքմենստանը պահպանում է ֆիքսված փոխարժեքը։ Այդ տարում դրույքաչափը սահմանվել էր 1 ԱՄՆ դոլարից մինչև 2,85 մանաթ[18]։ 2015 թվականի հունվարի 1-ին պաշտոնական փոխարժեքը փոխվեց 1 ԱՄՆ դոլարի դիմաց՝ դառնալով 3,50 մանաթ։ Այնուամենայնիվ, սև շուկայի փոխարժեքը 2021 թվականի փետրվարի դրությամբ տատանվում էր մեկ դոլարի դիմաց 29-30 մանաթի սահմաններում։ Ապրիլի կեսերի դրությամբ սև շուկայում մանաթ-դոլար փոխարժեքը նվազել է մինչև 40 մանաթ դոլարի դիմաց[19][20]։
Բյուջետա-հարկային քաղաքականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կառավարությունը բյուջեն մշակում և իրականացում է «Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի համաձայն։ Օրենքն ամրագրում է բյուջետային համակարգի կառավարման և գործունեության կազմակերպման իրավական հիմքերը և կարգավորում բյուջեների միջև փոխհարաբերությունները բոլոր մակարդակներում։ Թուրքմենստանի կառավարությունը քննարկում է պետական բյուջեի նախագիծը և այն ներկայացնում Թուրքմենստանի նախագահին։ Ֆինանսական տարվա սկզբից մեկ ամիս առաջ Թուրքմենստանի նախագահը Թուրքմենստանի Վեհաժողովին (Մեջլիս) է ներկայացնում պետական բյուջեի նախագիծը՝ քննարկման և ընդունման համար։ Պետական ֆինանսների համար պատասխանատու է էկոնոմիկայի և ֆինանսների նախարարությունը։
Բյուջեի վիճակագրությունը հավաստի չէ, քանի որ կառավարությունը մեծ քանակությամբ արտաբյուջետային միջոցներ է ծախսում։ Թուրքմենստանի 2021 թվականի բյուջեն կազմել է 79,5 միլիարդ մանաթի եկամուտ՝ 2020 թվականի 84,39 միլիարդ մանաթի դիմաց, իսկ 2017 թվականին՝ 103,57 միլիարդ մանաթ։ 2021 թվականի ծախսային բյուջեն սահմանվել է 72,1 միլիարդ մանաթ։ 2023 թվականի նոյեմբերին պետական լրատվամիջոցները հաղորդել են 2022 թվականի բյուջեի մասին 124,299 միլիարդ մանաթի եկամուտ և 117,601 միլիարդ մանաթի ծախսերի մասին[21]։
Թուրքմենստանի Կենտրոնական բանկը վերահսկում է փողի թողարկումը, սակայն փողի զանգվածի վերաբերյալ տվյալներ չի հրապարակում[22]։
Կենտրոնական բանկը խթանում է անկանխիկ գործարքները[23]։ 2020 թվականի հունվար–ապրիլ ժամանակահատվածում դեբետային քարտերի միջոցով անկանխիկ գործարքների ծավալը 2019 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատությամբ մի փոքր ավելի քան եռապատկվել է՝ հասնելով 1,9 միլիարդ մանաթի մի փոքր պակասի[24]։ Այս անցումը՝ կանխիկից դեպի էլեկտրոնային վճարումներ, առանց խնդիրների չանցավ։ Զեկուցվել է ավտոմատ գանձապահ մեքենաներում կանխիկի պակասի և վաճառքի կետերում քարտով վճարման միջոցների անբավարար առկայության մասին[25]։
Առնվազն մեկ ոչ կառավարական կազմակերպություն բացահայտորեն Թուրքմենստանի տնտեսությունն անվանել է կլեպտոկրատիա[26]։
Արդյունաբերություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հետխորհրդային դարաշրջանում Թուրքմենստանի արդյունաբերական հատվածում ավելի ու ավելի է գերիշխում վառելիքի և բամբակի վերամշակման արդյունաբերությունը՝ ի վնաս թեթև արդյունաբերության։ 1991 թվականից մինչև 2004 թվականը բացվել են բամբակի վերամշակման շուրջ 14 նոր գործարաններ՝ կտրուկ բարձրացնելով հայրենական արտադրության բամբակի վերամշակման հնարավորությունը։ Շինարարության ոլորտը հիմնականում կախված է պետական շենքերի նախագծերից, քանի որ մասնավոր բնակարանների շինարարությունը ցածր առաջնահերթություն է։
Բնական գազ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքմենստանի բնական գազի պաշարները գնահատվում են 50 տրիլիոն խորանարդ մետր[27]։
Թուրքմենստանի հիմնական գազի հանքավայրերը հայտնաբերվել են նրա կենտրոնական և արևելյան շրջաններում 1940-ական և 1950-ական թվականներին, իսկ 1980-ականներին հանրապետությունը դարձել է Խորհրդային Միությունում գազի երկրորդ խոշոր արտադրողը Ռուսաստանից հետո։ Խորհրդային ժամանակաշրջանում գազը հիմնականում արտահանվում էր խորհրդային այլ հանրապետություններ, քանի որ Թուրքմենստանն անշեղորեն ավելացնում էր մատակարարումները 1940 թվականին մոտ 9,2 միլիոն մ³-ից մինչև 1960 թվականին մոտ 234 միլիոն մ³-ի և 1975 թվականին մոտ 51 միլիարդ մ³-ի։ Այս արտահանումը գտնվում էր կենտրոնացված վերահսկողության տակ, և արտահանման եկամտիը մեծ մասը կլանվել է խորհրդային կենտրոնական բյուջեի մեջ[28][29]։
Սա փոխվեց 1991 թվականին, երբ Թուրքմենստանը անկախություն ձեռք բերեց և լիակատար վերահսկողություն հաստատեց գազի արտահանման եկամուտների վրա։ Այնուամենայնիվ, խորհրդային ժամանակաշրջանի խողովակաշարերը թելադրում էին, որ գազի մեծ մասը գնում է Կովկաս, Ռուսաստան և Ուկրաինա։ 1990-ականներին ԱՊՀ-ում Թուրքմենստանի գազի բաժանորդներից շատերը չկարողացան ժամանակին վճարել և այդ պատճառով փոխանակման գործարքներ կնքեցին։ 1990-ականների կեսերին Թուրքմենստանը դադարեցրեց գազի մատակարարումը ԱՊՀ-ի որոշ անդամներին՝ պատճառաբանելով վճարումները չկատարելը և անշահավետ փոխանակման գործարքները։ Միաժամանակ կառավարությունը փորձել է ներդրումներ ներգրավել Իրանի տարածքով դեպի Թուրքիա և Արևմտյան Եվրոպա՝ Աֆղանստանով Պակիստան գազատարների կառուցման համար։ Գործարքներից ոչ մեկը չի կայացել տարածաշրջանային անվտանգության անբարենպաստ միջավայրի և բարձր ծախսերի պատճառով. գնաճը և բյուջեի դեֆիցիտը բարձրացան, սակայն սեփականաշնորհմանը դիմադրեցին։
1990-ականների վերջին կառավարությունը վերանայեց իր արտահանման և գնային պայմանավորվածությունները «Գազպրոմ»-ի հետ և նորացրեց մատակարարումները Վրաստան, Ուկրաինա և որոշ այլ երկրներ։ Նա նաև բացեց Ռուսաստանի տարածքով չանցնող իր առաջին խողովակաշարը՝ Կորպեժե-Կուրտ Կույ խողովակաշարը։
2009 թվականի դեկտեմբերի 14-ին բացվեց Կենտրոնական Ասիա-Չինաստան գազատարը, և Թուրքմենստանը սկսեց մեծ ծավալներով բնական գազ մատակարարել Չինաստանի ազգային նավթային կորպորացիային[30]։ Այս խողովակաշարային համակարգի A, B և C գծերի համակցված նախագծային հզորությունը կազմում է տարեկան 55 միլիարդ խորանարդ մետր (bcma), որից Թուրքմենստանի քվոտան ի սկզբանե 35 միլիարդ խորանարդ մետր էր[31]։ 2023 թվականին Թուրքմենստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ Թուրքմենստանի քվոտան այս խողովակաշարային համակարգում կազմում է 40 միլիարդ խորանարդ խմ[32]։ Մինչև 2015 թվականը Թուրքմենստանը մատակարարում էր մոտավորապես 35 միլիարդ խորանարդ մետր Չինաստան՝ հակակշռելով դեպի Ռուսաստան արտահանման նվազմանը, որն ավարտվեց 2016 թվականի հունվարի 1-ին[33][34]։ Ռուսաստանն ավելի վաղ սահմանափակել էր իր ներմուծումը մոտ 10 մլրդ խմ-ով, իսկ հետո՝ 5 մլրդ խմ-ով։ Ռուսական գնումները, թեկուզ ավելի փոքր քանակությամբ, վերսկսվել են 2019 թվականին։
2017 թվականի հունվարի 1-ին մոտավորապես 12 միլիարդ խորանարդ խմ-ի փոքր ծավալով Իրան վաճառքը դադարեցվել է, երբ Թուրքմենստանը միակողմանի դադարեցրեց մատակարարումները վճարումների պարտքերի պատճառով[35][36]։ Աշխաբադը պնդում էր, որ Թեհրանը մոտ 10 տարի առաջ մատակարարված մատակարարումների համար պարտք է մոտ 1,8 միլիարդ դոլար։
2020 թվականի հունվար–նոյեմբերին Թուրքմենստանն արդյունահանել է 62,3 մլրդ մ3 բնական գազ, որից, ըստ աղբյուրի, արտահանել է 31 մլրդ։ Պետության կողմից վերահսկվող պաշտոնական լրատվամիջոցները 2024 թվականի փետրվարին հայտնել են, որ բնական գազի արդյունահանումը 2023 օրացուցային տարում կազմել է 80,6187 միլիարդ խորանարդ մետր։
Ստորև բերված աղյուսակում կարելի է նկատել, որ արտադրության և արտահանման առավելագույն մակարդակին հասել է 2008 թվականին և կտրուկ նվազել է 2009 թվականին։ Դա պայմանավորված էր 2009 թվականի ապրիլին Կենտրոնական Ասիա-Կենտրոն գազատարի համակարգում տեղի ունեցած պայթյունի հետևանքով, որի համար Թուրքմենստանը մեղադրեց Գազպրոմին։ Բնական գազի արտահանումը ներառում է գազատարով ուղղակիորեն դեպի Չինաստան և Ռուսաստան, և դեպի Ադրբեջան՝ Իրանի հետ փոխանակման միջոցով, գումարած հեղուկ նավթային գազ, որը առաքվում է երկաթուղով և բեռնատարներով Աֆղանստան[33][34]։
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/TAPI-ceremony-Serhetabat.jpg/300px-TAPI-ceremony-Serhetabat.jpg)
Տարի | Արտադրություն | Սպառում | Արտահանում | Արտահանում Ռուսաստան |
Արտահանում Չինաստան |
Արտահանում Իրան |
---|---|---|---|---|---|---|
2005 | 57.0 | 16.1 | 40.9 | 35.1 | 0 | 5.8 |
2008 | 66.1 | 20.5 | 45.6 | 39.1 | 0 | 6.5 |
2009 | 36.4 | 19.9 | 16.7 | 10.7 | 0 | 5.8 |
2010 | 42.4 | 22.6 | 19.7 | 9.7 | 3.5 | 6.5 |
2011 | 59.5 | 25.0 | 34.5 | 10.1 | 14.3 | 10.2 |
2012 | 62.3 | 23.3 | 41.1 | 9.9 | 21.3 | 9.0 |
2013 | 62.3 | 22.3 | 40.1 | 9.9 | 24.4 | 4.7 |
2014 | 63.5 | 20.0 | հ/հ | հ/հ | հ/հ | հ/հ |
2015 | 65.9 | 25.4 | հ/հ | հ/հ | հ/հ | հ/հ |
2016 | 63.2 | 25.1 | հ/հ | հ/հ | հ/հ | հ/հ |
2017 | 58.7 | 24.8 | հ/հ | հ/հ | հ/հ | հ/հ |
2018 | 61.5 | 28.4 | հ/հ | հ/հ | հ/հ | հ/հ |
2019 | 63.2 | 31.5 | հ/հ | հ/հ | հ/հ | հ/հ |
2022 թվականի փետրվարին Թուրքմենստանը ճանաչվեց որպես մեթանի գերարտադրող երկիր, որի կորցրած մեթանի արժեքը կազմում է տարեկան մոտ 6 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։
Բենզինի արտադրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2019 թվականի հունիսի 28-ին Օվադանդեպեում շահագործման է հանձնվել 1,7 միլիարդ դոլար արժողությամբ բնական գազից բենզին արտադրելու գործարանը։ «Rönesans»-ի և «Kawasaki»-ի կողմից կառուցված «Haldor Topsoe»-ի տեխնոլոգիայի կիրառմամբ գործարանն ունի 600,000 տոննա բենզին, 12,000 տոննա դիզելային վառելիք և տարեկան 115,000 տոննա հեղուկ գազ, որն արտադրվում է 1,7 միլիարդ խորանարդ մետր բնական գազից[39][40][41][42][43]։ Ըստ ընդդիմադիր լրատվամիջոցների, 2023 թվականի հունվարից գործարանը դադարեցրել էր արտահանման ECO-93 բենզինի արտադրությունը՝ կատալիզատորների բացակայության պատճառով և արտադրում էր միայն ցածրորակ բենզին ներքին սպառման համար[44]։
Նավթ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքմենստանի նավթի արդյունահանման հիմնական տարածքը գտնվում է արևմուտքում, հիմնականում Բալկանյան նահանգում և Հարավային Կասպից ավազանի մի մասն է՝ միջմայրցամաքային իջվածք, որը հայտնի է նավթի արդյունահանմամբ։ Կասպից ծովի թուրքմենական կողմում նավթի առևտրային արդյունահանումը սկսվել է 1900-ական թվականների սկզբին՝ Չելեքեն թերակղզու շրջակայքում, իսկ ժամանակակից նավթի հորատումը սկսվել է 1930-ական թվականներին Բալկանաբադի մոտ։ 1949 թվականին մշակվել է Գումդաղի դաշտը, այնուհետեւ՝ Գոթուրդեփեն (1958), Էքերեմ (1962) և այլն։ Օֆշորային հորատումը սկսվել է 1970-ականներին[45]։
Խոշոր ափամերձ նավթահանքերն են՝ Չելեքենը, Գոնյուրդեփը, Նեբիտդաղը, Գումդաղը, Բարսագելմեզը, Գույուջիկը։ 2019 թվականին նավթարդյունաբերության մեջ կապիտալ ներդրումները կազմել են 3,29 միլիարդ մանաթ[46]։ 2020 թվականի հունվար-նոյեմբերին Թուրքմենստանը արդյունահանել է 8,7 մլն տոննա նավթ և կոնդենսատ։ Հեղուկ նավթային գազի արտադրությունը կազմել է 231,000 տոննա[47]։ Նավթի արդյունահանումը 2023 օրացուցային տարում պետական պաշտոնական լրատվամիջոցներում հաղորդվել է 8,3167 միլիոն տոննա։
Նավթի արդյունահանման և սպառման տվյալները ստորև բերված աղյուսակում վերցված են BP վիճակագրական տեսությունից։
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Oil_drilling_rig_on_the_Cheleken_Peninsula.jpg/250px-Oil_drilling_rig_on_the_Cheleken_Peninsula.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Oil-well-donkeys-Balkan-province-Turkmenistan.jpg/250px-Oil-well-donkeys-Balkan-province-Turkmenistan.jpg)
Տարի | Արտադրություն (1000 բար/օր) |
Արտադրություն (մլն տոննա/տարի) |
Սպառում (միլիոն տոննա/տարի) |
---|---|---|---|
2002 | 183 | 9.0 | 3.9 |
2005 | 193 | 9.5 | 4.3 |
2008 | 208 | 10.3 | 5.1 |
2009 | 211 | 10.4 | 4.6 |
2010 | 217 | 10.7 | 4.5 |
2011 | 217 | 10.7 | 4.7 |
2012 | 222 | 11.0 | 4.8 |
2013 | 231 | 11.4 | 4.8 |
2014 | 263 | 12.9 | 6.5 |
2015 | 271 | 13.2 | 6.5 |
2016 | 270 | 13.2 | 6.5 |
2017 | 271 | 13.1 | 6.5 |
2018 | 261 | 12.6 | 6.7 |
2019 | 264 | 12.5 | 7.1 |
Նավթի վերամշակում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Նավթը վերամշակվում է երկու նավթավերամշակման գործարաններում՝ «Türkmenbaşy» և «Seydi» նավթավերամշակման համալիրներում։ Թուրքմենբաշիի նավթավերամշակման գործարանը 2016 թվականի մայիսի դրությամբ ուներ տարեկան ավելի քան 10 միլիոն տոննա նավթ վերամշակման հզորություն։ Զտագործարանը արտադրում է մի շարք ապրանքներ, այդ թվում՝ անարատ բենզին, նավթային կոքս, ասֆալտ, լվացքի միջոցներ, հիդրոմշակված դիզել և քսանյութ[48]։ Թուրքմենբաշի նավթավերամշակման գործարանը Թուրքմենստանի հեղուկ նավթային գազի խոշորագույն արտադրողն է, որը կազմում է ընդհանուր արդյունահանման երկու երրորդը՝ տարեկան մոտ 300 հազար տոննա արդյունահանմամբ[49]։
Սեյդիի նավթավերամշակման գործարանը 2020 թվականի առաջին եռամսյակում վերամշակել է մոտ 135,500 տոննա նավթ, իսկ հունվար-նոյեմբերին՝ 441,200 տոննա, ինչը ենթադրում է մոտ կես միլիոն տոննա նավթ 2020 թվականին՝ չնայած 6 միլիոն տոննա նախագծային հզորությանը։ 2021 թվականի առաջին ութ ամիսներին Սեյդիի նավթավերամշակման գործարանն արտադրել է 135200 տոննա բենզին, 77600 տոննա դիզելային վառելիք, 22800 տոննա ծանր գազ, նավթ և 19500 տոննա ասֆալտ[50][51][52]։ Սեյդիի նավթավերամշակման գործարանը կառուցվել է խորհրդային տարիներին Սիբիրի նավթի վերամշակման համար։ Խորհրդային Միության փլուզումից ի վեր, սակայն, Սեյդիի նավթավերամշակման գործարան ածխաջրածիններ է մատակարարվել Թուրքմենստանից, այդ թվում՝ Գոկդումալաք, Յաշըլդեպե, Յոլոտեն և Կերվեն հանքավայրերը[53][54]։
2020 թվականի հոկտեմբերին նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը քննադատել էր նավթավերամշակման գործարանների ցածր արդյունահանումը, հայտարարելով. «...աճ չի նկատվում նավթի արդյունահանման ոլորտում, որի կեսն արտահանվում է։ Վերամշակող ձեռնարկությունները չեն գործում համապատասխան մակարդակով և երկար ժամանակ օգտագործվում են հազիվ 40%-ով»[55]։
Բնական գազի և նավթի արտահանում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Չինստանի և Թուրքմենստանի պաշտոնական առևտրային տվյալների հիման վրա Չինաստանը Թուրքմենստանի բնական գազի հիմնական ներկրողն է, որի պատմական ծավալները կազմում են տարեկան 32-35 միլիարդ խորանարդ մետր (մլդ խորանարդ խորանարդ մետր)։ Ի սկզբանե երեսունհինգ մկմ-ը Թուրքմենստանի քվոտան էր Կենտրոնական Ասիա-Չինաստան գազատարի վրա[56][57][58], սակայն 2023 թվականի օգոստոսին Թուրքմենստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հայտարարեց, որ Թուրքմենստանի քվոտան այս խողովակաշարային համակարգում կազմում է 40 մլրդ խմ։ Թուրքմենական լրատվամիջոցները հաղորդում են, որ 2022 թվականին Չինաստանն այդ խողովակաշարով ներկրել է 43,2 մլրդ խմ բնական գազ, սակայն չի հստակեցրել, թե այդ գազատարի որքան մասն է ծագել Թուրքմենստանից[59]։ Այնուհետև, մամուլի հրապարակումների համաձայն, թուրքմենական բնական գազի արտահանումը Չինաստան 2022 թվականին կազմել է 34,09 մլրդ խմ[60]։
Ավելի փոքր ծավալներով գազատարով գազ է գնում նաև ռուսական «Գազպրոմը»՝ 2019 թվականին՝ 4 միլիարդ խմ, 2020 թվականին՝ 4,7 միլիարդ խմ, իսկ 2021 թվականին՝ մոտավորապես 10 միլիարդ խմ։ Այս գազի մի մասը վաճառվում է Ուզբեկստանին[61][62]։ 2019 թվականի հունիսին Ռուսաստանը և Թուրքմենստանը հնգամյա պայմանագիր են ստորագրել տարեկան 5,5 միլիարդ խորանարդ մետր ծավալով մատակարարումների մասին[63]։
Իրան խողովակաշարով գազի վաճառքը դադարեցվել է 2017 թվականին՝ պարտքերի շուրջ վեճի պատճառով, սակայն վերսկսվել է 2023 թվականի ամռանը՝ օրական 10 միլիոն խորանարդ մետր (մկմ) փորձնական առաքմամբ[64][65]։ Գործարքը, որը ստորագրվել է 2023 թվականի հունիսին, նախատեսում է օրական մինչև 20 մկմ բնական գազի արտահանում Իրան[66]։
2021 թվականի նոյեմբերին Թուրքմենստանի, Իրանի և Ադրբեջանի կառավարությունները հայտարարեցին տարեկան մինչև 2 միլիարդ խորանարդ մետր բնական գազի փոխանակման մասին համաձայնագրի մասին, որով թուրքմենական գազը կհոսի Իրան, իսկ իրանականը՝ Ադրբեջան[67][68][69]։ Իրանի նավթի նախարար Ջավադ Օուջին հայտարարել է, որ պատրաստ է սվոփի ծավալը հասցնել 15 մլրդ խմ-ի[70]։ 2023 թվականի օգոստոսին լրատվամիջոցները հայտնեցին, որ փոխանակվող գազի ծավալը օրական 4,5 միլիոն խորանարդ մետրից հասել է օրական 8 միլիոն խմ-ի[71]։
BP-ի Համաշխարհային էներգիայի 2021 վիճակագրական տեսության համաձայն, 2020 թվականին Թուրքմենստանի բնական գազի արտահանումը, ըստ նպատակակետի, միլիարդ խորանարդ մետրով կազմել է.
Ղազախստան | 0.1 |
Ռուսաստան | 3.8 |
ԱՊՀ այլ | 0.5 |
Չինաստան | 27.2 |
Ընդհանուր[72] | 31.6 |
Արտահանման արժեք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Black_gold_piped_throughout_the_country._%283892511168%29.jpg/200px-Black_gold_piped_throughout_the_country._%283892511168%29.jpg)
Չինական աղբյուրները հաղորդում են, որ 2021 թվականին Թուրքմենստանը 6,79 միլիարդ դոլար է վաստակել Չինաստան բնական գազ մատակարարելու համար[73]։ Չինաստանի մաքսային վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ Չինաստանը բնական գազ է ներմուծել Թուրքմենստանից 2022 թվականի հունվարից մինչև նոյեմբեր ընկած ժամանակահատվածում, որի արժեքը կազմում է 9,28 միլիարդ դոլար[74]։ Ադրբեջանը 2022 օրացուցային տարում Թուրքմենստանից ներմուծել է 857 միլիոն խորանարդ մետր բնական գազ՝ «ավելի քան 130,63 միլիոն դոլար»[75]։
Թուրքմենստան ածխաջրածինների արտահանում[76] | ||||||||||
2015 թ | 2016 թ | 2017 թ | 2018 թ | 2019 թ | ||||||
քանակ | արժեքը, մլն ԱՄՆ դոլար |
քանակ | արժեքը, մլն ԱՄՆ դոլար |
քանակ | արժեքը, մլն ԱՄՆ դոլար |
քանակ | արժեքը, մլն ԱՄՆ դոլար |
քանակ | արժեքը, մլն ԱՄՆ դոլար | |
բնական գազ, միլիարդ խմ | 40.3 | 8406.7 | 37.9 | 4327.8 | 38.2 | 5031.7 | 37.8 | 6428.0 | 37.6 | 6942.1 |
նավթամթերք, միլիոն տոննա | 2.8 | 1038.3 | 2.6 | 796.2 | 2.6 | 1000.7 | 2.9 | 1430.1 | 3.1 | 1297.1 |
հում նավթ, մլն տոննա | 4.1 | 1466.8 | 4.9 | 1210.8 | 1.9 | 612.8 | 6.4 | 2634.4 | 3.8 | 1671.5 |
Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2019 թվականին Թուրքմենստանում էլեկտրաէներգիայի ընդհանուր արտադրությունը կազմել է 22,521,6 միլիոն կվտ/ժ (22,52 տերավատ/ժ)[77]։
Էլեկտրական էներգիայի արտադրություն, միլիոն կվտ/ժամ[77] | |||||
2015 թվական | 2016 թվական | 2017 թվական | 2018 թվական | 2019 թվական | |
արտադրություն | 23,284.5 | 24,525.9 | 24,903.9 | 23,817.7 | 22,521.6 |
արտահանում | 3,215.3 | 3,751.4 | 3,457.8 | 2,719.8 | 1,803.5 |
2013 թվականի դրությամբ Թուրքմենստանն ուներ 10 էլեկտրակայան՝ հագեցած 32 տուրբիններով, այդ թվում՝ 14 գոլորշու շարժիչով, 15 գազով և 3 հիդրոէլեկտրակայաններով[78]։ Էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը 2011 թվականին կազմել է 18,27 միլիարդ կՎտ/ժ, որից 2,5 միլիարդ կՎտ/ժ արտահանվել է։ Ասիական զարգացման բանկը 2018 թվականի հոկտեմբերին հայտնել է.
Նոր էլեկտրակայաններ են կառուցվել Ահալ նահանգի Մերիում և Լեբապ նահանգի Չարջև շրջանում։ «Mary-3» համակցված ցիկլով էլեկտրակայանը, որը կառուցվել է «Çalık Holding»-ի կողմից GE տուրբիններով, շահագործման է հանձնվել 2018 թվականին, արտադրում է 1574 գիգավատտ էլեկտրաէներգիա և հատուկ նախատեսված է Աֆղանստան և Պակիստան էլեկտրաէներգիայի ընդլայնված արտահանմանը աջակցելու համար։ «Zerger» էլեկտրակայանը, որը կառուցվել է «Sumitomo»-ի, «Mitsubishi»-ի, «Hitachi»-ի և «Rönesans Holding»-ի կողմից Չարջև շրջանում, ունի 432 մեգավատ նախագծային հզորություն 144 մեգավատ հզորությամբ երեք գազատուրբիններից և շահագործման է հանձնվել 2021 թվականի սեպտեմբերին[79]։ Այն նաև հիմնականում նախատեսված է էլեկտրաէներգիայի արտահանման համար։ Զերգերի կայանը օգտագործում է բնական գազ Ուչաջի գազի հանքավայրից, որը մատակարարվում է 125 կմ բարձր ճնշման խողովակաշարով[80]։ Ահալի էլեկտրակայանը, 650 մեգավատտ հզորությամբ, կառուցվել է Աշխաբադ քաղաքի և մասնավորապես Օլիմպիական ավանի սնուցման համար[81][82][83]։ «Derweze State Electrical Power Station» 504,4 մեգավատ հզորությամբ էլեկտրակայանը, որը կառուցվել է Չալըք Էներջիի կողմից 2015 թվականին, գտնվում է Օվադանդեփեի մոտ[84][85]։ 2023 թվականի մարտին կառավարությունը հայտարարեց Բալկանյան նահանգում 1574 մեգավատ հզորությամբ բնական գազի համակցված ցիկլով էլեկտրակայան կառուցելու պլանների մասին։ 2023 թվականի հոկտեմբերին այս գործարանի կառուցման պայմանագիրը կնքվեց Çalık Energji-ի հետ, որի շինարարությունը նախատեսվում է ավարտել մինչև 2027 թվականի մայիսին։ Ազգային առաջնորդ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը 2023 թվականի նոյեմբերին հայտարարեց, որ էլեկտրակայանը նախատեսված է էլեկտրաէներգիա արտահանել Ադրբեջան[86]։
Ասիական զարգացման բանկի աջակցությամբ ընթանում է «ազգային ցանցի ամրապնդման նախագիծը», որը կկառուցի չորս նոր էլեկտրաէներգիայի ենթակայաններ և կավելացնի ուղիղ բարձրավոլտ գծեր, 500 կիլովոլտ գիծ Բալկանյան նահանգի և Դաշոգուզի միջև և 200 կիլովոլտ գիծ Բուզմեյն և Բալկանաբադ։ Մտադրություն կա ստեղծել «փոխկապակցված ազգային հաղորդման ցանց՝ բարելավելու հուսալիությունը և էներգաարդյունավետությունը...»[87]։
Էլեկտրաէներգետիկ արդյունաբերության հիմնական ցուցանիշների դինամիկան՝ տեղադրված հզորությունը և էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը, ներկայացված են համապատասխանաբար աղյուսակ 1-ում և 2-ում։
'Աղյուսակ 1.' Էլեկտրակայանների զուտ հզորությունը ըստ տիպերի, 1992-2016 թթ. (տարեվերջին), ՄՎտ'' | |||||||||||||
Տեղադրված հզորություն-ցանց | 1992 թվական | 1993 թվական | 1994 թվական | 1995 թվական | 1996 թվական | 1997 թվական | 1998 թվական | 1999 թվական | 2000 թվական | 2001 թվական | 2002 թվական | 2003 թվական | 2004 թվական |
էլեկտրակայաններ - ընդհ | 3941 | 3941 | 3941 | 3941 | 3941 | 3921 | 3921 | 3921 | 3920 | 3920 | 3920 | 3920 | 3920 |
հանածո վառելիք այրող ջերմաէլեկտրակայաններ (ՋԷԿ)։ | 3940 | 3940 | 3940 | 3940 | 3940 | 3920 | 3920 | 3920 | 3920 | 3920 | 3920 | 3920 | 3920 |
Հիդրոէլեկտրակայաններ (ՀԷԿ) | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 0 | -- | -- | -- | -- |
'Վերջ աղյուսակ 1' | |||||||||||||
Տեղադրված հզորություն-ցանց | 2004 թվական | 2005 թվական | 2006 թվական | 2007 թվական | 2008 թվական | 2009 թվական | 2010 թվական | 2011 թվական | 2012 թվական | 2013 թվական | 2014 թվական | 2015 թվական | 2016 թվական |
էլեկտրակայաններ - ընդհ | 3920 | 3105 | 2851 | 2851 | 2851 | 2851 | 3000 | 3200 | 3400 | 3800 | 4000 | 4000 | 4674 |
հանածո վառելիք այրող ջերմաէլեկտրակայաններ (ՋԷԿ)։ | 3920 | 3105 | 2851 | 2851 | 2851 | 2851 | 3000 | 3200 | 3400 | 3800 | 4000 | 4000 | 4674 |
Հիդրոէլեկտրակայաններ (ՀԷԿ) | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
'Աղյուսակ 2. Էլեկտրական էներգիայի հաշվեկշիռ, 1992-2016 թվականներ, միլիոն կՎտժ' | |||||||||||||||
հաշվեկշիռ | 1992 թվական | 1995 թվական | 2000 թվական | 2005 թվական | 2006 թվական | 2007 թվական | 2008 թվական | 2009 թվական | 2010 թվական | 2011 թվական | 2012 թվական | 2013 թվական | 2014 թվական | 2015 թվական | 2016 թվական |
արտադրական-համախառն | 13183 | 9818 | 9845 | 12820 | 13650 | 14880 | 15040 | 15980 | 16660 | 17220 | 17750 | 18870 | 20400 | 22534 | 22534 |
ՋԷԿ ՄԱՐ (հանածո վառելիք), որից | 13138 | 9796 | 9845 | 12820 | 13650 | 14880 | 15040 | 15980 | 16660 | 17220 | 17750 | 18870 | 20400 | 22534 | 22534 |
ՋԷԿ ՄԱՐ (հանածո վառելիք) - համակցված ցիկլ | -- | -- | 9845 | 12820 | 13650 | 14880 | 15040 | 15980 | 16660 | 17220 | 17750 | 18870 | 20400 | 22534 | 22534 |
ՀԷԿ ՄԱՐ, որից | 4 | 4 | 0 | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
Արտադրական-համախառն` ԱՌ | 41 | 18 | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
ՋԷԿ AR (օրգանական վառելիք), որից | 41 | 18 | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
էլեկտրակայանների եւ ջեռուցման կայանքների սեփական կարիքները | 1039 | 672 | 752 | 969 | 1032 | 1125 | 1137 | 1208 | 1259 | 1301 | 1341 | 1426 | 1542 | 1703 | 1703 |
զուտ արտադրություն | 12144 | 9146 | 9093 | 11851 | 12618 | 13755 | 13903 | 14772 | 15401 | 15919 | 17444 | 18858 | 20831 | 20831 | |
ներմուծում | 1152 | 980 | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
արտահանում | 5447 | 3000 | 800 | 1290 | 1650 | 1950 | 1530 | 2100 | 2410 | 2550 | 2720 | 2850 | 3210 | 3201 | 3201 |
Ընդհանուր մատակարարում | 7849 | 7126 | 8293 | 10561 | 10968 | 11805 | 12373 | 12672 | 12991 | 13369 | 13689 | 14594 | 15648 | 17630 | 17630 |
կորուստները | 1095 | 1206 | 1403 | 1775 | 1824 | 1951 | 2076 | 2094 | 2132 | 2190 | 2235 | 2385 | 2547 | 2895 | 2895 |
վառելիքի և էներգիայի պաշարների արդյունահանման և վերամշակման ներքին կարիքները | 1141 | 921 | 1057 | 1350 | 1404 | 1514 | 1582 | 1625 | 1668 | 1717 | 1759 | 1875 | 2012 | 2262 | 2262 |
Էլեկտրաէներգիայի վերջնական սպառումը | 5508 | 4998 | 5833 | 7436 | 7740 | 8340 | 8715 | 8953 | 9191 | 9462 | 9695 | 10334 | 11089 | 12473 | 12473 |
«Արդյունաբերություն և շինարարություն». | 1928 | 1805 | 2105 | 2683 | 2793 | 3009 | 3144 | 3230 | 3316 | 3414 | 3498 | 3729 | 4001 | 4500 | 4500 |
Քիմիական եւ նավթաքիմիական գործարաններ | 583 | 585 | 683 | 871 | 907 | 977 | 1021 | 1049 | 1077 | 1109 | 1136 | 1211 | 1299 | 1461 | 1461 |
արտադրական եւ շինարարական այլ ոլորտներ | 1345 | 1220 | 1422 | 1812 | 1886 | 2032 | 2123 | 2181 | 2239 | 2305 | 2362 | 2518 | 2702 | 3039 | 3039 |
«Տրանսպորտ». | 155 | 129 | 150 | 192 | 200 | 216 | 226 | 232 | 238 | 245 | 251 | 268 | 288 | 324 | 324 |
«Այլ ոլորտներ». | 3425 | 3064 | 3578 | 4561 | 4747 | 5115 | 5345 | 5491 | 5637 | 5803 | 5946 | 6337 | 6800 | 7649 | 7649 |
կենցաղային սպառողներ | 1068 | 1051 | 1226 | 1563 | 1627 | 1753 | 1832 | 1882 | 1932 | 1989 | 2038 | 2172 | 2331 | 2622 | 2622 |
Գյուղատնտեսություն, անտառային տնտեսություն եւ ձկնորսություն | 1824 | 1587 | 1855 | 2365 | 2461 | 2652 | 2771 | 2847 | 2923 | 3009 | 3083 | 3286 | 3526 | 3966 | 3966 |
այլ | 533 | 426 | 497 | 633 | 659 | 710 | 742 | 762 | 782 | 805 | 825 | 879 | 943 | 1061 | 1061 |
Հանքանյութեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հետևյալ աղյուսակը Թուրքմենստանի հանքային արդյունաբերությունից է, որը հրապարակվել է Միացյալ Նահանգների Երկրաբանական ծառայության կողմից, որը ԱՄՆ կառավարության գործակալությունն է, և, հետևաբար, հանրային սեփականություն է։
ԹՈՒՐՔՄԵՆԻՍՏԱՆ. ՀԱՆՔԱՅԻՆ ԱՊՐԱՆՔՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ1 | ||||||
(մետրային տոննա, համախառն քաշ, եթե այլ բան նշված չէ) | ||||||
Ապրանք2 | 2014 թվական | 2015 թվական | 2016 թվական | 2017 թվական | 2018 թվական | |
ՄԵՏԱՂՆԵՐ | ||||||
Երկաթ և պողպատ, արտադրանք, գլանվածք «է». | 135000 | 140000 | 140000 | 144000 | 144000 | |
ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐԱԿԱՆ ՀԱՆՔԵՐ | ||||||
բրոմ e. | 500 | 500 | 500 | ԱԺ | ԱԺ | |
Ցեմենտ, հիդրավլիկ e. | հազար մետրիկ տոննա | 2900 | 3300 | 3500 | 3600 | 3800 |
կավ, բենտոնիտ։ | ||||||
փոշի e. | 400 | 400 | 400 | 420 | 450 | |
այլ, չճշտված | 7.387 r | 8000 e | 8000 e | 8400 e | 9000 e | |
գիպս, հանք e. | 107000 | 110000 | 110000 | 110000 | 110000 | |
Յոդ e. | 500 | 500 | 500 | 510 | 400 | |
Լայմ e | 19400 | 20000 | 21000 | 22000 | 23000 | |
Ազոտի, N պարունակությունը։ | ||||||
ամոնիակ | 293000 | 309000 e | 309000 e | 320000 e | 340000 e | |
միզանյութ | 344000 | 360000 e | 360000 e | 380000 e | 400000 e | |
Պոտաշ, K2O պարունակություն | -- | -- | -- | 25000 e | 24000 | |
աղ e | 91700 | 100000 | 100000 | 100000 | 100000 | |
Նատրիում, միացություններ, նատրիումի սուլֆատ e | 68000 | 70000 | 52000 r. | 26000 | 26000 | |
Ծծումբ, S պարունակություն e. | 506000 | 600000 | 400000 r | 200000 | 200000 | |
ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՎԱՌԵԼԻՔՆԵՐ ԵՎ ՀԱՐԱԿԻՑ ՆՅՈՒԹԵՐ | ||||||
բնական գազ | մլն խմ | 67000 | 69600 | 66800 | 62000 | 62000 e |
նավթային։ | ||||||
հում, ներառյալ կոնդենսատը | հազար 42 գալոնանոց բարել | 87200 | 91400 | 96960 | 90000 | 85000 |
վերամշակման գործարան | «անել». | 57100 | 55000 | 53600 | 44000 | 44000 e |
e Մոտավոր. r վերանայված. «Արա»։ Դիտտո։ NA Հասանելի չէ։ --Զրո. | ||||||
1Աղյուսակը ներառում է մինչև 2019 թվականի մայիսի 20-ը հասանելի տվյալները։ Բոլոր տվյալները ներկայացվում են, եթե այլ բան նշված չէ։ Մոտավոր տվյալները կլորացվում են ոչ ավելի, քան երեք նշանակալի թվանշաններ. կարող է չավելացնել ցուցադրված հանրագումարներին։ | ||||||
2Ի լրումն թվարկված ապրանքների, հնարավոր է, որ արտադրվել են բարիտ, մանրախիճ, քարածուխ, դոլոմիտ, էպսոմիտ և կաոլին, սակայն առկա տեղեկատվությունը անբավարար է արտադրանքի հավաստի գնահատականներ տալու համար։ . | ||||||
Աղբյուր՝ ԱՄՆ Երկրաբանական ծառայություն[88] |
2023 թվականի հունվարին արդյունաբերության և շինարարության հարցերով փոխվարչապետը զեկուցեց, որ երկաթի օքսիդի հանքավայրեր են հայտնաբերել Բալկանյան նահանգի Թյուրքմենբաշի շրջանի Չագիլ քաղաքի մոտակայքում[89]։
Շինանյութեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Cement_Factory_Near_Ashgabat_%283892532196%29.jpg/200px-Cement_Factory_Near_Ashgabat_%283892532196%29.jpg)
Թուրքմենստանում գործում են ցեմենտի չորս գործարաններ, և հայտարարվել է ևս երեքի կառուցման պլաններ[90][91][92][93]։ Ներկայումս գործող ցեմենտի չորս գործարանները, որոնցից յուրաքանչյուրը նախատեսված է տարեկան մեկ միլիոն տոննա արտադրելու համար, հետևյալն են.
- Բահերդենի ցեմենտի գործարան (Ահալ նահանգ)
- Քելեթի ցեմենտի գործարան (Ահալ նահանգ)
- Լեբապ ցեմենտի գործարան (Թուրքմենաբաթում)
- Բալկանյան ցեմենտի գործարան (Ջեբելում)[94][95]։
2019 թվականին նախագահ Բերդիմուհամեդովը նշեց, որ Քելետե գործարանը աշխատում էր 8,1 տոկոսով, Լեբապը՝ 88 տոկոսով, Բահերդենի գործարանը՝ 64 տոկոսով, իսկ Բալկանյան գործարանը՝ նախագծային հզորության 40 տոկոսից մի փոքր ավելիով։
Ցեմենտի արտադրություն Թուրքմենստանում[96] հազար տոննա | |||||
2014 թվական | 2015 թվական | 2016 թվական | 2017 թվական | 2018 թվական | 2019 թվական |
3,401.5 | 3,549.9 | 3,550.0 | 2,881.4 | 2,651.4 | 1,993.2 |
2019 թվականին Թուրքմենստանն արտադրել է 5,1 միլիոն ստանդարտ քառակուսի մետր (4 մմ հաստությամբ) թիթեղյա ապակի[97][98][99]։ 375 միլիոն դոլար արժողությամբ լողացող ապակու և ապակե տարաների գործարանը, որը կառուցվել է Թուրքիայի Թեփե Ինշաաթի կողմից, բացվել է 2018 թվականի փետրվարի 14-ին Աշխաբադից հյուսիս գտնվող Օվադանդեպեում[100]։ Այն փոխարինեց Աշխաբադի կենտրոնում գտնվող խորհրդային ժամանակաշրջանի ապակու գործարանին։ 2019 թվականին Թուրքմենստանի ապակու արտահանման արժեքը, ինչպես հայտնում են առևտրային գործընկերները, կազմել է 9,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար[100]։
Պողպատաձուլական գործարանը՝ «Türkmen Demir Önümleri Döwlet Kärhanasy» ( անգլ. ՝ Turkmen Iron Products State Enterprise ), որը գործում է մետաղի ջարդոնի վրա, գտնվում է 22 կիլոմետրում Աշգաբադ-Դաշոգուզ ավտոմոբիլային մայրուղու մոտ՝ Օվադանդեպեի մոտ։ Այն արտադրում է հիմնականում ամրաններ և երկաթուղիներ[101][102][103]։
Քիմիական նյութեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2019 թվականի դրությամբ Թուրքմենստանն ուներ «ինը քիմիական գործարան, որոնք արտադրում են ազոտային և ֆոսֆորային պարարտանյութեր (տարեկան 700,000 տոննա), ծծմբական և ազոտական թթուներ, յոդ, բրոմ և հանքային աղեր[104]։
2019 թվականին երկիրը աշխարհում 3-րդ յոդ արտադրողն էր[105]։
Նավթաքիմիա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքմենստանում երեք գործարաններ, որոնք գտնվում են Թեջենում, Մերիում և Գարաբոգազում, արտադրում են միզանյութ (կարբամիդ), որը հիմնականում նախատեսված է արտահանման համար, յուրաքանչյուրը՝ 1,3 միլիարդ դոլար արժողությամբ։ «Garabogaz» գործարանը, որը կառուցվել է «Mitsubishi Heavy Industries»-ի և «GAP İnşaat»-ի (Çalık Holding-ի դուստր ձեռնարկություն) կողմից, բացվել է 2018 թվականի սեպտեմբերի 18-ին՝ տարեկան 1,16 միլիոն տոննա միզանյութի նախագծային հզորությամբ։ 650 միլիոն ԱՄՆ դոլար արժողությամբ «Mary» ամոնիակի և միզանյութի գործարանը, որը շահագործման է հանձնվել 2014 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, կառուցվել է «Rönesans Holding»-ի, «Kawasaki»-ի և «Sojitz»-ի կողմից՝ 400 հազար տոննա ամոնիակ և 640 հազար տոննա միզանյութի նախագծային հզորությամբ[106][107]։ 240 միլիոն դոլար արժողությամբ «Tejen» գործարանը, որը բացվել է 2005 թվականի մարտի 18-ին, ունի տարեկան 350,000 տոննա միզանյութի նախագծային հզորություն։ Հաղորդվում է, որ այս գործարաններից և ոչ մեկը ներկայումս չի արտադրում ամբողջ հզորությամբ[108][109]։ 2019 թվականի հունվարից հոկտեմբեր ընկած ժամանակահատվածում «Garabogaz» գործարանն արտադրել է մոտավորապես 392,000 տոննա միզանյութ, որից 261,000 տոննան արտահանվել է[110]։ 2019 թվականին Թուրքմենստանում ազոտական պարարտանյութերի արտադրությունը կազմել է 550,500 տոննա (ակտիվ բաղադրիչի հիման վրա)[111]։
Կիյանլի պոլիմերային գործարանը (թուրքմեներեն՝ Gyýanly Polimer Zawody), որը բացվել է 2018 թվականի հոկտեմբերի 17-ին, ունի նախագծային հզորություն՝ տարեկան 381 հազար տոննա պոլիէթիլեն և 81 հազար տոննա պոլիպրոպիլեն արտադրելու համար։ «LG International»-ի, «Hyundai Engineering»-ի, Toyo Engineering-ի և «Gap Inşaat»-ի կողմից 3,4 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ կառուցված գործարանը պոլիմերների արտադրության համար մեթան և էթան է ճեղքում[112]։ 2019 թվականի առաջին տասը ամիսներին, սակայն, գործարանն արտադրել է ընդամենը 67900 տոննա պոլիէթիլեն և 12700 տոննա պոլիպրոպիլեն[113]։ Հաղորդվում է, որ 2023 թվականի հունվարի դրությամբ պոլիմերային գործարանը դադարեցրել էր աշխատանքը և այն չէր վերսկսվել մեկ տարի անց[114][115]։
Ոչ ածխաջրածնային քիմիական նյութեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2017 թվականի մարտին բացվել է «Գարլիք» լեռնահարստացման կոմբինատը՝ կալիումի պարարտանյութի արտադրության համար։ Բելառուսական «Belgorkhimprom» ընկերության կողմից 1,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար արժողությամբ կառուցված գործարանը նախատեսված է տարեկան 1,4 միլիոն տոննա պարարտանյութ արտադրելու համար՝ հիմնականում Չինաստան և Հնդկաստան արտահանման համար։ Հաղորդվում է, որ այն աշխատում է գնահատված հզորության 2-ից 7 տոկոսով, սակայն։
Երեք գործարան յոդ է արտադրում Թուրքմենստանում, մեկական Բալկանաբաթում, Հազարում և Բերեքեթում։ Բերեկետի գործարանը նախատեսված է տարեկան 150 տոննա յոդ արտադրելու համար։ Պլանավորված վերանորոգումից և արդիականացումից հետո Բալկանաբաթ և Հազար գործարանները կունենան համապատասխանաբար 250 տոննա և 300 տոննա յոդ նախագծային հզորություններ, գումարած համապատասխանաբար տարեկան 2400 տոննա և 4500 տոննա բրոմ։ Յոդի ընդհանուր արտադրությունը 2019 թվականին կազմել է 681,4 տոննա[116][117][118][119][120][121]։
Տեքստիլ արդյունաբերություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Tolkuchka_Bazaar_in_Ashgabat.jpg/220px-Tolkuchka_Bazaar_in_Ashgabat.jpg)
Որպես բամբակ արտադրող՝ 1880-ականներին Ռուսական կայսրության կողմից իր նվաճումից մինչև 1991 թվականի անկախացումը, Թուրքմենստանը հիմնականում հում բամբակ էր արտահանում Ռուսաստան՝ մանելու համար։ Անկախությունից ի վեր Թուրքմենստանը մոտ 2 միլիարդ դոլար է ներդրել 70 գործարաններում և գործարաններում՝ բամբակյա մանվածքի, տեքստիլի և այլ նյութերից, այդ թվում՝ կոշիկներից պատրաստված հագուստի արտադրության համար[122]։ Դրանցից 13-ը խոշոր մանող կամ տեքստիլի գործարաններ են։ 2019 թվականին Թուրքմենստանն արտահանել է 123,6 միլիոն դոլար արժողությամբ բամբակյա գործվածք[123]։ 2019 թվականին Թուրքմենստանում արտադրվել է 118600 տոննա բամբակյա մանվածք և 209,4 միլիոն քառակուսի մետր գործվածք, որից 192,9 միլիոնը՝ բամբակ, 14,9 միլիոնը՝ շոր, 1,4 միլիոնը՝ մետաքս։ Բացի այդ, Թուրքմենստանը 2019 թվականին արտադրել է 40,9 միլիոն զույգ գուլպաներ, 5,5 միլիոն տրիկոտաժե իրեր, 1,5 միլիոն զույգ կոշիկ և 3,400 տոննա տրիկոտաժե գործվածք։
Շինարարություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքմենստանի կառավարությունը կենտրոնացված կերպով ֆինանսավորում և վերահսկում է խոշոր շինարարական նախագծերը։ 2021 թվականի հունվարի դրությամբ կառավարությունը խոստովանել է կառուցվող ավելի քան 2500 խոշորածավալ ծրագրեր՝ 37 միլիարդ դոլար արժողությամբ։ 2020 թվականին կառավարության միջոցներով կառուցվել է մոտ երկու միլիոն քառակուսի մետր նոր բնակելի բնակարան, ինչպես նաև 45 «կարևոր պետական» կառույցներ[124]։ 2021 թվականին Աշգաբադում ավարտվեց հինգ հիմնական օբյեկտների շինարարությունը (նոր պետական տրիբուն, «Արկադագ» հյուրանոց, երկու բանկի կենտրոնական գրասենյակ և նոր Կոնգրես կենտրոն, բոլորը «Bouygues»-ի կողմից)։ Այս հինգ նախագծերի ընդհանուր արժեքը կազմել է 1,5 միլիարդ դոլար[125][126]։
Ընթացիկ խոշոր նախագիծը 1,5 միլիարդ դոլարն է, որը ծախսվում է Արկադաղ քաղաքի՝ Ահալ նահանգի նոր մայրաքաղաքի կառուցման վրա[127][128][129]։ Բացի այդ, 2,3 միլիարդ դոլար է հատկացվել Աշխաբադ-Թուրքմենաբադ ավտոմայրուղու կառուցման համար չորս թուրքմենական շինարարական ընկերություններից կազմված կոնսորցիումի կողմից[130][131]։
Ծառայություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տրանսպորտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Որպես դարերի խաչմերուկ և Մետաքսի ճանապարհի մի մաս՝ Թուրքմենստանը ծառայում է որպես օդային, ծովային և ցամաքային ճանապարհով առաքվող բեռների տարանցիկ կետ։ Սովորական պայմաններում Աշգաբադի միջազգային օդանավակայանը կանգառ և տեղափոխման կետ է օդային ուղևորների համար Հնդկաստանի (Ամրիթսար և Նյու Դելի) և Անգլիայի (Լոնդոն և Բիրմինգհեմ), ինչպես նաև Մայնի Ֆրանկֆուրտ-ամ-Բանգկոկի միջև[132]։
Ծովային նավահանգիստներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքմենստանի գլխավոր ծովային նավահանգիստը Կասպից ծովի Թուրքմենբաշի միջազգային ծովային նավահանգիստն է։ 2013-2018 թվականներին «Gap Inşaat»-ի կողմից 2 միլիարդ դոլար արժողությամբ ընդլայնված ծովային նավահանգիստն ունի տարեկան 25 միլիոն տոննա չոր բեռ (17 միլիոն նոր ընդլայնված նավահանգստում, 8 միլիոն հին նավահանգստում), 300,000 ուղևոր, 75,000 բեռ, բեռնատարներ և 400000 կոնտեյներ։ Նավահանգիստն ունի կանոնավոր լաստանավային ծառայություն դեպի Բաքու[133]։ Այս ծովային նավահանգիստը կառավարում է նաև նավթի բեռնման երեք տերմինալներ՝ Քենար, Ալաջա և Էքերեմ[134]։ Թուրքմենստանի միակ այլ ծովային նավահանգիստները Կիյանլիի (Գյանլի) և Գարաբոգազի գործարանների բեռնման տերմինալներն են և Հազարում նավթի բեռնման տերմինալը։
Օդանավակայաններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքմենստանի հինգ խոշոր օդանավակայաններն ունեն կանոնավոր ներքին ուղևորափոխադրումներ՝ Աշխաբադ, Դաշոգուզ, Մերի, Թուրքմենաբաթ և Թուրքմենբաշի։ Քերկիի միջազգային կարգի վեցերորդ օդանավակայանը շահագործման է հանձնվել 2021 թվականի հունիսին և նախատեսվում էր սկսել կանոնավոր ներքին ուղևորափոխադրումներ 2022 թվականի հունվարին[135]։ Յոթերորդ օդանավակայանը՝ Բալկանաբաթը, գործում է հատուկ թռիչքների համար։ Նորմալ պայմաններում միայն Աշխաբադի միջազգային օդանավակայանն է առաջարկում կանոնավոր միջազգային ուղևորափոխադրումներ։ Թուրքմենբաշի միջազգային օդանավակայանն օգտագործվում է միջազգային բեռնափոխադրումների համար, հիմնականում «Cargolux»-ի կողմից։ Միայնակ ներքին ավիափոխադրողն է պետական «Türkmen Howa Ýollary»-ն («Turkmenistan Airlines»): 2019 թվականին Թուրքմենստանի ավիաուղիները տեղափոխել է 12 հազար տոննա բեռ[136][137][138]։ Այն նաև տեղափոխել է 2,5 միլիոն ուղևոր և 2,98 միլիարդ մարդատար կմ[139]։
Փոքր օդանավակայաններ կան որոշ փոքր քաղաքներում և քաղաքներում, այդ թվում՝ Բալկանաբաթում, Էտրեկում, Գարաբոգազում, Հազարում և Ջեբելում Բալկանյան նահանգում։ Նախկին ռազմական օդանավակայանը Գալայմորում, Մերի նահանգում, նախատեսվում է վերափոխել քաղաքացիական ավիացիայի։
Երկաթուղային
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ներքին երկաթուղային համակարգը շահագործում է պետական «Türkmendemirýollarary»-ը (Թուրքմենական երկաթուղիներ)։ Չկա կանոնավոր միջազգային ուղևորափոխադրումներ, սակայն ներքին ուղևորափոխադրումները միացնում են Թուրքմենստանի խոշոր քաղաքները։ Բեռնափոխադրումների ծառայությունը հասանելի է ինչպես ներքին, այնպես էլ միջազգային ուղղություններով։ 2019 թվականին Թուրքմենստանում երկաթուղով փոխադրվել է 23,8 միլիոն տոննա բեռնափոխադրում[136]։ Նույն տարում Թուրքմենական երկաթուղիները սպասարկել են 5,44 միլիոն ուղևոր և հաշվել 2,53 միլիարդ մարդատար կիլոմետր։
Ճանապարհներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2011 թվականի դրությամբ Թուրքմենստանն ուներ 13,7 հազար կիլոմետր ճանապարհ, որից 12,3 հազարը ասֆալտապատված էր[140]։ 2019 թվականին ավտոմոբիլային տրանսպորտը կազմել է 27,1 միլիարդ մարդատար կիլոմետր կամ Թուրքմենստանի ուղեւորափոխադրումների 83%-ը[141]։ Ավտոմոբիլային տրանսպորտային միջոցները 448,9 մլն տոննա բեռ 2019 թվականին, ընդհանուրի 85,5%-ը և կազմել են 14,2 մլրդ տոննա կիլոմետր[136]։ Թուրքմենստանի հիմնական մայրուղիները ներառում են M37-ը, որը կապում է Թյուրքմենբաշի ծովային նավահանգիստը Ուզբեկստանի հետ սահմանին՝ Ֆարապում, Աշխաբադ-Դաշոգուզ մայրուղին, որը կապում է Աշխաբադը և Դաշոգուզը, և P-7 մայրուղին, որը կապում է M37-ը Թեջենում Իրանի հետ սահմանին՝ Սարահսում։
Բանկային գործ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ֆինանսական համակարգը լիովին պետական վերահսկողության տակ է։ Բանկային համակարգը, որը զգալիորեն կրճատվել էր 1998 թվականի ֆինանսական ճգնաժամից հետո, ներառում է 9 ազգային բանկ։ Դրանք ներառում են անվանական մասնավոր բանկ, որը պատկանում է Արդյունաբերողների և ձեռնարկատերերի միությանը, «Rysgal Bank»-ին և «Turkmen-Turkish Bank»-ին, որը համատեղ ձեռնարկություն է «Dayhan Bank»-ի և թուրքական պետական Ziraat Bankası-ի միջև[142]։ Այս հաստատություններն ունեն պատասխանատվության նույն հիմնական բաշխումը, ինչ Խորհրդային Միության ժամանակաշրջանում, որը վերահսկվում է Թուրքմենստանի Կենտրոնական բանկի կողմից։ Վարկային գործառնությունները և տնային տնտեսությունների խնայողությունները այս համակարգի կարևոր գործառույթներից չեն եղել։ 2005 թվականին վարկերի մոտ 95 տոկոսը տրամադրվել է պետական ձեռնարկություններին։ Արտասահմանյան բանկերի երկու մասնաճյուղեր՝ Պակիստանի ազգային բանկը և Իրանի Սադերաթ բանկը, գտնվում են Աշխաբադում, որտեղ առաջարկում են մանրածախ բանկային ծառայություններ։ Գերմանական երկու բանկեր՝ «Deutsche Bank»-ը և «Commerzbank»-ը, առաջարկում են ինստիտուցիոնալ ծառայություններ Աշխաբադում գտնվող գրասենյակների միջոցով։
2021 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Թուրքմենստանի բոլոր բանկերի ընդհանուր ակտիվները կազմել են 135,8 միլիարդ մանաթ[143]։ Ֆիզիկական անձանց ավանդները կազմել են 3,3 մլրդ մանաթ, այդ թվում՝ 2,8 մլրդ ցպահանջ և 437 մլն մանաթ ժամկետային ավանդներ[144]։ Գործարար ավանդները կազմել են 39,1 մլրդ մանաթ, որից 14,6 մլրդը՝ ցպահանջ, 53,7 մլրդը՝ ժամկետային։ Ընդհանուր բիզնես ավանդները տեղաբաշխվել են պետական ընկերությունների (32,5 մլրդ մանաթ), մասնավոր ձեռնարկությունների (21,1 մլրդ մանաթ) և անհատ ձեռնարկատերերի (7,9 մլրդ մանաթ) մեջ[145]։
2019 թվականին անհատներին, ընկերություններին և կազմակերպություններին տրամադրվել է 84,1 միլիարդ մանաթի վարկ՝ 2018 թվականի 76,3 միլիարդի և 2017 թվականի 69,2 միլիարդի դիմաց։ Այդ թվերից 60,9 միլիարդ, 52,1 միլիարդ և 46,7 միլիարդը համապատասխանաբար թուրքմենական մանաթով են[146]։ «Թուրքմենգոստրախ» պետական ապահովագրական ընկերությունն ունի շատ փոքր ապահովագրական արդյունաբերության լիակատար մենաշնորհ։
Զբոսաշրջություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Զբոսաշրջությունը փոքր արդյունաբերություն է Թուրքմենստանում, որը 2019 թվականին սպասարկում է 14000-ից մի փոքր այցելու։ Զբոսաշրջային ուղղությունները ներառում են Համաշխարհային ժառանգության վայրեր, թանգարաններ և բնական վայրեր։ Կենտրոնական Ասիայի քաղաքներից շատերը Մետաքսի ճանապարհի առևտրի հիմնական կետերն էին, որոնք կապում էին արևելյան և արևմտյան քաղաքակրթությունները։ Հարևան շատ երկրներ (ներառյալ Ղազախստանը, Ուզբեկստանը և Իրանը) գովազդում են իրենց երկրները՝ հիմնվելով Մեծ Մետաքսի ճանապարհի երկայնքով իրենց գտնվելու վայրի վրա։ Արտերկրից ժամանած զբոսաշրջիկներին հետ է պահում աշխարհի բոլոր երկրների հետ սահմանափակող վիզային քաղաքականության ռեժիմը։ Զբոսաշրջությունը կարգավորվում է Թուրքմենստանի զբոսաշրջության կոմիտեի կողմից։
Պատմական վայրեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքմենստանում կա երեք համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։ Նիսան (նաև Պարթաունիսա) հնագույն քաղաք էր, որը գտնվում էր ժամանակակից Բաղիրի մոտ՝ Աշխաբադում գտնվող թաղամասում, քաղաքի կենտրոնից 18 կմ հարավ-արևմուտք։ Նիսան որոշների կողմից նկարագրվում է որպես պարթևների առաջին մայրաքաղաքներից մեկը։ Ավանդաբար ենթադրվում է, որ այն հիմնադրվել է Արշակես I-ի կողմից (թագավորել է մոտ մ.թ.ա. 250-211 թվականներինն) և, ենթադրաբար, եղել է պարթև թագավորների թագավորական նեկրոպոլիսը, թեև հաստատված չէ, որ Նիսայի ամրոցը եղել է թագավորական նստավայր կամ թագավորական դամբարան։
Մերվը, նախկինում Մարգիանայի Աքեմենյան սատրապությունը, իսկ ավելի ուշ՝ Մարգիանայի Ալեքսանդրիան և Անտիոքիան, կենտրոնական Ասիայի խոշոր օազիս-քաղաք էր՝ պատմական Մետաքսի ճանապարհի վրա, որը գտնվում էր ներկայիս Մարիամի մոտ։ Այս վայրում գոյություն են ունեցել մի քանի քաղաքներ, ինչը կարևոր է մշակույթի և քաղաքականության փոխանակման համար կարևոր ռազմավարական արժեք ունեցող վայրում։ Ենթադրվում է, որ Մերվը 12-րդ դարում կարճ ժամանակում եղել է աշխարհի ամենամեծ քաղաքը։
Կոնյե-Ուրգենչը մոտ 30,000 բնակիչ ունեցող համայնք է Թուրքմենստանի հյուսիս-արևելքում, Ուզբեկստանի հետ սահմանից անմիջապես դուրս։ Այն հնագույն Ուրգենչ քաղաքի վայրն է, որը պարունակում է 12-րդ դարի Խվարեզմի մայրաքաղաքի չպեղված ավերակները։ 2005 թվականից Հին Ուրգենչի ավերակները պաշտպանված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից՝ որպես համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ։
Գյուղատնտեսություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2019 թվականին Թուրքմենստանն արտադրել է[147]՝
- 1,5 միլիոն տոննա ցորեն,
- 582 հազար տոննա բամբակ,
- 356 հազար տոննա լոլիկ,
- 315 հազար տոննա կարտոֆիլ,
- 263 հազար տոննա ձմերուկ,
- 246 հազար տոննա խաղող,
- 245 հազար տոննա շաքարի ճակնդեղ, որն օգտագործվում է շաքար և էթանոլ արտադրելու համար,
- 130 հազար տոննա բրինձ,
- 74 հազար տոննա սոխ,
- 71 հազար տոննա գազար,
- 66 հազար տոննա խնձոր,
- 34 հազար տոննա ծիրան,
ի լրումն այլ գյուղատնտեսական ապրանքների։
2000-ական թվականների սկզբին Թուրքմենստանի գյուղատնտեսության պետական հատվածի ներդրումը համախառն ներքին արդյունքի մեջ մեծացավ պետական սերտ վերահսկողության ներքո։ Ցանքատարածությունների առումով ամենաբարձր բերքը ցորենն է (761 հազար հեկտար 2019 թվականին), որին հաջորդում է բամբակը (2019 թվականին՝ 551 հազար հեկտար)[148]։ Վերջին տարիներին պետական քաղաքականություն մշակողները մեծացրել են մշակաբույսերի տեսականին` նպատակ ունենալով Թուրքմենստանը պարենային առումով ինքնաբավ դարձնել։ Հետխորհրդային ժամանակաշրջանում հացահատիկի (հիմնականում ցորենի) ցանքատարածությունները գրեթե եռապատկվել են։ Այնուամենայնիվ, գյուղատնտեսական հողերի մեծ մասն անորակ է և ոռոգման կարիք ունի։ Թուրքմենստանի ոռոգման ենթակառուցվածքները և ջրօգտագործման քաղաքականությունը արդյունավետորեն չեն բարելավվել այս կարիքի համար։ Բնական գետերից հեռու տարածքների ոռոգումը հիմնականում կախված է խարխուլ Կարակումի ջրանցքից, որը ջուրը տեղափոխում է Թուրքմենստանով Ամուդարյայից մինչև Բերեքեթի մոտ։ Դոստլուկ ամբարտակը, որը բացվել է 2005 թվականին Իրանի հետ սահմանին գտնվող Սարահսում, ավելացրել է հասանելի ոռոգման ջուրը և բարելավել արդյունավետությունը։ Ծրագրերը նախատեսում են նմանատիպ ամբարտակ կառուցել Ատրեկ գետի վրա։
Հաղորդվում է, որ 2020 թվականի սեզոնի ընթացքում Թուրքմենստանն արտադրել է մոտավորապես 1,5 միլիոն տոննա հում բամբակ։ Մինչև 2018 թվականի հոկտեմբերին հումքի բամբակի արտահանման արգելքի սահմանումը, Թուրքմենստանը հում բամբակ էր արտահանում Ռուսաստան, Իրան, Հարավային Կորեա, Միացյալ Թագավորություն, Չինաստան, Ինդոնեզիա, Թուրքիա, Ուկրաինա, Սինգապուր և Բալթյան երկրներ։ 2019 թվականից սկսած Թուրքմենստանի կառավարությունը ուշադրությունը տեղափոխեց բամբակյա մանվածքի և պատրաստի տեքստիլի ու հագուստի արտահանման վրա։
Մասնավոր ֆերմերներն աճեցնում են Թուրքմենստանի մրգերի և բանջարեղենի մեծ մասը (հիմնականում լոլիկ, ձմերուկ, խաղող և սոխ), սակայն հիմնական կանխիկ մշակաբույսերի՝ հացահատիկի և բամբակի արտադրության բոլոր փուլերը մնում են պետական վերահսկողության ներքո։ 2006 թվականին հացահատիկի բերքի ձախողումը հանգեցրեց հացի գծերի կայուն աճին և շրջանների մեծ մասում ռացիոնալացման համակարգի վերականգնմանը։ Այդ ձախողումների հիմքում ընկած էր արտադրության թվերը կեղծելու մշակույթը, ինչպես նաև ոլորտի վատ վարչարարությունը։
2018 թվականից անկախ լրատվամիջոցները հաղորդում են երկրում սննդի պակասի մասին, հարյուրավոր մարդիկ ժամերով հերթ են կանգնում հաց և ալյուր գնելու համար[149][150]։ Չնայած պետական պաշտոնական տվյալներին, որոնք վկայում են լավ բերքի մասին, անկախ ԶԼՄ-ները հայտնում են ցածր արտադրանքի մասին երաշտի և սխալ կառավարման պատճառով, և որ կրկին ի հայտ է եկել ալյուրի և հացի պակաս[151][152][153][154][155][156][157]։
Գյուղատնտեսության մեքենայացում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անկախությունից ի վեր Թուրքմենստանի կառավարությունը զգալի գումարներ է ծախսել ներկրվող գյուղատնտեսական տրակտորների, կոմբայնների և գործիքների վրա։ 2012 թվականին օգտագործվել է մոտ 7000 տրակտոր, 5000 բամբակ մշակող, 2200 սերմացու և այլ մեքենաներ, որոնք հիմնականում ձեռք են բերվել Բելառուսից և ԱՄՆ-ից[158]։
Ջոն Դիրը և Քեյսը սկսեցին գյուղատնտեսական տեխնիկա վաճառել Թուրքմենստանում 1994 թվականին[159][160]]: «Claas» կոմբայններն առաջին անգամ օգտագործվել են հացահատիկի բերքահավաքի համար Թուրքմենստանում 2011 թվականին[161]։ Բելառուսի տրակտորները, որոնք օգտագործվում էին խորհրդային ժամանակներից, շարունակում են հանրաճանաչ մնալ մրցակցային գնի և արտադրանքի գծին խորը ծանոթության շնորհիվ։
2017-2020 թվականներին «Claas»-ը մատակարարել է 1000 «Tucano» 420 հացահատիկի կոմբայն, 800 «Axion» 850 հերկման տրակտոր և 1550 «Axos» 340 տրակտոր։ 2017 և 2018 բերքահավաք տարիներին Ջոն Դիրը մատակարարել է 440 «Model» 9970 բամբակի բերքահավաք, իսկ 2019-ից մինչև 2020 թվականներին ևս 600-ը[162][163]։
Առևտուր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հետևյալ աղյուսակը ներկայացնում է Թուրքմենստանի արտահանման և ներմուծման արժեքը միլիոնավոր ԱՄՆ դոլարներով՝ ըստ տարիների՝ 2015-2019 թվականներ[164]։
2015 թվական | 2016 թվական | 2017 թվական | 2018 թվական | 2019 թվական | |
արտահանում | 12,164.0 | 7,520.1 | 7,787.9 | 11,650.9 | 11,103.8 |
ներմուծում | 14,051.4 | 13,176.8 | 10,188.6 | 5,322.9 | 5,831.7 |
Թուրքմենստանի արտահանման ամենակարևոր ապրանքը բնական գազն է, որը մատակարարվում է խողովակաշարերով Չինաստան և ավելի քիչ քանակությամբ Ռուսաստան և Իրանի միջով փոխանակման միջոցով Ադրբեջան, իսկ ավտոմոբիլային և երկաթուղային տրանսպորտով Աֆղանստան՝ որպես հեղուկ նավթային գազ։ Չինաստանի մաքսային տվյալների համաձայն՝ Թուրքմենստանից բնական գազի չինական ներմուծման արժեքը 2019 թվականին 8,686,022,768 ԱՄՆ դոլարից նվազել է մինչև 2020 թվականին 6,071,165,273 ԱՄՆ դոլար՝ չինական ներմուծման ծավալների կրճատման և ածխաջրածինների գների անկման պատճառով[165]։ Հում նավթը և նավթավերամշակված արտադրանքները 2019 թվականին կազմել են ևս 3 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի արտահանում, որին հաջորդում է բամբակյա գործվածքների 123,6 միլիոն դոլարը։ Ներմուծումներից 2019 թվականին հիմնական կատեգորիաները եղել են մեքենաները (1,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), բազային մետաղները (968,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար), քիմիական նյութերը (682,3 միլիոն ԱՄՆ դոլար), տրանսպորտային միջոցները (453,5 միլիոն ԱՄՆ դոլար), պլաստմասսա և ռետինն ու դրանցից պատրաստված արտադրանքները (342,9 միլիոն ԱՄՆ դոլար)։ 2023 թվականի մարտին Թուրքմենստանի խորհրդարանն օրենք է ընդունել, որով ընդունել է սակագնային նոմենկլատուրայի ներդաշնակեցված համակարգը[166]։
Միջազգային առևտուր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2011 թվականին արտահանումը կազմել է ՀՆԱ-ի 32,2%-ը։ Արտահանման եկամուտը չափազանց անկայուն է համաշխարհային շուկայում էներգակիրների գների տատանումների պատճառով։ Արտահանումը 2011 թվականին աճել է 49,6%-ով։
2011 թվականին Թուրքմենստանի արտահանման 83,5%-ը կազմում էին էներգառեսուրսները։ Երկրի արտահանման աշխարհագրական կառուցվածքը վատ դիվերսիֆիկացված է, որի մեծ մասն ուղարկվել է ԵՄ երկրներ և Ուկրաինա։
2017 թվականին երկիրը արտաքին առևտրային կապեր է ունեցել 119 երկրների հետ, որոնց հետ ընդհանուր արտաքին առևտրաշրջանառությունը կազմել է մոտ 18 մլրդ ԱՄՆ դոլար։
2017 թվականին Թուրքմենստանի արտաքին առևտրային խոշոր գործընկերներն են եղել Չինաստանը, Թուրքիան, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Իրանը, Աֆղանստանը, Իտալիան և Ռուսաստանը։ Նրանց բաժին է ընկել Թուրքմենստանի արտաքին առեւտրաշրջանառության մոտ 77 տոկոսը՝ մոտ 400 միլիոն դոլարի ավելցուկով։
Չինաստան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1992 թվականից մինչև 2006 թվականը Չինաստանի հետ առևտրաշրջանառությունը 4,5 միլիոն դոլարից հասել է 179,0 միլիոն դոլարի[167], իսկ 2009 թվականին հասել է 1048 միլիոն դոլարի, մինչդեռ Միջին Թագավորությունից ներմուծումը հետևողականորեն գերազանցում է արտահանումը Չինաստան (2009 թվականին չինական արտահանումը Թուրքմենստան կազմել է 915 միլիոն դոլար)։ 2008 թվականի դրությամբ Չինաստանի արտահանման մեջ Թուրքմենստան գերակշռում էին մեքենաները և սարքավորումները (92,2%), իսկ Չինաստանի ներմուծման մեջ գերակշռում էին էներգետիկ ռեսուրսները (84,5%)։ ՉԺՀ-ն ակտիվորեն ներգրավված է նաև թուրքմենական հանքավայրերի մշակման մեջ. 2007 թվականին Ամուդարիայի աջ ափին գտնվող Բաղտյարլըք գազային հանքավայրը 30 տարով վարձակալվել է Չինաստանի ազգային նավթի և գազի ընկերությանը՝ արդյունահանման բաշխման համաձայնագրի հիման վրա։ 2009 թվականին Թուրքմենստանից Չինաստան գազատար է գործարկվել, իսկ արդեն 2013 թվականին Սելեստիալ կայսրությանը մատակարարվել է մոտ 27 միլիարդ խորանարդ մետր գազ (համեմատության համար նշենք, որ միայն 10 միլիարդ խորանարդ մետր թուրքմենական գազ է մատակարարվել Ռուսաստան 2012 թվականին)։ Կա նաև անուղղակի ներթափանցում. օրինակ մինչև 2013 թվականը Թուրքմենստանի իշխանությունների ներդրած 10 միլիարդ դոլարից Գալկինիշ գազի հանքավայրի շահագործման համար 8 միլիարդը եղել են չինական վարկեր։
Իրան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքմենստանի և Իրանի միջև ապրանքաշրջանառությունն աճել է 1992-2006 թվականներին՝ 52 հազար դոլարից հասնելով 1,4 միլիարդ դոլարի[168]։
1998 թվականին շահագործման է հանձնվել Կորպեջե-Կուրտ-Կուի գազատարը, որով 2006 թվականին Իրան է մատակարարվել 12 միլիարդ խորանարդ մետր կապույտ վառելիք[169]։
2003 թվականին շահագործման հանձնվեց Բալկանաբաթ-Ալիեբադ էլեկտրահաղորդման գիծը, որի արդյունքում 2006 թվականին Թուրքմենստանի կողմից արտահանվող էլեկտրաէներգիայի 55%-ը գնաց Իրան։
Թուրքիա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Թուրքիայի և Թուրքմենստանի միջև առևտուրը 2000-2011 թվականներին աճել է 8,7 անգամ՝ 218,0 միլիոն դոլարից հասնելով 1887,1 միլիոն դոլարի[170]։ Ընդ որում, Թուրքիայից արտահանման աճի տեմպերը շատ ավելի բարձր են եղել, քան թուրքմենական ներմուծման ցուցանիշը։ 2000 թվականին թուրքական արտահանումը կազմել է 120,2 միլիոն դոլար, իսկ Թուրքմենստանից ներմուծումը 2011 թվականին կազմել է 97,9 միլիոն դոլար, այդ թվերը համապատասխանաբար կազմել են 1494,4 միլիոն դոլար և 392,7 միլիոն դոլար։ 2011 թվականին Թուրքիային բաժին է ընկել թուրքմենական բամբակի արտահանման 66,9%-ը։ Միևնույն ժամանակ, Աշխաբադի մասնաբաժինը Թուրքիայի արտաքին առևտրում աննշան է՝ թուրքական ներմուծման 0,2%-ը և թուրքական արտահանման 1,1%-ը։ Սակայն 2011 թվականին Անկարային բաժին է ընկել Թուրքմենստանի ներմուծման 24,2%-ը և Կենտրոնական Ասիայի այս երկրի արտահանման 14,8%-ը[171]։
Հնդկաստան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հնդկաստանի հետ ապրանքաշրջանառությունը փոքր է՝ 2009/10 թվականներին այն կազմել է 46,15 մլն դոլար[172]։
Ռուսաստան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1995-2009 թվականներին Երկու երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը 272 մլն դոլարից հասել է 1044 մլն դոլարի[173]։
2018 թվականին Ռուսաստանի և Թուրքմենստանի միջև ապրանքաշրջանառությունը կազմել է 444,033,679 ԱՄՆ դոլար՝ 2017 թվականի համեմատ աճելով 3,71%-ով (15,881,231 ԱՄՆ դոլար)։
Ռուսաստանից Թուրքմենստան արտահանումը կազմել է 288 830 548 ԱՄՆ դոլար՝ 2017 թվականի համեմատ նվազելով 15,98%-ով (54 949 481 ԱՄՆ դոլար)։
Թուրքմենստանից ՌԴ ներմուծումը կազմել է 155 203 131 դոլար՝ 2017 թվականի համեմատ աճելով 83,95 տոկոսով (70 830 712 դոլար)։
Երկու երկրների միջև առևտրային հաշվեկշիռը 2018 թվականին դրական է եղել՝ 133,627,417 դոլարի չափով։
Թուրքմենստանի մասնաբաժինը Ռուսաստանի արտաքին առևտրաշրջանառության մեջ 2018 թվականին կազմել է 0,0645 տոկոս՝ 2017 թվականի 0,0733 տոկոսի դիմաց։ Ռուսական ապրանքաշրջանառության մեջ 2018 թվականին Թուրքմենստանը զբաղեցրել է 85-րդ տեղը (2017 թվականին՝ 83-րդ տեղ)։
Ռուսական արտահանման մեջ Թուրքմենստանի մասնաբաժինը 2018 թվականին կազմել է 0,0642 տոկոս՝ 2017 թվականի 0,0963 տոկոսի դիմաց։ Ռուսական արտահանման տեսակարար կշիռով 2018 թվականին Թուրքմենստանը զբաղեցրել է 84-րդ տեղը (2017 թվականին՝ 73-րդ տեղ)։
Ռուսական ներմուծման մեջ Թուրքմենստանի մասնաբաժինը 2018 թվականին կազմել է 0,0652 տոկոս՝ 2017 թվականի 0,0372 տոկոսի դիմաց։ Ռուսական ներմուծման մեջ 2018 թվականին Թուրքմենստանը զբաղեցրել է 78-րդ տեղը (2017 թվականին՝ 86-րդ տեղ)[174]։
Աշխատանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2019 թվականին Թուրքմենստանում հաշվվել է խոշոր և միջին ձեռնարկությունների 666,500 աշխատող, իսկ ոչ պետական (մասնավոր, խառը պետական-մասնավոր կամ արտասահմանյան) ձեռնարկությունների 103,900 աշխատակից։ Զբաղվածության կառուցվածքը պետական հատվածում կազմել է 25,3%, մասնավոր հատվածում՝ 50,3%, խառը պետական-մասնավոր ձեռնարկություններում՝ 22,0%, հասարակական միավորումներում՝ 0,2%, կոոպերատիվներում՝ 0,4%, օտարերկրյա ձեռնարկություններում՝ ներառյալ համատեղ ձեռնարկություններում՝ 1,8%: Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 2019 թվականին անհատ ձեռնարկատերերի մոտ աշխատանքի է տեղավորվել 77474 ֆիզիկական անձ, ներառյալ ինքնազբաղվածությունը[175]։
Զբաղվածության հիմնական ոլորտներն էին.
- Գյուղատնտեսությունում՝ 43,5%
- Արտադրության ոլորտում՝ 9.8%՝
- Կրթության ոլորտում՝ 8.4%
- Առևտրի և տրանսպորտային միջոցների վերանորոգման ոլորտում՝ 7.4%
- Շինարարությունում՝5.8%
- Տրանսպորտի և պահեստավորման ոլորտում՝4.3%
- Առողջապահության և սոցիալական աշխատանքի ոլորտում՝ 3.6%
- Արվեստում, ժամանցում՝ 2.9%
Միջին ամսական աշխատավարձը 2019-ին կազմել է ամսական 1685,10 մանաթ՝ 2012-ի 943,40-ի և 2007-ի 507-ի դիմաց[176][177]։
2004 թվականին աշխատուժը հաշվարկվում էր ավելի քան 2,3 միլիոն աշխատող, որոնցից 48,2 տոկոսն աշխատում էր գյուղատնտեսության մեջ, 37,8 տոկոսը՝ ծառայությունների, և 14 տոկոսը՝ արդյունաբերության և շինարարության ոլորտում։ Քանի որ պետությունը գերիշխում է տնտեսության մեջ, աշխատողների մոտ 90 տոկոսը իրականում պետական աշխատողներ են։ Ենթադրվում է, որ կառավարության աշխատուժի կրճատումը, որը սկսվել է 2003 թվականին, ավելացրել է գործազրկությունը հետագա տարիներին։ Գործազրկությունը 2014 թվականին գնահատվել է 11%։ Վերջին տարիներին, տնտեսական անկման պատճառով, որը կապված է ածխաջրածինների գների անկման հետ, գործազրկությունը գնահատվում է մինչև 60 տոկոս՝ չնայած չորս տոկոսից պակաս պաշտոնական թվերին[178][179]։
Սեփականաշնորհում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 1994 թվականից մինչև 2020 թվականի վերջը մասնավորեցվել է 2628 նախկին պետական սեփականություն[180] [181]։
Մասնավորեցված ձեռնարկությունների տեսակների ճեղքումը եղել է.
- 845 մեծածախ և մանրածախ առևտուր, տրանսպորտային միջոցների վերանորոգում
- 143 արտադրություն
- 108 անշարժ գույքի գործառնություններ
- 95 գյուղատնտեսություն, անտառտնտեսություն, ձկնաբուծություն
- 51 փոխադրում և պահպանում
- 27 շինարարություն
- 18 հյուրընկալության արդյունաբերություն
- 1341 այլ ծառայություններ։
2021 թվականի մարտին Նախագահ Բերդիմուհամեդովը հրամայեց վերափոխել «Derýaýollary Production Association»-ը, որը Թուրքմենստանի ծովային և գետային տրանսպորտի պետական ծառայության (Türkmendeňizderýaýollary) պետական գործակալության ենթակա ստորաբաժանումը, որը պատասխանատու է գետային և ջրանցքային տրանսպորտի համար, բաց բաժնետիրական ընկերության[182]։
Ամբողջ հողատարածքը մնում է կառավարության սեփականությունը, ինչպես խորհրդային տարիներին։
Մակրոտնտեսական միտումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ստորև բերված աղյուսակը ցույց է տալիս 1993-2020 թվականներին Թուրքմենստանի կառավարության կողմից Արժույթի միջազգային հիմնադրամին տրամադրված հիմնական պաշտոնական տնտեսական ցուցանիշները[183].
Տարի | ՀՆԱ (միլիարդ ԱՄՆ դոլար ՊՄԳ) | Մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ (ԱՄՆ դոլարով) | ՀՆԱ (միլիարդ ԱՄՆ դոլար անվանական) | ՀՆԱ աճ (իրական) | Գնաճ (տոկոսներով) | Պետական պարտք (ՀՆԱ-ի %-ով) |
---|---|---|---|---|---|---|
1993 թվական |
10.9 | 2.975 | 15.9 | −10.0% | 3,102.4% | ... |
1995 թվական |
8.9 | 2070 | 12.7 | −7.2% | 1005.2% | ... |
2000 թվական |
11.6 | 2554 | 16.8 | 18.6% | 23.6% | 44% |
2005թվական |
27.5 | 5.755 | 39.9 | 13.0% | 10.7% | 5% |
2006 թվական |
31.4 | 6509 | 45.6 | 11.0% | 8.2% | 3% |
2007 թվական |
35.8 | 7.335 | 52.1 | 11.1% | 6.3% | 2% |
2008 թվական |
41.9 | 8478 | 60.9 | 14.7% | 14.5% | 3% |
2009 թվական |
44.8 | 8.954 | 65.0 | 6.1% | −2.7% | 2% |
2010 թվական |
49.6 | 9740 | 76.5 | 9.2% | 4.4% | 4% |
2011 թվական |
58.0 | 11212 | 88.1 | 14.7% | 5.3% | 10% |
2012 թվական |
65.6 | 12455 | 90.1 | 11.0% | 5.3% | 18% |
2013 թվական |
73.5 | 13687 | 89.5 | 10.2% | 6.8% | 20% |
2014 թվական |
82.5 | 15093 | 94.1 | 10.3% | 6.0% | 17% |
2015 թվական |
88.8 | 15952 | 93.8 | 6.4% | 7.4% | 22% |
2016 թվական |
95.5 | 16922 | 90.5 | 6.2% | 3.6% | 24% |
2017 թվական |
81.8 | 14324 | 100.0 | 6.5% | 8.0% | 31% |
2018 թվական |
88.9 | 15048 | 103.3 | 6.2% | 13.3% | 31% |
2019 թվական |
96.2 | 15766 | 101.6 | 6.3% | 5.1% | 33% |
2020 թվական |
99.3 | 15810 | 99.9 | 1.8% | 8.0% | 31% |
ՀՆԱ-ի թվերի ճշգրտությունը կասկածի տակ է դրվել Ասիական զարգացման բանկի կողմից, որը 2006 թվականին նշել է. «Պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 2005 թվականին տնտեսությունը շարունակել է արագ աճել, սակայն իրական աճը, հավանաբար, շատ ավելի ցածր է եղել, քան պաշտոնական գնահատականը։ Անցյալում գերագնահատվել է աճը»[184]։ Մեծ Բրիտանիայի կառավարության 2021 թվականի արտասահմանյան բիզնես ռիսկերի զեկույցը նշում է. «Թուրքմենստանում հավաստի տնտեսական տվյալներ չեն հրապարակվում։ Արտաքին դիտորդները նույնպես թերահավատություն են հայտնել գնաճի մակարդակի պաշտոնական թվերի վերաբերյալ[185]։ 2021 թվականի հունիսին Համաշխարհային տնտեսական հեռանկարների զեկույցում Համաշխարհային բանկը բացառեց Թուրքմենստանը «համարժեք որակի հավաստի տվյալների բացակայության պատճառով»։
2021 թվականի մարտի 11-ին Նախարարների կաբինետի նիստում կառավարության պաշտոնյաները պարզեցին, որ «վերջին տարիներին» Թուրքմենստանը օտարերկրյա վարկատուներից ավելի քան 14 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի արտարժույթի փոխառություններ է վերցրել, որից 5 միլիարդը մնացել է չմարված մարտի 8-ի դրությամբ։ Այնուամենայնիվ, հեռուստատեսությամբ ցուցադրված գծապատկերը ցույց է տվել, որ 2021 թվականին պարտքը կազմում է 1,3524 միլիարդ ԱՄՆ դոլար[186]։ Ընդդիմադիր լրատվամիջոցներն այս ցուցանիշն օգտագործել են՝ ՀՆԱ-ն գնահատելու համար 12,3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար՝ հիմնվելով Կենտրոնական բանկի նախագահ Ռահիմբերդի Ջեփբարովի հայտարարության վրա, որ արտաքին պարտքը կազմում է ՀՆԱ-ի 11%-ը[187]։
2021 թվականի հունիսին պաշտոնական պետական լրատվամիջոցները հայտնեցին, որ բնական գազի խողովակաշարերի կառուցման համար Չինաստանի պարտքերն ամբողջությամբ վճարվել են[188][189]։
Բնակչության եկամուտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2017 թվականի դրությամբ նվազագույն աշխատավարձը ամսական կազմել է 535 մանաթ, որը պաշտոնական փոխարժեքով կազմում է 156 ԱՄՆ դոլար, որով բնակչությունը չի կարողանում ազատ արժույթ գնել։ Սև շուկայի փոխարժեքը 2021 թվականի հունվարի 11-ի դրությամբ կազմում է 27,3 մանաթ մեկ դոլարի դիմաց։ 2019 թվականի դրությամբ նվազագույն աշխատավարձը կազմում է ամսական 790 մանաթ (225,26 դոլար)[190][191]։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն աշխատավարձը կազմում է ամսական 870 մանաթ (248,57 դոլար)։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից նվազագույն կենսաթոշակի չափը որոշելու համար բազային արժեքը կազմում է 338 մանաթ (96,57 դոլար), իսկ պետական նպաստների հաշվարկման բազային արժեքը՝ 322 մանաթ (92 դոլար)։ 2020 թվականի հունվարի 1-ից Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցների նվազագույն կենսաթոշակը ամսական կազմում է 1415 մանաթ (404,29 դոլար), իսկ տան աշխատողների համար նվազագույն կենսաթոշակը կազմում է ամսական 415 մանաթ (118,57 դոլար)[192][193][194][195]։ 2022 թվականի հունվարի 1-ից Թուրքմենստանում նվազագույն աշխատավարձը կազմում է ամսական 1050 մանաթ (300,55 դոլար)[196][197][198], 2023 թվականի հունվարի 1-ից՝ 1160 մանաթ (332,04 դոլար)։ Հայրենական պատերազմն ամսական կազմում է 1880 մանաթ (538,13 դոլար)[199][200][201][202][203]։
Տարբեր վիճակագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Փոխարժեքներ մինչև 2009 թվական
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անկախության առաջին տարիներին թուրքմենական մանաթի պաշտոնական փոխարժեքը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ արագորեն աճեց։ Միևնույն ժամանակ, սև շուկայի փոխարժեքն էլ ավելի արագ աճեց՝ ի վերջո տատանվելով մեկ դոլարի դիմաց 24000-25000 մանաթի սահմաններում։
Ամսաթիվ | Գնահատել |
---|---|
1996 թվականի հունվարի | 2400 |
1997 թվականի հունվարի | 4070 |
1999 թվականի հունվարի | 5,350 |
2000 թվականի հունվարի | 5200 |
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Страновой обзор. Туркменистан Արխիվացված 2014-08-13 Wayback Machine // АО "Национальное агентство по экспорту и инвестициям «KAZNEX INVEST», 2011
- ↑ «Экономика Туркменистана, 1990-2021». be5.biz. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2023 թ․ մարտի 19-ին.
- ↑ «Дракон просыпается. Кризис в Туркмении привел к дефициту, всплеску преступности и даже протестам». The Insider (ռուսերեն). Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 9-ին.
- ↑ «Туркменистан: отрицание проблемы и бездействие властей усугубляют продовольственный кризис | Human Rights Watch» (ռուսերեն). 2020 թ․ հոկտեմբերի 5. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 9-ին.
- ↑ «Экономические беды Туркменистана – хочет ли Аркадаг вытащить страну из кризиса». Радио Азатлык (ռուսերեն). 2021 թ․ մարտի 4. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 9-ին.
- ↑ «Обнищавшие туркменские семьи ходят по свадьбам, чтобы прокормиться». Радио Азатлык (ռուսերեն). 2023 թ․ նոյեմբերի 22. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 9-ին.
- ↑ ««Мне надоела эта жизнь, терплю ради шестерых детей» — история сборщика вторсырья». Радио Азатлык (ռուսերեն). 2023 թ․ հոկտեմբերի 23. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 9-ին.
- ↑ «В Мары растет число магазинных воров среди детей». Радио Азатлык (ռուսերեն). 2022 թ․ հոկտեմբերի 13. Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 9-ին.
- ↑ editor (2023 թ․ փետրվարի 27). «Миграционная служба Туркменистана затягивает процесс замены паспортов из-за высокого уровня миграции». Turkmen.News (ռուսերեն). Վերցված է 2024 թ․ փետրվարի 9-ին.
{{cite web}}
:|last=
has generic name (օգնություն) - ↑ «2020 Investment Climate Statements: Turkmenistan». US Department of State. 2020.
- ↑ «Turkmenistan leader frets over foreign debt». Guardian. 2021 թ․ մարտի 12.
- ↑ «Госбюджет на 2021 год сократили на 6% по сравнению с 2020 годом и на 23% по сравнению с 2017» (Russian). Chronicles of Turkmenistan. 2020 թ․ հոկտեմբերի 26.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Statistical Review of World Energy» (PDF). BP. 2020.
- ↑ «The World Factbook». Վերցված է 2015 թ․ մարտի 4-ին.
- ↑ 15,0 15,1 «Country Profile: Turkmenistan» (PDF). Federal Research Division, Library of Congress. 2007 թ․ փետրվար. Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 11.
This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ postscript (link) CS1 սպաս․ unfit URL (link) - ↑ «Turkmenistan Cuts Last Vestiges Of Program For Free Utilities».
- ↑ «Lines, price rises and expensive booze – the cost of happiness in Turkmenistan | Eurasianet». eurasianet.org (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
- ↑ «Archive / Currency exchange rates» (Russian, Turkmen, and English). Central Bank of Turkmenistan.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «1 доллар – 40 манатов» (Russian). Chronicles of Turkmenistan. 2021 թ․ ապրիլի 8.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Курс доллара на "черном рынке" на 11 апреля» (Russian). Chronicles of Turkmenistan. 2021 թ․ ապրիլի 11.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Постановление Меджлиса Туркменистана Об исполнении Государственного бюджета Туркменистана за 2022 год [Resolution of the Turkmenistan Mejlis on execution of the state budget of Turkmenistan for 2022] (ռուսերեն), Туркменистан сегодня, 2023 թ․ նոյեմբերի 25
- ↑ «LAW OF TURKMENISTAN On Central Bank of Turkmenistan». Վերցված է 2021 թ․ մարտի 14-ին.
- ↑ «Платежная система Туркменистана» (Russian). Central Bank of Turkmenistan.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Объем безналичных расчетов в Туркменистане приблизился к 2 млрд. манат» (Russian). Business Turkmenistan. 2020 թ․ մայիսի 26.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Бердымухамедов призвал внедрять безналичный расчет. Банки сократили лимит на снятие наличных» (Russian). Chronicles of Turkmenistan. 2020 թ․ ապրիլի 13.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Turkmenistan: A Model Kleptocracy» (PDF). Crude Accountability. 2021 թ․ հունիս.
- ↑ Devonshire-Ellis, Chris (2022 թ․ մարտի 31). «Turkmenistan Becomes New Hunting Ground For EU Gas Supplies». Silk Road Briefing.
- ↑ Abazov, Rafis (2005). Historical Dictionary of Turkmenistan. Scarecrow Press. էջեր 64–65. ISBN 0-8108-5362-0.
- ↑ According to a Turkmen college textbook published in 2010, "Between 1959 and 1965, the Derweze, Takyr, Shyh, Chaljulba, Topjulba, Chemerli, Atabay, Sakarchage, Atasary, Mydar, Goyun, and Zakli oil and gas fields were opened in the central Karakum Desert. The gas and oil layers are associated with sediments of the Jurassic and Mesozoic periods. The Bowrudeshik-Khiva gas field is located in the north-east of Turkmenistan. Here, natural gas is obtained from depths of 1700 to 3200 meters in the Ojak, Nayip, Kerpichli, and North Balguy wells. The Charjew gas play is located midway up the Amu Darya. The Gogurtly, Eljik, Farap, Kishtuwan, Samandepe, Matejan, Sakar, Bagaja, Baygushly, Khorezm and other gas fields were opened here. Gas is found at depths of 2300 to 2600 meters. In the Murgap gas play are the Dovlettabat, Donmez, Gummezli, Sandikgachy, Shatlyk, Bayramaly, May, Kelif, Sharaply, Yylan, Uchaji, Seyran, Tejen, Kulanly, Molaker, Mane, and Chache gas fields." Geldinyýazow, M. (2010), Türkmenistanyň tebigy baýlyklary we olary gaýtadan işlemek [Natural resources of Turkmenistan and their processing] (թուրքմեներեն), Türkmenistanyň Bilim Ministrligi Magtymguly adyndaky Türkmen Döwlet Uniwersiteti
- ↑ Савосин, Д (2020 թ․ դեկտեմբերի 25). «За 11 месяцев 2020 г. добыча газа в Туркменистане составила 62,3 млрд м3» (ռուսերեն). Neftegaz.RU.
- ↑ Расширенное заседание Кабинета Министров Туркменистана (ռուսերեն), Туркменистан сегодня, 2024 թ․ փետրվարի 9
- ↑ «BBC NEWS - Asia-Pacific - Russia blamed for pipeline blast». 2009 թ․ ապրիլի 10. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 4-ին.
- ↑ 33,0 33,1 «Iran, Turkmenistan and Azerbaijan sign gas swap deal». Reuters. 2021 թ․ նոյեմբերի 28.
- ↑ 34,0 34,1 Sarabi, Kazem (2022 թ․ հունիսի 4). «Iran to Double Volume of Gas Swap with Azerbaijan». Caspian News.
- ↑ «Turkmenistan limits natural gas supplies to Iran over arrears». Reuters. 2017 թ․ հունվարի 3.
- ↑ Pannier, Bruce (2017 թ․ հունվարի 2). «Turkmen Cutoff Of Iran Leaves Dwindling Gas Options For Ashgabat». RFE/RL.
- ↑ «Statistical Համաշխարհային էներգիայի ակնարկ 2014». Վերցված է 2015 թ․ մարտի 4-ին.
- ↑ Economics/statistical-review-of-world-energy.html «World Energy 2020 վիճակագրական ակնարկ». BP. 2020. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 13-ին.
{{cite web}}
: Check|url=
value (օգնություն) - ↑ «Kawasaki Launches World's Largest GTG Plant in Turkmenistan». 2019 թ․ հունիսի 28.
- ↑ «Gas-To-Gasoline (GTG) Plant Completed, Turkmenistan». 2019 թ․ հուլիս. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 27-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ Ravn, Svend (2019 թ․ հունիսի 28). «World's only natural gas-to-gasoline plant in operation in Turkmenistan».
- ↑ Uesaka, Yoshifumi (2014 թ․ նոյեմբերի 6). «Kawasaki Heavy to build world's 1st gas-to-gasoline plant in Turkmenistan». Nikkei Asia.
- ↑ Aliyeva, Jeila (2020 թ․ օգոստոսի 31). «Turkmenistan and Japan review gasoline production plant construction in Akhal region». NeftegazRU.com.
- ↑ Топливо для обмана. «Туркменхимия» остановила работу нового завода из-за нехватки катализаторов (ռուսերեն), Turkmen.News, 2023 թ․ հունվարի 30
- ↑ Torres, Max A. (2007). «The Petroleum Geology of Western Turkmenistan: The Gograndag-Okarem Province». In Yilmaz, Pinar O.; Isaksen, Gary H. (eds.). Oil and Gas of the Greater Caspian Area. Tulsa, Oklahoma: American Association of Petroleum Geologists. էջ 110. ISBN 978-0-89181-062-9.
- ↑ Çaryýew, B.; Ilamanow, Ýa. (2010). Türkmenistanyň Geografiýasy (Turkmen). Ashgabat: Bilim Ministrligi.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 91.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Turkmenistan - Country Commercial Guide / Oil and Natural Gas Refining». US Department of Commerce.
- ↑ «В Туркменистане перевыполнен план по экспорту СПГ» (ռուսերեն). Turkmenportal. 2020 թ․ հունիսի 26.
- ↑ «Seydi Oil Refinery Processes 135.5 Thousand Tons of Oil». Business Turkmenistan. 2020 թ․ ապրիլի 20.
- ↑ «Seydi Oil Refinery Processes Around 441.2 Thousand Tons of Oil». Business Turkmenistan. 2020 թ․ դեկտեմբերի 16.
- ↑ «На Сейдинском НПЗ произведено порядка 135,2 тысяч тонн бензина» (ռուսերեն). Biznes Turkmenistan. 2021 թ․ սեպտեմբերի 21.
- ↑ «В Туркменистане построят современные газохимические комплексы» (ռուսերեն). Neftegaz.ru. 2012 թ․ դեկտեմբերի 3.
- ↑ «Туркменистан в Каракумах ввел в эксплуатацию очередное газоконденсатное месторождение Кервен. После 2009 г это первый успех туркменских газовиков» (ռուսերեն). Neftegaz.ru. 2012 թ․ մարտի 11.
- ↑ Президент поручил руководителям ТЭК Туркменистана принять меры для исправления недостатков в работе отрасли (ռուսերեն), Nebit-Gaz, 2020 թ․ հոկտեմբերի 10
- ↑ «Flow of natural gas from Central Asia». www.cnpc.com.cn.
- ↑ Hess, Maximilian. «Central Asian Gas Exports to China: Beijing's Latest Bargaining Chip?». Foreign Policy Research Institute. Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 2-ին.
- ↑ «China plays Pipelineistan'». Atimes.com. 2009 թ․ դեկտեմբերի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2009 թ․ դեկտեմբերի 24. Վերցված է 2010 թ․ մայիսի 3-ին.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ unfit URL (link) - ↑ «Central Asia-China Pipeline Transports 43.2 bcm of Gas in 2022». Business Turkmenistan. 2023 թ․ հունվարի 7.
- ↑ PetroChina looking to resume Central Asia Gas Pipeline Line D construction in 2024, S&P Global, 2023 թ․ դեկտեմբերի 21
- ↑ Shaban, Ilham (2021 թ․ հունիսի 22). «Россия за I квартал увеличила на 69% импорт туркменского газа» (ռուսերեն). Caspian Barrel.
- ↑ «Russia Doubled Imports Of Natural Gas From Turkmenistan In 2021, Envoy Says». RFE/RL. 2021 թ․ դեկտեմբերի 24.
- ↑ Yüksel, Firdevs (2019 թ․ հուլիսի 4). «Russia signs 5-yr. deal for greater Turkmen gas imports, Purchase agreement will run until June 30, 2024». Anadolu Agency.
- ↑ Exploring Iran’s Latest Natural Gas Import Deal with Turkmenistan, SpecialEurasia, 2023 թ․ հունիսի 4
- ↑ Bayramli, Nigar (2023 թ․ օգոստոսի 13), Turkmenistan Resumes Gas Exports to Iran, Increases Supplies to Azerbaijan, Caspian News
- ↑ Turkmenistan Trials Daily Delivery of 10 mcm Gas to Iran, Business Turkmenistan, 2023 թ․ օգոստոսի 8
- ↑ «Iran, Azerbaijan, Turkmenistan Sign Agreement On Gas Swap, Iranian Media Report». RFE/RL. 2021 թ․ նոյեմբերի 28.
- ↑ Jalilov, Orkhan (2021 թ․ դեկտեմբերի 1). «Azerbaijan, Iran, Turkmenistan Agree to Swap Turkmen Gas». Caspian News.
- ↑ Onyango, Daniel (2021 թ․ դեկտեմբերի 2). «Iran Signs Tripartite Gas Swap Deal With Neighboring Azerbaijan And Turkmenistan». Pipeline Technology Journal.
- ↑ «Minister: Iran ready for 40-million cubic meters daily gas swap with Turkmenistan». Government of Iran. 2022 թ․ հունվարի 9.
- ↑ Туркменистан возобновил поставки газа в Иран (ռուսերեն), Chronicles of Turkmenistan, 2023 թ․ օգոստոսի 9
- ↑ bp-stats-review-2021-full-report.pdf «Համաշխարհային էներգիայի վիճակագրական ակնարկ 2021» (PDF). BP. էջ 45.
{{cite web}}
: Check|url=
value (օգնություն) - ↑ Ahmad, Sufyan (2023 թ․ հունվարի 7). «China's Xi Proposes Enhanced 'Natural Gas' Cooperation With Turkmenistan». CTN News.
- ↑ «Customs statistics». Արխիվացված է օրիգինալից 2023-06-08-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 16-ին. Commodity code 27112100, country codes 106, 130, 131, 145, 148, 149, 344, 502, 601
- ↑ Turkmenistan Exports Over 857 mcm of Natural Gas to Azerbaijan, Business Turkmenistan, 2023 թ․ փետրվարի 24
- ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Թուրքմենստանի վիճակագրության պետական կոմիտե. 2020.
{{cite book}}
: Text "Աշխաբադ" ignored (օգնություն); zero width space character in|publisher=
at position 38 (օգնություն)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ 77,0 77,1 Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 28.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Rejepova, Tavus (2013 թ․ հունիսի 3). «Turkmenistan Adopts Electric Power Industry Development Plan». CACI Analyst.
- ↑ «Успешно реализован проект по строительству газотурбинной электростанции» (ռուսերեն). Туркменистан: золотой век. 2021 թ․ սեպտեմբերի 3.
- ↑ «Новости Лебапа: производство шелковичных коконов и строительство магистрального газопровода» (Russian). «Туркменистан: золотой век». 2021 թ․ ապրիլի 9.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Turkmenistan has increased its electricity exports by 1.5 times». Orient. 2020 թ․ հոկտեմբերի 1.
- ↑ «Ambassador Allan Mustard visits the largest GE-supplied gas turbine power plant in Turkmenistan». US Embassy Ashgabat. 2015 թ․ մայիսի 29.
- ↑ Hasanov, Huseyn (2019 թ․ սեպտեմբերի 17). «Turkmen power stations using GE technology». Trend.
- ↑ «Derweze Basit Çevrim Elektrik Santrali» (Turkish). Çalık Enerji. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ մայիսի 7-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 11-ին.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «"Türkmenenergo" döwlet elektroenergetika korporasiýasy» (Turkmen). Ministry of Energy (Turkmenistan). 2016 թ․ փետրվարի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 11-ին.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Turkmenistan Expects to Resolve Gas Supply Matters Through Caspian Sea, Business Turkmenistan, 2023 թ․ նոյեմբերի 3
- ↑ «Proposed Loan and Administration of Technical Assistance Grant / Turkmenistan: National Power Grid Strengthening Project» (PDF). Asian Development Bank. 2018 թ․ հոկտեմբեր.
- ↑ Renaud, Karine M. (2020 թ․ մարտ). atoms/files/myb3-2017_18-tx.pdf «The Mineral Industry of Turkmenistan» (PDF). United States Geological Survey.
{{cite web}}
: Check|url=
value (օգնություն) - ↑ Заседание Кабинета Министров Туркменистана (ռուսերեն), Türkmenistan Bu gün, 2023 թ․ հունվարի 19
- ↑ «В Туркменистане хотят построить новый цементный завод и модернизировать два действующих» (Russian). «Цемент и его применение». 2020 թ․ փետրվարի 21.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «В Туркменистане увеличат производство цемента на 2 млн тонн в год» (Russian). CentralAsia.news. 2020 թ․ հունիսի 22.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Производство цемента в Туркменистане будет увеличено на 2 млн тонн в год» (Russian). Orient. 2020 թ․ հունիսի 19.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Ежегодное производство цемента в Туркменистане вырастет на 2 млн тонн» (Russian). Голос СНГ. 2020 թ․ հունիսի 22.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Saeedi, Tariq (2019 թ․ նոյեմբերի 26). «2020 год может быть поворотным для Туркменистана – Часть 2» (ռուսերեն). News Central Asia.
- ↑ «Лебапский цементный завод Туркменабад – 2012» (ռուսերեն, անգլերեն, and թուրքերեն). Polimeks. Արխիվացված է օրիգինալից 2022-05-27-ին. Վերցված է 2021 թ․ ապրիլի 18-ին.
- ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl. AshgabatTurkmen , ռուսերեն, անգլերեն: Թուրքմենստանի վիճակագրության պետական կոմիտե. 2020. էջ 30.
{{cite book}}
: zero width space character in|publisher=
at position 38 (օգնություն) - ↑ Morris, Greg (2018 թ․ փետրվարի 16). «$375 million glass plant opens in Turkmenistan». Glass International.
- ↑ «Tepe İnşaat Constructs the Most Modern Glass Complex of Central Asia in Turkmenistan». Tepe İnşaat. 2018 թ․ փետրվարի 14.
- ↑ «TURKMENISTAN HAS PUT INTO OPERATION A GLASS FACTORY, WHICH HAS NO ANALOGUES IN THE REGION». Turkmen Petroleum. 2018 թ․ փետրվարի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ ապրիլի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ 100,0 100,1 «UN Comtrade Database». Database search on HS Code 70 "Glass and glassware", Trading partner "Turkmenistan", Reporters "All"
- ↑ «Металлургический завод». Turkmenportal. 2012 թ․ հոկտեմբերի 17.
- ↑ «Новый металлургический завод будет введен в Овадандепе». Turkmenportal. 2018 թ․ դեկտեմբերի 20.
- ↑ «TÜRKMENDEMIRÖNIMLERI DÖWLET KÄRHANASY». Վերցված է 2021 թ․ մարտի 26-ին.
- ↑ «Turkmenistan - Chemical Industry». International Trade Administration (ITA), US Department of Commerce. 2019 թ․ հուլիսի 21.
- ↑ «USGS Iodine Production Statistics» (PDF).
- ↑ «Mary Ammonia and Urea Fertilizer Complex is Completed». Gulf Oil and Gas. 2014 թ․ հոկտեմբերի 17.
- ↑ «AMMONIA AND UREA PLANT». Արխիվացված է օրիգինալից 2022-04-07-ին. Վերցված է 2024-05-07-ին.
- ↑ «В Туркменистане сдан в эксплуатацию Тедженский карбамидный завод» (Russian). Turkmenistan.ru.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Страсти по каспийскому карбамиду» (Russian). KORABEL.RU. 2019 թ․ օգոստոսի 20.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Завод "Гарабогазкарбамид" экспортировал с начала года более 261 тысяч тонн удобрений» (Russian). Turkmenportal. 2019 թ․ նոյեմբերի 13.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 29.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Полимерный завод в Киянлы добавляет новые возможности в индустриально-экономический микс Туркменистана» [Polymer factory in Kiyanly adds new opportunities to the industrial-economic mix of Turkmenistan] (Russian). News Central Asia. 2018 թ․ հոկտեմբերի 18.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «С начала 2019 г. на ГХК в пос. Киянлы произведено 67,9 тыс. т полиэтилена» [Since beginning of 2019 the petrochemical complex at Kiyanly produced 67.9 thousand tonnes of polyethylene] (Russian). Neftegaz.ru. 2019 թ․ նոյեմբերի 14.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Президент объявил выговоры руководителям нефтегазового сектора» [President announced reprimands for leaders of the oil and gas sector] (ռուսերեն). Turkmen.News. 2023 թ․ հունվարի 14.
- ↑ Полимерный завод в Киянлы остановил работу, сотрудников отправили в отпуск без содержания [Polymer factory in Kiyanly stopped work, employees furloughed without pay] (ռուսերեն), Turkmen.News, 2024 թ․ հունվարի 16
- ↑ «От нулевой эффективности до опасных ЧП. На примере Гарлыка объясняем, что бывает с месторождением-"маугли"» (ռուսերեն). TUT.BY. 2019 թ․ մարտի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 22-ին. Վերցված է 2019 թ․ օգոստոսի 23-ին.
- ↑ Gurt, Marat (2017 թ․ մարտի 31). «Туркмения запустила калийный завод за $1,1 млрд, хочет бороться за рынки Китая и Индии» (Russian). Reuters.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «На калийном комбинате в Туркменистане почти нет производства. Может ли Беларусь вернуться в проект?» (ռուսերեն). TUT.BY. 2019 թ․ սեպտեմբերի 6. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-01-17-ին. Վերցված է 2024-05-07-ին.
- ↑ «Turkmenistan threatens Belarusian company with international arbitration». Eurasianet. 2018 թ․ նոյեմբերի 6.
- ↑ «Turkmenistan 'Impounds' Belarusian Equipment in Potash Plant Dispute». Chronicles of Turkmenistan. 2019 թ․ փետրվարի 27.
- ↑ «Недовольный работой Гарлыкского ГОК Бердымухамедов объявил последний выговор главе "Туркменхимии"» (Russian). Chronicles of Turkmenistan. 2020 թ․ մարտի 13.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Turkmen Textile Industry: High Dynamics of Growth». Business Turkmenistan. 2020 թ․ դեկտեմբերի 12.
- ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 123.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «В Туркменистане строится более 2,5 тыс. масштабных объектов на сумму $37 млрд» (Russian). Arzuw. 2021 թ․ հունվարի 3.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Французская компания "Буиг" построит пять крупных объектов в Туркменистане» (Russian). Turkmenportal. 2018 թ․ փետրվարի 15.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «"Социально значимые" отели и трибуны: в Туркменистане продолжают тратить миллиарды на помпезные стройки» (Russian). Turkmen.news. 2021 թ․ հունվարի 5.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «В Масштабной Программе Развития Регионов--Приоритеты Социальной Политики» (Russian). Нейтральный Туркменистан. 2018 թ․ նոյեմբերի 1.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Глава государства рассмотрел проект нового административного центра Ахалского велаята» (Russian). Государственное информационное агентство Туркменистана. 2018 թ․ հոկտեմբերի 31.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Ahal welaýatynda sebitiň Aşgabatdan pes oturmaýan täze paýtagty gurlar» (Turkmen). Chronicles of Turkmenistan. 2018 թ․ նոյեմբերի 1.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Türkmen Awtoban CJSC to Design and Construct Ashgabat–Turkmenabat Highway». 2019 թ․ հունվարի 11.
- ↑ «Turkmen business starts construction of Ashgabat-Turkmenabat Autobahn with the cost of $2.3 billion». Orient. 2019 թ․ հունվարի 25.
- ↑ «Welcome to FlyTurkmenistanAirlines.EU».
- ↑ «Türkmenbaşy halkara deňiz porty – Туркменбашинский Международный Морской порт». Արխիվացված է օրիգինալից 2021-05-12-ին. Վերցված է 2024-05-07-ին.
- ↑ «Oil loading terminals».
- ↑ «Из Керки – в Ашхабад и Дашогуз» (ռուսերեն). Turkmenistan Golden Age. 2021 թ․ դեկտեմբերի 25.
- ↑ 136,0 136,1 136,2 Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 98.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Аэропорты Туркменистана» (Russian).
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Аэропорт "Балканабад" (г. Балканабад)» (Russian). 2019 թ․ նոյեմբերի 20.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Президенту доложили о ходе строительства аэропорта в Марыйском велаяте» (Russian). 2019 թ․ հունվարի 20.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ АВТОМОБИЛЬНЫЙ ТРАНСПОРТ ТУРКМЕНИСТАНА, 2012 (PDF) (Russian). Ashgabat: International Road Transport Union. 2012.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 99.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Банки Туркменистана» (Russian). Central Bank of Turkmenistan.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Bank habarlary» (Russian and Turkmen). Vol. 2021, no. 1. Central Bank of Turkmenistan. 2021 թ․ հունվար. էջ 35.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Bank habarlary» (Russian and Turkmen). Vol. 2021, no. 1. Central Bank of Turkmenistan. 2021 թ․ հունվար. էջ 38.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Bank habarlary» (Russian and Turkmen). Vol. 2021, no. 1. Central Bank of Turkmenistan. 2021 թ․ հունվար. էջ 37.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 138.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Turkmenistan production in 2019, by FAO».
- ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Pannier, Bruce (2018 թ․ հոկտեմբերի 21). «The Sights And Sounds Of Discontent In Turkmenistan». RFE/RL.
- ↑ «Очереди за хлебом в Ашхабаде (видео)» (Russian). Chronicles of Turkmenistan. 2020 թ․ մայիսի 8.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «В Теджене возник дефицит муки, из-за высоких цен на которую частники перестали выпекать хлеб» (ռուսերեն). Chronicles of Turkmenistan. 2021 թ․ հունիսի 17.
- ↑ «Бердымухамедов благословил начало косовицы и отчитал чиновников, которые не помогают земледельцам» (ռուսերեն). Chronicles of Turkmenistan. 2021 թ․ հունիսի 3.
- ↑ «Жители Йолотена ночами стоят в очереди за хлебом и снимают наличные в банкоматах по звонку из банка» (ռուսերեն). Chronicles of Turkmenistan. 2021 թ․ հունիսի 2.
- ↑ «В Лебапе ожидают плохой урожай пшеницы. В сельхозобъединениях закапывают коллекторы для расширения полей» (ռուսերեն). Chronicles of Turkmenistan. 2021 թ․ հունիսի 8.
- ↑ «Из госмагазинов Марыйского и Лебапского велаятов исчез хлеб» (ռուսերեն). Chronicles of Turkmenistan. 2021 թ․ ապրիլի 1.
- ↑ «В Туркменабаде обострился дефицит хлеба» (ռուսերեն). Turkmen.News. 2021 թ․ հոկտեմբերի 15.
- ↑ «В Дашогузе ввели хлебные карточки» (ռուսերեն). Turkmen.News. 2021 թ․ հոկտեմբերի 18.
- ↑ «Turkmenistan to Privilege US Farm Machinery Manufacturers». The Gazette of Central Asia. Satrapia. 2012 թ․ հուլիսի 26. Վերցված է 2012 թ․ օգոստոսի 4-ին.
- ↑ «26 SEP JOHN DEERE IN TURKMENISTAN» (Russian). CISEG. 2017 թ․ սեպտեմբերի 26.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Cooperation with Turkmenistan to promote agricultural growth and productivity». Case IH. 2018 թ․ սեպտեմբերի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2023-04-08-ին. Վերցված է 2024-05-07-ին.
- ↑ «Особенности использования зерноуборочных комбайнов компании "Claas" в Туркменистане» (Russian). Ashgabat Innovative. 2020 թ․ հոկտեմբերի 13.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Партия сельхозтехники "John Deere" с телематической системой управления поступила в Туркменистан». Turkmenportal. 2020 թ․ մարտի 24.
- ↑ «07 FEB JOHN DEERE WILL SUPPLY 1350 MACHINES TO TURKMENISTAN». CISEG. 2017 թ․ փետրվարի 7.
- ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջեր 120–125.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «China Customs Statistics». Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 10-ին. Վերցված է 2021 թ․ մարտի 15-ին.
- ↑ Заседание Меджлиса Туркменистана [Session of the Turkmenistan Mejlis] (ռուսերեն), Туркменистан сегодня, 2023 թ․ մարտի 16
- ↑ http://cyberleninka.ru/article/n/torgovo-ekonomicheskoe-sotrudnichestvo-knr-s-respublikoy-turkmenistan-1992-2010-gg Արխիվացված 2015-07-21 Wayback Machine С. 87
- ↑ http://cyberleninka.ru/article/n/irano-turkmenskie-otnosheniya-v-epohu-peremen Արխիվացված 2015-07-21 Wayback Machine С. 142
- ↑ http://cyberleninka.ru/article/n/irano-turkmenskie-otnosheniya-v-epohu-peremen Արխիվացված 2015-07-21 Wayback Machine С. 143
- ↑ Портакал А. З. Современное состояние внешнеторговых связей Турции и Туркменистана // Наука и бизнес: пути развития. — 2013. — № 5 (23). — С. 52
- ↑ Портакал А. З. Современное состояние внешнеторговых связей Турции и Туркменистана // Наука и бизнес: пути развития. — 2013. — № 5 (23). — С. 53—54
- ↑ Штолленверк Ф. Россия, Индия и Китай в Центральной Азии: к конфликту или к сотрудничеству // Центральная Азия и Кавказ. — 2011. — Т. 14. — № 2. — С. 13—14
- ↑ Штолленверк Ф. Россия, Индия и Китай в Центральной Азии: к конфликту или к сотрудничеству // Центральная Азия и Кавказ. — 2011. - Т. 14. - № 2. - С. 10
- ↑ «Торговля между Россией и Туркменистаном в 2018 г.». russian-trade.com (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
- ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 146.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջեր 219–301.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Archived copy» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ մարտի 30-ին. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 10-ին.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ արխիվը պատճենվել է որպես վերնագիր (link) - ↑ «Туркменистан: отрицание проблемы и бездействие властей усугубляют продовольственный кризис» (Russian). Human Rights Watch. 2020 թ․ հոկտեմբերի 5.
{{cite web}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «В Туркменистане в 2018 году отмечен низкий уровень безработицы» (Russian). Central Asia News. 2019 թ․ հունվարի 23.
{{cite news}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ Türkmenistanyň Ýyllyk Statistik Neşiri 2019 Ýyl (Turkmen, Russian, and English). Ashgabat: State Committee of Statistics of Turkmenistan. 2020. էջ 149.
{{cite book}}
: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link) - ↑ «Turkmenistan plans sell-offs, but not in oil and gas». Reuters. 2013 թ․ հունվարի 12. Վերցված է 2015 թ․ մարտի 4-ին.
- ↑ «Derýaýollary Production Association is to be reorganized into stock corporation». "Turkmenistan: Golden Age". 2021 թ․ մարտի 19.
- ↑ «Report for Selected Countries and Subjects» (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ «Turkmenistan» (PDF). 2006.
- ↑ «Overseas Business Risk - Turkmenistan». Government of the United Kingdom. 2021 թ․ փետրվարի 15.
- ↑ «Global Economic Prospects» (PDF). World Bank. 2021 թ․ հունիս. էջ 4.
- ↑ «Бердымухамедов озаботился возвратом иностранных кредитов» (ռուսերեն). Chronicles of Turkmenistan. 2021 թ․ մարտի 12.
- ↑ «Turkmenistan says China gas pipeline debt paid off». Agence France Press. 2021 թ․ հունիսի 12.
- ↑ «Turkmenistan: Chinese debt trap unlocked». Eurasianet. 2021 թ․ հունիսի 15.
- ↑ «В Туркменистане плату за детсады повысят почти вдвое». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 24-ին.
- ↑ [1](չաշխատող հղում)
- ↑ «Президент Туркменистана подписал указ о повышении зарплат на десять процентов - РИА Новости, 06.07.2019». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
- ↑ «В Туркменистане с 1 января 2020 года повысят зарплату на 10 % » "СНГ СЕГОДНЯ" - последние новости стран СНГ читайте на SNG.TODAY». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
- ↑ «Гурбангулы Бердымухамедов повысил зарплаты в Туркменистане». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 4-ին.
- ↑ «Золотой век». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հոկտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
- ↑ «В Туркменистане установлен минимальный размер заработной платы на 2022 год - Хроника Туркменистана». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
- ↑ «Указ Президента Туркменистана о повышении в Туркменистане размеров заработной платы, пенсий, государственных пособий, стипендий студентов и слушателей». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2021 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
- ↑ В Туркменистане установлен минимальный размер заработной платы на 2022 год(չաշխատող հղում)
- ↑ «В Туркменистане с 1 января 2023 года МРОТ будет повышен до 1160 манатов » Голос СНГ». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 12-ին.
- ↑ «С.Бердымухамедов сменил вице-премьера по финансам и на 110 манатов повысил минимальную зарплату - Хроника Туркменистана». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 12-ին.
- ↑ «В Туркменистане с 1 января 2023 года на 10 процентов повысят зарплату и другие выплаты | Интернет-газета Turkmenistan.Ru». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 12-ին.
- ↑ «Президент Туркменистана постановил повысить минимальную зарплату до 1160 манатов » "СНГ СЕГОДНЯ" - последние новости стран СНГ читайте на SNG.TODAY». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 12-ին.
- ↑ «В Туркменистане решили повысить зарплату на 10 процентов». Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունվարի 12-ին. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 12-ին.