Ռիչարդ Նելսոն Ֆրայ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ռիչարդ Նելսոն Ֆրայ
Frye Ghirshman.jpg
Ծնվել է հունվարի 10, 1920(1920-01-10)[1][2]
Ծննդավայր Բիրմինգհեմ
Մահացել է մարտի 27, 2014(2014-03-27)[1][2] (94 տարեկանում)
Մահվան վայր Բոստոն, ԱՄՆ
Քաղաքացիություն Flag of the United States.svg ԱՄՆ
Flag of Sweden.svg Շվեդիա
Ազգություն շվեդական ծագումով ամերիկացի
Կրթություն Հարվարդի համալսարան և Իլինոյսի համակարգի համալսարան
Մասնագիտություն լեզվաբան, պատմաբան և համալսարանի պրոֆեսոր
Աշխատավայր Հարվարդի համալսարան և Ռազմավարական ծառայությունների գրասենյակ
Ամուսին Eden Naby
Պարգևներ և
մրցանակներ
Գուգենհայմի կրթաթոշակ
Անդամություն Գերմանիայի հնագիտական ինստիտուտ և Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա
Richard Nelson Frye Վիքիպահեստում

Ռիչարդ Նելսոն Ֆրայ, (հունվարի 10, 1920(1920-01-10)[1][2], Բիրմինգհեմ - մարտի 27, 2014(2014-03-27)[1][2], Բոստոն, ԱՄՆ), եղել է իրանյան և կենտրոնաասիական հետազոտող, նաև Արա Հանի Հարվարդի համալսարանի իրանյան հետազոտությունների վաստակավոր պրոֆեսոր Studies at [3][4]։ Նրա մասնագիտական հետաքրքրությունների շրջանակը եղել է Իրանի և Կենտրոնական Ասիայի պատմության ուսումնասիրությունը մինչև 1000 թվականը։

Ծնվել է Բիրմինգհեմում (Ալաբամա)` վտարանդիների ընտանիքում։ Նա ուներ չորս երեխա։ Երկրորդն ամուսնացել էր իրանա-ամերիկյան գիտնական Իդեն Նաբիի հետ, որը դասավանդում էր Կոլումբիայի համալսարանում։ Ֆրայը ազատ խոսում էր անգլերեն, գերմաներեն, արաբերեն, պարսկերեն, ֆրանսերեն, ուզբեկերեն և թուրքերեն[5]։

Նա հիմնականում հայտնի է Իրանի մասին իր ուսումնասիրություններով (իրանի ժողովուրդների, իրանական Կենտրոնական Ասիայի), Ավեստայի, Սոգդիան և իրանական այլ լեզուների և բարբառների մասին ունեցած գիտելիքներով)։

Ամենաշատը հայտնի է Իրանի, իրանցիների, իրանական Կենտրոնական Ասիայի մասին աշխատություններով։ Նրա հետազոտությունների ծավալը շատ մեծ է և ներառում է Բյուզանդիան, Կովկասը և Օսմանյան կայսրությանն պատմությունը։ Հետազոտությունները վերաբերում են Արևելյան Թուրքմենստանին, Ասորեստանին և ասորական ժողովուրդներին, հին և միջնադարյան արաբական արվեստին, իսլամական արվեստին, սուֆիզմին, չինական և ճապոնական հնագիտությանը, նաև տարբեր իրանական և ոչ իրանական լեզուներին (պարթևերեն, սոգդիերեն, Խորաներեն լեզու, բակտրերեն, նոր պարսկերեն , արաբերեն, թուրքերեն և նույնիսկ չինարեն, բացի հետազոտվող լեզուներից, ներառյալ ֆրանսերենը, գերմաներենը, իտալերենը և ռուսերենը[6]։

Վաղ կյանքը և կարիերան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրայը ծնվել է Բիրմինգամում` Ալաբամայում։ Սկզբում նա սովորել է Իլիոնի համալսարանում, որտեղ 1939 թվականին ստացել է պատմության և փիլիսոփայության բակալավրի աստիճան։ Նա 1940 թվականին Հարվարդի համալսարանում ստացել է մագիստրոսի աստիճան, իսկ 1946 թվականին` փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան (Փոքր Ասիայի պատմությամբ)։

Ֆրայը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կատարել է ստրատեգիական նշանակություն ունեցող ծառայություն։ Նա գտնվել է Աֆղանստանում և ճանապարհորդել է Մերձավոր Արևելքում, Կենտրոնական Ասիայում և Հարավային Ասիայում։ 1948 թվականին այցելել է Սար Մասհադ, և առաջին եվրոպացին է, որ գտել է դամբարան և հաղորդել Գուր -է-Դոխտարում գոյություն ունեցող դամբարանի մասին։ Նրա անվանումը (պարսկերերեն լեզվով նշանակում է Կույսերի գերեզման։


Նելսոն Ֆրայը վերադառնում է Հարվարդ, որպեսզի դասավանդի։ 1948-1990 թվական ները նա եղել է Հարվարդի ֆակուլտետի անդամ, հետո դարձել է Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր, հրավիրված դասախոս և գիտնական։

Ֆրայը պարսկական մշակույթի կողմնակից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գավան Հաուզ, որտեղ հիմադրվել է նշանավոր Շիրազի համալսարանի Ասիական ինստիտուտը։ Ֆրայը գլխավորել է ինստիտուտը 1969-1974 թվականը

Նելսոն Ֆրայը զգացել է, որ պարսկական քաղաքակրթությունը չի գնահատվում այլ մահմեդականների կողմից, հատկապես` արաբների։ Նա գրում է.

Aquote1.png Արաբները այլևս չեն հասկանում Իրանի և պարսկերենի դերը իսլամական մշակույթի ձևավորման գործում։ Հավանաբար նրանք ուզում են մոռանալ անցյալը, դրա համար էլ հեռացնում են իրենցից իրենց հոգևորը` բարոյական և մշակութային էությունը` առանց հետևելու անցյալին և ողջամտորեն հարգելու այն։ Առանց դրա կայունության և զարգացման քիչ հնարավորություն կա Aquote2.png


1953 թվականի օգոստոսին Մուսադեղի անկումից ոչ շատ առաջ, ականավոր իրանցի լեզվաբան Ալի Աքբար Դեխոդան Ֆրային տվել է "Irandoost" (նշանակում է Իրանի բարեկամ) կոչումը[7]։

Ֆրայը կողմնակից էր ժամանակակից ասուրացիների և հին մեսոպատամցիների (Միջագետքի բնակիչներ) միջև գոյություն ունեցող պատմական ժառանգական կապին[8]։

2004 թվականի հունիսի 27 ին տեղի է ունեցել արարողություն` նվիրված իրանյան հետազոտությունների բնագավառում պրոֆեսոր Ֆրայի ներդրման վաթսունամյա վաստակին` պարսկական լեզվով հետազոտական աշխատանքին և Իրանի պատմության ու մշակույթի վերաբերյալ ներդրմանը։

Մատենագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • The Near East and the Great Powers, Harvard University Press, 1951
  • Iran, George Allen and Unwin, London, 1960
  • The Heritage of Persia: The pre-Islamic History of One of the World's Great Civilizations, World Publishing Company, New York, 1963. Reprinted by Mazda Publishers, 2004. www.mazdapublishers.com
  • Bukhara: The Medieval Achievement, University of Oklahoma Press, 1965. Reprinted by Mazda Publishers, 1997. www.mazdapublishers.com
  • The Histories of Nishapur, Harvard University Press, (Harvard Oriental Series, 45) 1965
  • Corpus Inscriptionum Iranicarum, vol. III, Dura-Europos, London, 1968
  • Persia (3rd edition) Allen and Unwin, London, 1969
  • The United States and Turkey and Iran, Archon Books, 1971
  • Sasanian Remains from Qasr-i Abu Nasr. Seals, Sealings, and Coins, Harvard University Press, 1973
  • Neue Methodologie in der Iranistik, Wiesbaden, 1974
  • The Golden Age Of Persia: The Arabs in the East, Weidenfeld & Nicolson, London, 1988
  • The heritage of Central Asia from antiquity to the Turkish expansion Markus Wiener, Princeton, 1996
  • Notes on the Early Coinage of Transoxania; Numismatic Notes, 113, American Numismatic Association, New York
  • Greater Iran, Mazda Publishers, 2005, 1-56859-177-2
  • Ibn Fadlan's Journey To Russia, 2005, Markus Wiener Publisher, 1-55876-366-X

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուրիշ նշանավոր իրանագետ գիտնականներ
Մեհրդադ Բահար
Մերի Բոյսե
Ռոման Գրիսման
Միքայել Ռոաֆ
Ջեյմս Ռ.Ռուսել
Էրիխ Շմիդտ(հնէաբան)
Ալիրեզա Շափուր Շահբազ
Դավիդ Սթրոնաչ
Ահմադ Թաֆազոլի
Եհսան Յարշաթեր
Աբդուլհուսեյն Զարինկուբ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 SNAC — 2010.
  3. http://www.fas.harvard.edu/~turkish/relfaculty.html Richard Nelson Frye, Aga Khan Professor of Iranian-Emeritus Near Eastern Languages & Civilizations
  4. http://www.fas.harvard.edu/~iohp/frye.html
  5. Greater Iran, Mazda Publishers, 2005. 1-56859-177-2
  6. Yarshater Ehsan (March 31, 2014)։ «Richard Nelson Frye (January 10,1920 – March 27, 2014)»։ Encyclopædia Iranica։ Վերցված է 20 April 2014 
  7. Greater Iran, Mazda Publishers, 2005. 1-56859-177-2 p. 142
  8. http://www.aina.org/articles/frye.pdf

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]