Jump to content

Ռիգայի դեպքեր (հունվար, 1991)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ռիգայի դեպքեր (հունվար, 1991)
ԽՍՀՄ փլուզում, Լատվիայի ազգային զարթոնք և Երգող հեղափոխություն

Ռիգայի Յեկաբա փողոցում բարիկադ՝ Խորհրդային Կարմիր բանակի մուտքը Լատվիայի խորհրդարանի շենք կանխելու համար
Թվական հունվարի 27, 1991, հունվար 1991 և օգոստոս 1991
Վայր Ռիգա, Լիեպայա, Կուլդիգա և Ուլբրոկա
Արդյունք Լատվիայի վերջնական անկախությունը 1991 թվականի օգոստոսի 21-ին
Հակառակորդներ
Լատվիա Լատվիա
Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն ԽՍՀՄ

Լատվիայի կոմունիստական կուսակցություն

  • Ռիգայի ՕՄՕՆ
  • Լատվիակական Ինտերֆրոնտ
Հրամանատարներ
* Անատոլի Գորբունով
  • Իվարս Գոդմանիս
  • Անդրեյս Կրաստինս
  • Ալոիզ Վազնիս
  • Դեյնիս Իվանս
  • Ռոմուալդս Ռաժուկս
  • Ոդիսևս Կոստանդա
  • Տալավս Յունձիս
* Միխայիլ Գորբաչով
  • Բորիս Պուգո
  • Վլադիմիր Անտյուֆեև
  • Ֆյոդոր Կուզմին
  • Դմիտրի Յազով
  • Վիկտոր Ալքսնիս
  • Չեսլավ Մլիննիկ
  • Ալֆրեդ Ռուբիկ

Բարիկադներ ( լատիշ․՝ Barikādes), 1991 թվականի հունվարին Լատվիայի Հանրապետության և Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության միջև առճակատումների շարք, որոնք տեղի են ունեցել հիմնականում Ռիգայում։ Միջոցառումները կոչվում են «Բարիկադներ»` ի հիշատակ հունվարի 13-ից մինչև հունվարի 27-ը բարիկադներ կառուցելու և պաշտպանելու ժողովրդական ջանքերի։

Լատվիան, որը մեկ տարի առաջ հռչակել էր Խորհրդային Միությունից իր անկախությունը վերականգնելու մասին, սպասում էր, որ Խորհրդային Միությունը կարող է փորձել ուժով վերականգնել երկրի նկատմամբ վերահսկողությունը։ Լատվիայի կառավարությունը` հունվարի սկզբին Ռիգայի վրա Խորհրդային ոստիկանության հատուկ նշանակության ջոկատի (ՕՄՕՆ) հարձակումներից հետո, մարդկանց կոչ է արել բարիկադներ կառուցել հնարավոր թիրախների պաշտպանության համար (հիմնականում մայրաքաղաք Ռիգայում և մերձակա Ուլբրոկայում, ինչպես նաև Կուլդիգայում և Լիեպայայում)։ Հետագա հարձակումների հետևանքով զոհվել է վեց մարդ, մի քանիսը վիրավորվել են կրակոցներից կամ ծեծի են ենթարկվել ՕՄՕՆ-ի կողմից։ Զոհերի մեծ մասը գնդակահարվել է հունվարի 20-ին Լատվիայի ներքին գործերի նախարարության վրա խորհրդային հարձակման ժամանակ, իսկ մեկ մարդ զոհվել է բարիկադներն ամրացնող պատի վթարի հետևանքով։ Խորհրդային կարգերին հավատարիմների շրջանում զոհերի ճշգրիտ թիվը հայտնի չէ։

1995 թվականին ստեղծվել է Բարիկադների հիշողության հիմնադրամ։ 1996 թվականի հունվարից բարիկադների միջոցառմանը մասնակցելու կամ աջակցելու համար շուրջ 32,000 մարդ ստացել է 1991 թվականի Բարիկադների մասնակիցների հուշամեդալ[1]։

Նախապատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Լատվիան երկու անգամ օկուպացվել է ԽՍՀՄ կողմից (1940-1941 և 1944 հուլիսին)։

Քաղաքական իրադրությունը ԽՍՀՄ-ում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1985 թվականին ԽՍՀՄ գլխավոր քարտուղար Միխայիլ Գորբաչովը ներկայացրել է «գլասնոստ» և «պերեստրոյկա» քաղաքականություն՝ հույս ունենալով փրկել ձախողված խորհրդային տնտեսությունը։ Բարեփոխումները նաև նվազեցրել են Խորհրդային Միությունում քաղաքական ազատության սահմանափակումները։ Սա հանգեցրել է ԽՍՀՄ-ի համար անցանկալի հետևանքների, քանի որ Խորհրդային Միության ներսում առկա խնդիրները և Խորհրդային ռեժիմի հանցագործությունները, որոնք նախկինում թաքցվել են և ժխտվել կառավարության կողմից, բացահայտվել են՝ առաջացնելով հասարակության դժգոհություն, որն է'լ ավելի է խորացել Աֆղանստանի պատերազմով և 1986 թվականի ապրիլին տեղի ունեցած Չեռնոբիլի աղետով։ Խորհրդային կենտրոնական իշխանությունների համար Գլասնոստի մեկ այլ չնախատեսված հետևանքը եղել է Խորհրդային Միության հանրապետություններում տարածված ազգային արժեքի վաղուց ճնշված զգացմունքները։

ԽՍՀՄ-ում ամենուր սկսվել են զանգվածային ցույցեր ընդդեմ խորհրդային կարգերի։

Քաղաքական իրադրությունը Լատվիայում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լատվիայում անկախության շարժում է սկսվել։ Անկախության կողմնակիցները՝ «Լատվիայի Ժողովրդական ճակատ», «Լատվիայի Կանաչների կուսակցություն» և «Լատվիայի ազգային անկախության շարժում», հաղթել են 1990 թվականի մարտի 18-ին կայացած Լատվիայի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի ընտրություններում և ստեղծել են «Լատվիայի ժողովրդական ճակատ» խմբակցությունը՝ ընդդիմադիր «Հավասար իրավունքներ» սովետամետ խմբակցությունը թողնելով։

1990 թվականի մայիսի 4-ին Լատվիայի Գերագույն խորհուրդը, որը հետագայում հայտնի դարձավ որպես Լատվիայի Հանրապետության Գերագույն խորհուրդ, հռչակել է Լատվիայի անկախության վերականգնման մասին և սկսել անջատվել Խորհրդային Միությունից։ ԽՍՀՄ-ը չի համաձայնվել այդ գործողությունների հետ. ստեղծվել է երկիշխանություն, ինչը հակասում էր խորհրդային դաշնային և հանրապետական սահմանադրությանը։ Հետևաբար, աճել է լարվածությունը Լատվիայի և Խորհրդային Միության և անկախության շարժման և սովետամետ ուժերի միջև, ինչպիսիք են «Լատվիայի աշխատավոր ժողովրդի միջազգային ճակատը» (Ինտերֆրոնտ) և «Լատվիայի կոմունիստական կուսակցությունը» իր «Համալատվիական հանրային փրկության կոմիտեի» հետ միասին։

Ռազմական ճնշման սպառնալիքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սոլվիտա Աբոլտինան հուշանվերներ է հանձնում Բարիկադների մասնակիցներին

Սովետամետ ուժերը բռնություն հրահրելու և իշխանությունը գրավելու փորձեր են սկսել Լատվիայում։ Մի շարք պայթյուններ են տեղի ունեցել 1990 թվականի դեկտեմբերին, որոնց մասին Խորհրդային Միության մարշալ Դմիտրի Յազովը խոստովանել է, որ զինվորականներն են պատասխանատու առաջին չորս պայթյունների համար, մյուս պայթյունների հեղինակներն անհայտ են, նաև այն ժամանակվա կոմունիստամետ մամուլը մեղադրել է լատվիացի ազգայնականներին։

Խորհրդային Միության կառավարության և այլ սովետամետ խմբավորումների կողմից հնչել են սպառնալիքներ, որ արտակարգ դրություն է սահմանվելու, որով Լատվիայում անսահմանափակ լիազորություններ կունենա նախագահ Գորբաչովը և ռազմական ուժ կկիրառվի «բալթյան հանրապետություններում կարգուկանոն հաստատելու համար»։ Այդ ժամանակ Լատվիայում տեղակայված էին խորհրդային զորքերը, ՕՄՕՆ-ի ստորաբաժանումները և ՊԱԿ-ի ուժերը։ 1990 թվականի դեկտեմբերի 23-ին Յուրմալայում բացահայտվել է ՊԱԿ-ի մեծ մարտական խումբը։ Խոսակցություններ են տարածվել, որ հեղաշրջում է լինելու, բռնապետություն է հաստատվելու։ Խորհրդային Միության արտաքին գործերի նախարար Էդուարդ Շևարդնաձեն կարծես հաստատել է դա` 1990 թվականի դեկտեմբերի 20-ին հրաժարական տալու ժամանակ հայտարարելով, որ բռնապետություն է սպասվում[2]։

1990 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Ժողովրդական ճակատը հայտարարություն է տարածել, որում ասվում էր, որ կարիք չկա վախի և հիստերիայի մթնոլորտի, կոչ անելով պատրաստ լինել, այսպես կոչված, նախագահի անսահմանափակ լիազորություններին վերջ տալու «Х» ժամին, և յուրաքանչյուր մարդ պետք է պատրաստ լինի մտածելու, թե ինչ է անելու, եթե դա տեղի ունենա։ Ժողովրդական ճակատը նաև կազմել է հրահանգներ, թե ինչ պետք է անել մինչև «Х» ժամը և դրանից հետո, եթե խորհրդային ուժերը հաջողության հասնեն։

Ըստ այս ծրագրի պահանջվել է անկախությանն աջակցելու և միջազգային հասարակության ուշադրությունը գրավելու գործողություններ. միանալ կամավոր պահակային ստորաբաժանումներին, զրուցել Լատվիայի ռուսների հետ` բացատրելով նրանց, հատկապես զինվորական սպաներին, որ Ժողովրդական ճակատի գաղափարները նման են ռուս դեմոկրատների գաղափարներին։ Կոչ էր արվում ջանքեր գործադրել տնտեսությունը պաշտպանելու և տեղեկատվության տարածումն ու փաստագրումն ապահովելու համար[3]։

Խորհրդային իշխանության վրա վերահսկողությունը հաջողելու համար այս ծրագիրը պահանջում էր քաղաքացիական անհնազանդության քարոզարշավ՝ անտեսելով խորհրդային իշխանությունների ցանկացած հրաման և խնդրանք, ինչպես նաև ցանկացած խորհրդային ընտրություններ և հանրաքվեներ, գործադուլի միջոցով խարխլելով սովետական տնտեսությունը և արտադրությունը կաթվածահար անելու նպատակով խորհրդային արտադրության անհեթեթորեն մշակված հրահանգների տառին հետևել (իտալական գործադուլ), օգնելով անկախության շարժմանը, որ շարունակեն անլեգալ աշխատել և օգնել շարժման համախոհներին ներգրավվել խորհրդային կառույցների աշխատանքին։ Վերջապես, զգուշորեն փաստաթղթավորել ցանկացած հանցագործություն, որը խորհրդային ուժերը կարող էին կատարել արտակարգ դրության ժամանակ[3]։

Հարձակումներ հունվարի սկզբին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Լրագրողներից մի քանիսը, ովքեր լուսաբանել են Բարիկադները (2013թ.)

1991 թվականի հունվարի 2-ին ՕՄՕՆ-ը գրավել է Լատվիայի ազգային տպագրատունը` Preses Nams-ը (Մամուլի տունը) և հարձակվել քրեական ոստիկանության աշխատակիցների վրա, ովքեր փաստագրում էին այդ իրադարձությունը[4]։ Լատվիայի Գերագույն խորհուրդը նիստ է գումարել, որում զեկուցվել է, որ Preses Nams պատանդվել է, մինչդեռ մյուս աշխատողներին, թեև ֆիզիկական և բանավոր բռնության էին ենթարկել, ըստ երևույթին թույլ էին տվել լքել տպարանը։ Գերագույն խորհուրդը պաշտոնապես ճանաչել է տպարանի գրավումը որպես Լատվիայի կոմունիստական կուսակցության կողմից անօրինական գործողություն[5]։

Ժողովրդական ճակատը բողոքի ցույցեր է կազմակերպել Կոմկուսի շենքի մոտ[4]։ Տպարանը մասամբ կաթվածահար էր, քանի որ շարունակել է տպագրել միայն խորհրդամետ մամուլ[6]։ Հունվարի 4-ին ՕՄՕՆ-ը գրավել է Ռիգայի Վեցմիլգրավիս (Vecmīlgrāvis, բառացի թարգմ.` Հին ջրաղացի ջրանցք) միկրոշրաջանի հեռախոսակայանը։ Ենթադրաբար, դա պայմանավորված է եղել այն պատճառով, որ հեռախոսագծերը, որոնք ՕՄՕՆ-ն օգտագործում էր, անջատված էին։ Դրանից հետո ՕՄՕՆ-ը գրավել է Ներքին գործերի նախարարությունը, սակայն հեռախոսը չի անջատվել՝ վախենալով, որ ՕՄՕՆ-ը կհարձակվի միջազգային հեռախոսակայանի վրա[7]։ Հակառակ ՕՄՕՆ-ի սպայի պնդման, Բորիս Կառլովիչ Պուգոն և Միխայիլ Գորբաչովը պնդել են, որ իրենց չեն տեղեկացրել այս հարձակման մասին։ Այնուամենայնիվ, սովետական զինվորականները ներգրավված էին շարժումը ճնշելու գործում. նույն օրը Ռիգա է ժամանել հետախուզական ստորաբաժանումը։

Այնուհետև հունվարի 7-ին, Միխայիլ Գորբաչովի հրամանով, Դմիտրի Յազովը հատուկ նշանակության կոմանդոսական զորքերի ստորաբաժանումներ է ուղարկել Խորհրդային Միության մի շարք հանրապետություններ, ներառյալ Լատվիա։

Հունվարի 11-ին տեղի է ունեցել Բալթյան ռազմական օկրուգի ռազմական խորհուրդը։ Որոշվել է խորհրդային սպաներին ու կուրսանտներին զինել գնդացիրներով։ Ռիգայի փողոցներում նկատվել է խորհրդային զորքերի և զրահատեխնիկայի բաց տեղաշարժ[4]։ Հունվարի 10-ին տեղի են ունեցել ինչպես անկախության, այնպես էլ խորհրդամետ շարժումների մի քանի հանդիպումներ։ Լատվիական Ինտերֆրոնտը (Լատվիական ԽՍՀ միջազգային բանվորական ճակատ)[8] խորհրդակցություն է անցկացրել՝ կոչ անելով Լատվիայի կառավարությանը հրաժարական տալ։ Մոտ 50,000 մարդ մասնակցել է և փորձել ներխուժել Նախարարների կաբինետի շենք՝ զինվորականների խնդրանքից հետո[4]։

Բարիկադների կառուցում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հուշաքար այն վայրում, որտեղ հունվարի 20-ին Լատվիայի ՆԳՆ-ի վրա հարձակման ժամանակ սպանվել է օպերատոր Անդրիս Սլապինշը։

Հունվարի 11-ին խորհրդային զինուժը Լատվիայի հարևան Լիտվայի վրա են հարձակվել։

Հունվարի 12-ին Ժողովրդական ճակատը հայտարարել է հունվարի 13-ին համազգային ցույցեր անցկացնելու մասին՝ ի պաշտպանություն Լատվիայի օրինական ընտրված կառավարության և ռազմավարական նպատակները պաշտպանելու։ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը կոչ է արել խորհրդային կառավարությանը դուրս բերել իր ռազմական ուժերը Բալթյան երկրներից։ Լատվիայի կառավարության ղեկավարները հանդիպել են Գորբաչովի հետ, ով հավաստիացրել է, որ ուժ չի կիրառվի։

Այդ գիշեր Լատվիայի Ժողովրդական ճակատը, իմանալով, որ խորհրդային ուժերը Լիտվայում հարձակվել են Վիլնյուսի հեռուստաաշտարակի վրա և սպանել 13 խաղաղ բնակիչների, կոչ է արել մարդկանց համախմբվել ռազմավարական նպատակների պաշտպանության համար[4]։ Երգող հեղափոխության նախորդ տարիներին մերձբալթյան երկրների անկախությունը վերականգնելու միասնական ջանքերի շնորհիվ նրանցից մեկի վրա հարձակումը ընկալվել է որպես հարձակում բոլորի վրա[9]։

Հունվարի 13-ին ժամը 4:45-ին Լատվիայի ռադիոյով հեռարձակվել է Ժողովրդական ճակատի հայտարարությունը՝ կոչ անելով հավաքվել Ռիգայի մայր տաճարի հրապարակում։ Ժամը 12:00-ին տեղի է ունեցել պաշտպանության հարցերով Լատվիայի հանրապետության Գերագույն խորհրդի նիստ։ Ժամը 14.00-ին սկսվել է Ժողովրդական ճակատի ցույցը, հավաքվել է մոտ 700.000 մարդ, սովետական ուղղաթիռներն այդ պահին ամբոխի վրա նախազգուշացումներով թռուցիկներ են սկսել նետվել։ Ժողովրդական ճակատը մարդկանց կոչ է արել բարիկադներ կառուցել։ Ցույցից հետո Գերագույն խորհուրդը ևս մեկ նիստ է գումարել, պատգամավորներին խնդրել են գիշերել Գերագույն խորհրդում։ Երեկոյան նիստը կոչ է արել խորհրդային զինվորներին՝ խնդրելով չհնազանդվել քաղաքացիական անձանց նկատմամբ ուժ կիրառելու հրամաններին[10]։

Գիշերը կառավարության հրահանգով, գյուղատնտեսական և շինարարական մեքենաներ և գերաններով լի բեռնատարներ են բերվել Ռիգա՝ բարիկադներ կառուցելու համար։ Բեռնատարներ, ինժեներական մեքենաներ և գյուղտեխնիկա են բերվել քաղաք՝ փողոցները փակելու համար։ Օրվա ընթացքում հավաքվել է ամբոխը։ Մի մասը հավաքվել է Ռիգայի տաճարի հրապարակում, ինչպես խնդրել էր Ժողովրդական ճակատն իր առավոտյան հայտարարության մեջ. մյուսները հավաքվել են կեսօրվա ցույցից հետո. նրանց թվում` գործընկերներ և ուսանողներ։ Ոմանց կազմակերպել են իրենց գործատուները և մայր բուհիները։ Ժամանել են բազմաթիվ ընտանիքներ՝ կանայք, ծերեր, երեխաներ։ Այդ ժամանակ շատերն արդեն բարոյապես պատրաստ են եղել, որ ինչ-որ բան կարող է պատահել։ Մարդիկ ժամանել են երկրի բոլոր ծայրերից։

Բարիկադները հիմնականում ընկալվում էին որպես ոչ բռնի դիմադրության ձև, մարդիկ պատրաստ էին մարդկային վահան ձևավորել։ Այնուամենայնիվ, շատ մարդիկ զինվել են՝ օգտագործելով այն ամենը, ինչ հասանելի էր՝ սկսած մետաղի կտորներից մինչև հատուկ պատրաստված վահաններ և քաղաքացիական պաշտպանության պարագաներ։ Ոմանք պատրաստել են նաև Մոլոտովի կոկտեյլներ, սակայն դրանք առգրավվել են հրդեհային անվտանգությունն ապահովելու համար։ Լատվիական աշխարհազորայինները զինվել են ավտոմատներով և գնդացիրներով։

Ավելի ուշ Լատվիայի կառավարությունը քննադատվել է զենք չտրամադրելու համար, թեև զենք եղել է, ինչպես հաստատվել է այն բանից հետո, երբ ՕՄՕՆ-ը գրավել է ՆԳՆ-ն և հանել զգալի քանակությամբ զենքեր (պնդվել է, որ նախարարությունում կա 200 հրազեն)։

Բեռնատարները բեռնված են եղել շինարարական և քանդման աղբով, գերաններով և այլ բեռներով։ Օգտագործվել են նաև խոշոր բետոնե բլոկներ, պատեր, մետաղալարեր և այլ նյութեր։ Շինարարական աշխատանքները սկսվել են հունվարի 13-ի երեկոյան և տևել մոտ երեք ժամ։ Ռազմավարական հետաքրքրություն ներկայացնող հիմնական օբյեկտներն էին Գերագույն խորհրդի շենքերը ( Ռիգայի Հին քաղաքում Սուրբ Հակոբի տաճարի մոտ), Նախարարների խորհուրդը (քաղաքի կենտրոնը Քրիստոսի Սուրբ Ծննդյան տաճարի մոտ), Լատվիական հեռուստատեսությունը ( Զակյուսալայում ), Լատվիական ռադիոն ( Հին քաղաք Ռիգայի Մայր տաճար ), միջազգային հեռախոսային փոխանակման կետեր (քաղաքի կենտրոն), Ուլբրոկա ռադիոն և կամուրջները։ Բարիկադներ են կառուցվել նաև երկրի այլ մասերում, այդ թվում՝ Լիեպայայում և Կուլդիգայում։

Խնամքով գրանցել են իրադարձությունները, ոչ միայն հաշվապահական նպատակներով և անձնական հուշերի համար, այլև աշխարհին ցույց տալու համար, թե ինչ է կատարվում։ Ռիգայում այդ ժամանակ աշխատել են մոտ 300 արտասահմանցի լրագրողներ[11]։ Լատվիայի կառավարությունը նպաստել է, որ արտասահմանյան մամուլը մշտապես թարմացվի։

Շատ ռազմավարական օբյեկտներ կարևորվել են հիմնականում տեղեկատվության փոխանցման համար։ Սա կապահովեր, որ սովետների իսկապես հարձակման դեպքում, լատվիական ուժերը կարող են բավական երկար պահել այդ վայրերը, որպեսզի տեղեկացնեն մնացած աշխարհին։ Միջազգային հեռախոսակայանը կարևորվել է ինչպես արտասահմանյան, այնպես էլ ԽՍՀՄ այլ մասերի հետ կապեր պահպանելու համար։ Որպես օրինակ, հաճախ մատնանշվել է Լիտվան, որը մասամբ կտրված է եղել մնացած աշխարհից խորհրդային հարձակումից հետո։ Արտասահմանյան զանգերը դեպի Լիտվա փոխանցվել են Ռիգայի միջոցով։ Լատվիական ռադիոն և հեռուստատեսությունը օր ու գիշեր աշխատել են Բարիկադների ողջ ընթացքում իրադարձությունները լուսաբանելու համար։

Ռադիոն կարևոր դեր է կատարել Բարիկադների կյանքում։ Այն օգտագործվել է ուտելու և քնելու միջոցառումներ կազմակերպելու, մարդկանց (օրինակ՝ նույն համալսարանի ուսանողներին) հավաքելու համար տարբեր հանդիպումների համար, արվեստագետներին հրավիրել մարդկանց զվարճացնելու համար, անտառապահներին խնդրել վառելափայտ տրամադրել խարույկների համար, որոնք լայնորեն օգտագործվել են Բարիկադները սպասարկող մարդկանց կողմից։ Սնունդն ու խմիչքը տրամադրվել են մի շարք հասարակական հաստատությունների կողմից։ Շատ բարի կամեցողներ տրամադրել են տրիկոտաժե գուլպաներ և ձեռնոցներ, ինչպես նաև խմիչքներ։ Քնելու վայրերը հաճախ դժվար է եղել գտնել. հնարավորության դեպքում օգտագործվել են դպրոցները։ Շատերը կա՛մ քնել են բարիկադների մոտ, կա՛մ գնացել տուն։ Որոշ մարդկանց մոտ առողջական խնդիրները սրվել են, ինչին խթան են եղել ձմեռային կլիման, հոգնածությունն ու սթրեսը[12]։

Ստեղծվել են Բժշկական առաջին օգնության կետեր` լրացուցիչ բժշկական պարագաներով և սարքավորումներով, որոշները պատկանել են առկա վայրերին։ Որոշ վայրերում մահճակալներ են տեղադրվել և գործել են թիմեր` կազմված տեղի հիվանդանոցների բժիշկներից։ Հերթափոխները ձևավորվել են առօրյա ռեժիմով. մարդիկ, ովքեր գնացել են իրենց աշխատանքի, ուսման կամ տուն, փոխարինվել են մարդկանցով, ովքեր իրենց ամենօրյա պարտականություններից հետո վերադարձել են բարիկադներ։ Աշխատողների մեծամասնությունը, ովքեր եղել են բարիկադների վրա, հետագայում ստացել են իրենց սովորական աշխատավարձը՝ անկախ նրանից՝ եղել են աշխատանքի, թե ոչ։

Վարչապետ Իվարս Գոդմանիսը պարբերաբար հանդիպումներ է ունեցել առանձին բարիկադների հրամանատարների հետ, մարտավարության քննարկմանը մասնակցել է նաև Ժողովրդական ճակատը։ Որոշվել է ուժեղացնել ամենակարևոր օբյեկտների պաշտպանությունը՝ նրանց պաշտպանության համար ներգրավելով միլիցիային։ Բարիկադների մատակարարումները համակարգել է Ժողովրդական ճակատը։ Անհատական բարիկադները կազմակերպվել են ըստ մարզերի։ Այսպիսով, Վիձեմեի բնակիչները եղել են բարիկադներում, որոնք վերահսկվում էին Ժողովրդական ճակատի Վիձեմե արվարձանների բաժնի կողմից։ Սովետամետ ուժերը փորձել են ներթափանցել բարիկադներ՝ դիվերսիայի համար։ Լուրեր են տարածվել, որ ահաբեկչական հարձակումներ են ծրագրվում[12]։

Պայքար. ժամանակագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հունվարի 14-ին Բալթյան ռազմական օկրուգում խորհրդային բանակի հրամանատար Ֆյոդոր Կուզմինը վերջնագիր է ներկայացրել Լատվիայի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահ Անատոլիյս Գորբունովսի դեմ՝ պահանջելով չեղյալ համարել ընդունված օրենքները[13]։ ՕՄՕՆ-ը հարձակվել է Ռիգայի միկրոշրջաններից Բրասայի և Վեցմիլգրավիսի կամուրջների վրա։ Օրվա ընթացքում այրվել է 17 ավտոմեքենա։

Հունվարի 15-ի գիշերը ՕՄՕՆ-ը երկու անգամ հարձակվել է Մինսկի Միլիցիայի ակադեմիայի Ռիգայի մասնաճյուղի վրա։ Ավելի ուշ այդ օրը 10,000 մարդ հավաքվել է «Լատվիայի աշխատավոր ժողովրդի միջազգային ճակատի»` Ինտերֆրոնտի հանդիպմանը, որտեղ Համալատվիական հանրային փրկության կոմիտեն հայտարարել է, որ Լատվիայի իշխանությունն իր ձեռքն է վերցնում։ Այս հայտարարությունը հեռարձակվել է խորհրդային լրատվամիջոցներով։

Բարիկադների առաջին զոհի` Ռոբերտս Մուրնիեկսի հուղարկավորությունը

Հունվարի 16-ին Գերագույն խորհուրդը կազմակերպել է, որ պատգամավորները գիշերեն Գերագույն խորհրդի շենքում՝ անհրաժեշտության դեպքում քվորում ապահովելու համար։ Ժամը 16:45-ին Վեցմիլգրավիս կամրջի վրա մեկ այլ հարձակման ժամանակ Լատվիայի տրանսպորտի նախարարության վարորդ Ռոբերտս Մուրնիեկսը գլխին հրազենի կրակոցից վիրավորում է ստացել և ստացած վնասվածքներից մահացել է Ռիգայի թիվ 1 հիվանդանոցի վերակենդանացման բաժանմունքում ժամը 18:50-ին՝ դառնալով Բարիկադների առաջին զոհը[14]։ Եվս երկու մարդ նույնպես վիրավորվել են։ Ժամը 18:30-ին ՕՄՕՆ-ը հարձակվել է Բրասայի կամրջի վրա՝ վիրավորելով մեկ մարդու։ Մեկ այլ ռմբակոծություն է տեղի ունեցել երեկոյան ժամը 20:45-ին[12]:

Հունվարի 17-ին ահազանգ է հնչել բարիկադների մոտ. Լատվիայի կոմունիստական կուսակցության գործադուլային կոմիտեն հայտարարել է, որ Լատվիայում վերածնվում է ֆաշիզմը։ Ռիգա է այցելել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատվիրակությունը։ Մոսկվա վերադառնալուն պես պատվիրակությունը հայտնել է, որ Լատվիան կողմ է ԽՍՀՄ նախագահի անսահմանափակ լիազորությունների հաստատմանը։

Հունվարի 18-ին Լատվիայի Գերագույն խորհուրդը որոշում է կայացրել ստեղծել ազգային ինքնապաշտպանության կոմիտե։ Ժողովրդական ճակատը հետ է կանչել բարիկադները պաշտպանելու իր կոչը։

Հունվարի 19-ին Ռոբերտս Մուրնիեկսի հուղարկավորությունը վերածվեց ցույցի։ Այդ գիշեր ՕՄՕՆ-ը ձերբակալել և ծեծի է ենթարկել կամավորական պահակախմբի հինգ անդամների[14]։

Հունվարի 20-ին մոտ 100.000 մարդ է հավաքվել է Մոսկվայում՝ ցույց տալու իրենց աջակցությունը Բալթյան երկրներին՝ կոչ անելով խորհրդային պաշտոնյաներին հրաժարական տալ Վիլնյուսի իրադարձությունների հետ կապված։ Այդ երեկոն Բարիկադների ամենամահաբերն է դարձել, երբ ՕՄՕՆ-ը և այլ անհայտ մարտական խմբերը հարձակվել են Լատվիայի ներքին գործերի նախարարության վրա։ Սպանվում են երկու ոստիկան (Վլադիմիր Գոմանովիչս և Սերգեյ Կոնոնենկո), օպերատոր և ռեժիսոր Անդրիս Սլապինշը և 17-ամյա դպրոցական Էդիյս Ռիեկստինշը[14]։ Գվիդո Զվայգզնեն մահացու վիրավորվել է և ստացած վնասվածքներից մահացել փետրվարի 5-ին[13]։ Բաուսկայի չորս ոստիկան վիրավորվել են, ինչպես նաև Բարիկադների հինգ մասնակիցներ՝ հունգարացի Յանոշ Տոդորը, ֆին լրագրող և հեռուստաօպերատոր Հաննու Վայզենենը և ռուսական «Վզգլյադ» հեռուստահաղորդման ռուս օպերատոր Վլադիմիր Բրեժնևը[14]։ Հաղորդվել է, որ հարձակվողները նույնպես տուժել են։ Ճակատամարտից հետո ՕՄՕՆ-ը տեղափոխվել է Լատվիայի կոմունիստական կուսակցության շենք։ Մինչև հունվարի 20-ը կառավարությունը նաև հորդորել է բարիկադների վերահսկողությունը փոխանցել կառավարական ուժերին։ Սա ոմանց կողմից դիտվել է որպես դժգոհություն ամբողջ գաղափարի նկատմամբ։ Այս կարծիքը շրջանառվել է, երբ բարիկադների մի մասը քանդվել է այն բանից հետո, երբ կառավարության հսկողության տակ է եղել այն։

Հունվարի 21-ին Գերագույն խորհուրդը կոչ է արել երիտասարդներին դիմել ներքին գործերի նախարարության համակարգում աշխատանքի անցնելու համար։ Գորբունովը մեկնել է Մոսկվա՝ հանդիպելու Գորբաչովի հետ՝ քննարկելու Լատվիայի իրավիճակը։

Հունվարի 22-ին Պուգոն հերքել է, որ հրամայել է հարձակում գործել ներքին գործերի նախարարության վրա[13]։ Եվս մեկ մարդ զոհվել է բարիկադների վրա։

Հունվարի 24-ին Նախարարների խորհուրդը ստեղծել է հասարակական անվտանգության վարչություն՝ բարիկադները պահպանելու համար։

Հունվարի 25-ին, հունվարի 20-ի զոհերի հուղարկավորությունից հետո, բարիկադների պաշտպանները հեռացել են[13]։

Հետևանքներ ու հետագա զարգացումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Լատվիայի Սեյմի մոտ մնացած բարիկադային բլոկները 2007 թվականին

Բարիկադները երկար ժամանակ մնացել են Ռիգայի փողոցներում։ Օրինակ, Գերագույն խորհրդի մոտ գտնվողները հեռացվել են միայն 1992 թվականի աշնանը[12]։ Մարտի 3-ին` մասամբ ի պատասխան հունվարյան իրադարձությունների և մասամբ դաշնության պահպանման վերաբերյալ խորհրդային առաջիկա համամիութենական հանրաքվեի (1991 թվականի մարտի 17-ին) պատճառով, որը Լատվիան մտադիր էր բոյկոտել, անկախության վերաբերյալ հարցում է անցկացվել, որի մասնակիցների երեք քառորդը քվեարկել է անկախության օգտին։

Լատվիան բախվել է խորհրդամետ ուժերի հետագա հարձակումներին ավելի ուշ՝ 1991 թվականի մայիսի 23-ին, երբ ՕՄՕՆ-ը հարձակում է գործել Լատվիայի հինգ սահմանային պահակակետերի վրա և 1991 թվականի խորհրդային հեղաշրջման փորձի ժամանակ, երբ գրավվել են բարիկադներով պահպանվող մի քանի ռազմավարական օբյեկտներ, մեկ քաղաքացիական անձ ( վարորդ Raimonds Salmiņš) սպանվել է խորհրդային ուժերի կողմից։ Հեղաշրջման փորձը ստիպել է Լատվիայի կառավարությանը, որն ի սկզբանե մտադիր էր աստիճանաբար անջատվել Խորհրդային Միությունից, հռչակել լիակատար անկախություն, որը ճանաչվել է Խորհրդային Միության կողմից սեպտեմբերի 6-ին։ Խորհրդային Միությունը լուծարվել է 1991 թվականի դեկտեմբերի 26-ին։

Պատասխանատվություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խոշոր հարձակումներն իրականացվել են Ռիգայի ՕՄՕՆ-ի կողմից, սակայն ներքին գործերի նախարարության վրա հարձակման ժամանակ նկատվել է մեկ այլ մարտական ստորաբաժանում։ Ենթադրվում է, որ այս ստորաբաժանումը եղել է ԽՍՀՄ պետական անվտանգության կոմիտեի 7-րդ վարչության 5-րդ բաժնի հատուկ նշանակության «Ալֆա Գրուպ» ստորաբաժանումը, որը տեսել են գործողությունների ժամանակ Վիլնյուսի վրա հարձակման ժամանակ[11]։

Կինոռեժիսոր Յուրիս Պոդնիեկսի հետ հարցազրույցում ՕՄՕՆ-ի սպան հայտարարել է, որ ի սկզբանե ծրագրվել է հարձակվել Ռիգայի վրա, ոչ թե Վիլնյուսի վրա։ Վերջին պահին՝ Վիլնյուսի վրա հարձակումից մեկ շաբաթ առաջ, պլանը հանկարծակի փոխվել է։ Նա նաև պնդել է, որ Ռիգայի ՕՄՕՆ-ն այնքան լավ էր պատրաստված, որ Ռիգայի գործողություններում ներգրավվելու համար խորհրդային զորքերի կարիքը չէր զգացվի[15]։

ՕՄՕՆ-ն ինքնուրույն չի գործել. Preses Nams-ի գրավումից հետո ՕՄՕՆ-ը պնդել է, որ Խորհրդային կառավարության բարձրաստիճան պաշտոնյաները` Բորիս Պուգոն և Միխայիլ Գորբաչովը իմացել են հարձակման մասին, սակայն երկուսն էլ հերքել են իրենց մասնակցությունը, իսկ Գերագույն խորհուրդը մեղադրել է Լատվիայի Կոմունիստական կուսակցությանը։ Դեկտեմբերին, իրադարձությունների նախօրեին, Ժողովրդական ճակատը X-ժամի ցուցումներում պնդել էր, որ պետական հեղաշրջումը ծրագրել է ԽՍՀՄ պատգամավորների Գերագույն խորհրդի «Սոյուզ» խմբակցությունը[3]։

Դիմիտրի Յուժկովը խոստովանել է, որ առաջին ռմբակոծությունների համար պատասխանատու են խորհրդային զինվորականները, սակայն մնացած ռմբակոծությունների պատասխանատվությունը ոչ ոք չի ստանձնել, ինչի համար կոմունիստական մամուլը մեղադրել է լատվիացի ազգայնականներին[4]։ Այս և հետագա իրադարձությունների հիման վրա ՕՄՕՆ-ի մի քանի սպաներ դատվել են, թեև նրանցից շատերը չեն դատապարտվել, Լատվիայի կոմունիստական կուսակցությունը, Ինտերֆրոնտը, Համալատվիական հանրային փրկության կոմիտեն և մի քանի հարակից կազմակերպություններ խորհրդարանի կողմից արգելվել են պետական հեղաշրջման փորձի համար, իսկ կոմունիստական երկու առաջնորդներ դատվել են դավաճանության համար[16][17]։ 1999 թվականի նոյեմբերի 9-ին Ռիգայի շրջանային դատարանը մեղավոր է ճանաչել Ռիգայի ՕՄՕՆ-ի տասը նախկին սպաների՝ հարձակումներին իրենց մասնակցության համար[18]։

Լատվիական ԽՍՀ դեպուտատ (1989-1991) Վիկտոր Ալքսնիսը բալթյան ՕՄՕՆ-ի մեծ թվով ուժեր տեղափոխել է Մոլդովայի Մերձդնեստրի տարածք՝ ի աջակցություն այնտեղ անջատողական ռեժիմի, որտեղ Վլադիմիր Անտյուֆեևը՝ Ռիգայի ՕՄՕՆ ուժերի հրամանատարը, ստանձնել է անվտանգության նախարարի դերը, սկզբում ենթադրյալ անունով (Վադիմ Շևցով)[19], պաշտոն, որը նա զբաղեցրել է մինչև 2012 թվականը։ Անտյուֆեևը Ուկրաինայում հայտնվել է որպես Ռուսաստանի կողմից աջակցվող Դոնեցկի Ժողովրդական Հանրապետության «փոխվարչապետ» 2014 թվականի հուլիսին[20]։

Ոչ բռնի դիմադրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարիկադները ոչ բռնի դիմադրության շարժում է եղել, քանի որ մասնակիցներին հրապարակավ հորդորվել է զենք չկրել՝ չնայած Խորհրդային Միության կողմից ցուցարարների նկատմամբ դաժան միջոցներ ձեռնարկելուն։

Լատվիայի ժողովրդական ճակատը մշակել է մի ծրագիր, որը կոչվում էր «Իքս ժամի հրահանգներ», որը հրապարակվել է մամուլում 1990 թվականի դեկտեմբերին։ Այն սահմանում էր, թե ինչ գործողություններ պետք է ձեռնարկի լայն հասարակությունը Խորհրդային Միության կողմից ագրեսիայի և թշնամանքի ակտի դեպքում։ Այնտեղ նշում էր, որ բոլոր բողոքները պետք է լինեն ոչ բռնի, և ամեն ինչ պետք է փաստաթղթավորվի լուսանկարներով և տեսանյութերով, որպեսզի ապացույցներ լինեն Կրեմլի հնարավոր քարոզչությանը հակազդելու համար[1]։

Չնայած Միխայիլ Գորբաչովի խոստումներին՝ չկիրառել բռնի մեթոդներ Բալթյան երկրներում իշխանությունը փոխելու համար, ԽՍՀՄ բանակը և ներքին կառույցները հարձակվել են տեղական իշխանությունների և Լիտվայի և Լատվիայի ռազմավարական վայրերի վրա 1991 թվականի հունվարին սպանելով սպաներ և քաղաքացիական անձինք[21]։

Վալդիս Դոմբրովսկիս (աջից) և Ալգիրդաս Բուտկյավիչյուս. Լատվիայի և Լիտվայի վարչապետները հարգանքի տուրք են մատուցում բարիկադներում մահացածներին
( 2013 թվականի հունվարի 20)

1995 թվականին ստեղծվել է «1991 թվականի Բարիկադների մասնակիցների» աջակցության հիմնադրամ։ Հիմնադրամը զոհվածների ընտանիքների համար է։ Այն նաև տեղեկություններ է հավաքում մասնակիցների մասին[22]։ 2001 թվականին հիմնադրամը ստեղծել է «1991 թվականի Բարիկադների թանգարան»՝ իր հավաքած պատմական նյութերը հանրությանը հասանելի դարձնելու համար[23]։

Հունվարի 20-ը Բարիկադների մասնակիցների հիշատակի օրն է, նրանք հիշում են այս օրը, ինչպես նաև նոյեմբերի 18-ին, մայիսի 4-ին և օգոստոսի 21-ին։ Բարիկադների մասնակիցները պարգևատրվում են 1991 թվականի «Բարիկադների մասնակիցների համար» հուշամեդալով։ Այս մրցանակը սահմանվել է «1991 թվականի Բարիկադների մասնակիցներ» հիմնադրամի կողմից 1996 թվականին։ 1999 թվականից այն շնորհվում է պետության կողմից բարիկադների ժամանակ խիզախություն և անշահախնդրություն ցուցաբերած անձանց[22]։ Բարիկադները հիշատակվում են նաև Լատվիայի բազմաթիվ հուշարձաններով։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1,0 1,1 Zaltāns, Kaspars (2016 թ․ մարտի 8). «Latvia's Barricades of Freedom – What Do They Mean 25 Years On?». Deep Baltic. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 6-ին.
  2. Dainis Īvāns (1991 թ․ հունվարի 13). «Morning session of Supreme council on 13 January 1991» [1991 թվականի հունվարի 13-ի Գերագույն խորհրդի առավոտյան նիստը] (լատվիերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 13-ին. «Pirmkārt, mēs visi ļoti labi atceramies Eduarda Ševardnadzes uzstāšanos Tautas deputātu kongresā un viņa brīdinājumu» [Նախ բոլորս շատ լավ հիշում ենք Էդուարդ Շևարդնաձեի ելույթը Ժողովրդական պատգամավորների համագումարում և նրա զգուշացումը]
  3. 3,0 3,1 3,2 Popular Front of Latvia (1990 թ․ դեկտեմբերի 11). «The Popular Front of Latvia announcement to all supporters of independence». Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ մարտի 31-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 «The History of confrontation». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ հուլիսի 10-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  5. «Session of Supreme Council on 2 January 1991» (լատվիերեն). 1991 թ․ հունվարի 2. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  6. Einars Cilinskis (1991 թ․ հունվարի 9). «Session of Supreme council on 9 January 1991» (լատվիերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 13-ին. «Jo mēs zinām, ka Preses namā tagad drukā tikai komunistu presi. (անգլ.՝ Because we know that in Preses Nams now only communist press is printed
  7. «Atmiņas par barikāžu dienām» (լատվիերեն). 2001. Արխիվացված է օրիգինալից (doc) 2007 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 13-ին.
  8. Клауцен, Арнольд Петрович Как латышские националисты победили красных латышских стрелков. — Воспоминания. — Москва: Свет, 2018. — С. 72, 87, 122-130. — 228 с.
  9. Aleksandrs Kiršteins (1991 թ․ հունվարի 13). «Morning session of Supreme Council on 13 January 1991» (լատվիերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մայիսի 4-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 13-ին. «Protams, ka uzbrukums Lietuvai mums ir jāsaprot kā uzbrukums Latvijai un Igaunijai. (անգլ.՝ Of course, we should perceive the attack on Lithuania as an attack on Latvia and Estonia
  10. «Evening session of Supreme council on 13 January 1991» (լատվիերեն). 1991 թ․ հունվարի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ սեպտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  11. 11,0 11,1 «Visi uz barikādēm!» (լատվիերեն). 2005 թ․ հունվարի 14. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 «Atmiņas par barikāžu dienām» (լատվիերեն). 2001. Արխիվացված է օրիգինալից (doc) 2007 թ․ սեպտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 13-ին.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 «Adoption of the Declaration of Independence, the Barricades (1990–1991)». Ministry of Defence of Latvia. Վերցված է 2018 թ․ փետրվարի 6-ին.
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Mirlins 2016
  15. Zigurds Vidiņš (1999). Kurš pavēlēja šāvējiem? [Who ordered the shooters?] (wmv) (Documentary). Event occurs at 2:12. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  16. Supreme Council of the Republic of Latvia (1991 թ․ սեպտեմբերի 10). «Latvijas Republikas Augstākās Padomes lēmums "Par dažu sabiedrisko un sabiedriski politisko organizāciju darbības izbeigšanu"» (լատվիերեն). Latvijas Vēstnesis. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  17. «Latvijas Republikas Augstākās tiesas dokumenti Par A.Rubika un O.Potreki krimināllietu» (լատվիերեն). Latvijas Vēstnesis. Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 17-ին.
  18. 1999 Country Reports on Human Rights Practices - Latvia US Department of State. 23 February 2000. Retrieved 2013-06-13.
  19. «Bijušais omonietis valda separātistu Piedņestrā :: Diena.lv». web.archive.org. 2014 թ․ օգոստոսի 13. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 13. Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 12-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
  20. "The End of the Russian Fairy Tale" Anne Applebaum; Slate, July 18, 2014
  21. «Barricades of January 1991 and their role in restoring Latvia's independence» (PDF). State Chancellery of Latvia. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2020 թ․ օգոստոսի 9-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունվարի 26-ին.
  22. 22,0 22,1 «Barikāžu dalībnieku atbalsta fonds». Latvijas Enciklopēdija. Vol. I Volume. Riga: SIA "Valērija Belokoņa izdevniecība". 2002. էջ 531. ISBN 9984-9482-1-8.
  23. «1991. gada barikāžu muzejs». Վերցված է 2007 թ․ օգոստոսի 13-ին.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ռիգայի դեպքեր (հունվար, 1991)» հոդվածին։