Հին քաղաք (Ռիգա)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Հին քաղաք
Riga johanneskirche 133731389.jpg
Կոորդինատներ: 56°56′54.6″ հս․ լ. 24°6′29.5″ ավ. ե. / 56.948500° հս․. լ. 24.108194° ավ. ե. / 56.948500; 24.108194
ԵրկիրԼատվիա Լատվիա
Մակերես438,3 հեկտար
##Հին քաղաք (Ռիգա) (Լատվիա)
Red pog.png

Հին քաղաք (լատիշ․՝ Vecrīga), Ռիգայի հնագույն մասը՝ Դաուգավա գետի աջ ափին: Հայտնի է իր տաճարներով, պատմական շինություններով: Սահմանափակված է Նոյեմբերի 11-ի, Հունվարի 13-ի, Կրիշյանիս Վալդեմարի փողոցով ու Ասպազիյաս ու Զիգֆրիդ Աննա Մեյերովիցայի անվան զբոսայգիներով: Մակերեսը 438,3 հա է (1 083 ակր):

1967 թվականին Հին քաղաքը ստացել է պահպանվող տարածքի կարգավիճակ, իսկ 1983 թվականից քաղաք-հուշարձան: 1997 թվականին Ռիգայի պատմական կենտրոնը (Հին քաղաք) ընդգրկվել է ՅՈւՆԵՍԿՕՀամաշխարհային ժառանգության ցանկի մեջ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարտարապետ Վիլհելմ Նեյմանի կարծիքով 1201 թվականին եպիսկոպոս Ալբերտ Բուքսգևդենի հիմնադրած հին Ռիգան գտնվել է ժամանակակից Շկյունյու և Կալկյու թողոցների խաչմերուկում: Այստեղ են գտնվել Ռիգայի գլխավոր եկեղեցին՝ Սուրբ Պետրոսի տաճարը, օրդենի ամրոցը, եպիսկոպոսի նստավայրը, հնարավոր է, քաղաքային շուկան: Այստեղ են խաչվել քաղաքի գլխավոր փողոցները: Աստիճանաբար քաղաքն իր մեջ է ներառել շրջակա տարածքները՝ լիվերի գյուղը, նոր շուկայի տարածքը, արվարձանները: Քաղաքի տարածքի ձևավորումը իր շրջակա ամրոցներով ավարտվել է 13-րդ դարի վերջին:

1936 թվականին լատվիացի պատմաբան Յանիս Ստրաուբերգսը վարկած է առաջ քաշել այն մասին, որ հին Ռիգան ունեցել է երկու կենտրոն` լիվերի բնակավայրը, որը, հնարավոր է գտնվել է Ռիձինիի ափի ծովախորշի մոտ, և լիվերի՝ Դաուգավայի ափին գտնվող տարածքը (ներկայումս՝ Ռիգայի մայր տաճարի շրջակայք): Հիմնական ճանապարհը, հնարավոր է, անցել է ներկայիս Սմիլշու, Շկյունյու և Մարստալյու փողոցներով: Ալբերտ եպիսկոպոսի օրոք շինարարությունն ընթացել է արդեն ազատ տարածքներում:

1961 թվականին Ռիգայի ծագման մասին իր աշխատությունն է հրապարակել Ֆ. Բեբիբգհոֆենը, որը փաստարկումներ է ներկայացրել ի պաշտպանություն Նեյմանի միակենտրոն վարկածի (Ռիգայի փողոցներ, այնտեղ գտնվող շինություններ):

Արտահայտված կարծիքները պետք է հիմնավորեին Ռիգայի գերմանական (Նեյման, Բենինգհոֆ) կամ բալթյան (Ստրաուբերգ) ծագման մասին:

Ռիգայի՝ 13-րդ դարի պատմությունը նկարագրված է Հենրիխ Լիտվացու կողմից: Արդեն 1211 թվականին Ալբերտ եպիսկոպոսը սկսել է նոր նստավայրի կառուցումը: 1215 թվականի հրդեհը ոչնչացրել է Ռիգայի զգալի մասը` ներառյալ եպիսկոպոսի հին նստավայրը և քաղաքային տաճարը: 1297 թվականին օրդենի ամրոցն ավերվել է այն գրաված ռիգացիների կողմից, սակայն 1330 թվականին օրդենին հաջողվել է իր իշխանությունը վերականգնել Ռիգայում. օրդենի նոր ամրոցը կառուցվել է քաղաքի հյուսիսարևմտյան մասում:

14-րդ դարի սկզբին նոր տարածք` Դաուգավայի ափ է տեղափոխվել քաղաքային շուկան: 1330-ական թվականներին նրա կողքին կառուցվել է Ռիգայի ռատուշան, իսկ նրա դիմաց` Նոր տունը (հետագայում հայտնի է եղել որպես Սևագլուխների տուն): Ռատուշայի հրապարակը եղել է քաղաքի հասարակական կյանքի կենտրոնը. այստեղ են հայտարարվել որոշումներ, ընդունվել երդման արարողություններ, անցկացվել հանդիսավոր միջոցառումներ, մրցաշարեր, թատերականացված ներկայացումներ:

Քաղաքացիների մեծ մասը վարել է բնատնտեսություն:

Հին Ռիգան Ռիգայի քարտեզին

1293 թվականին ընդունվել է շինարարական առաջին ծրագիրը, որում մասնավորապես նշվել է շինությունների առավելագույն չափը (բարձրությունը` 15 մ, լայնությունը`8 մ), պահանջվել է տների կառուցումը ուղղագիծ փողոցներով, ամբողջովին արգելվել է փայտանյութի կիրառությունը տների շինարարության մեջ:

15-րդ դարի սկզբին Ռիգան տիպիկ հանզայական քաղաք է եղել: 1500 թվականի 393 հողամասերում կառուցվել է 353 բնակելի տուն, մնացածը զբաղեցրել են առևտրական շինությունները: Քաղաքի տների մեկ երրորդը կառուցվել է քարից:

Ռիգա գետը, որը Հին քաղաքով անցել է Մեյստարու-Կալեյու-Մինստերեյաս փողոցների գծով, աստիճանաբար անհետացել է քաղաքից այնտեղ լցված կենցաղային աղբի պատճառով, չնայած գետի հունի մաքրման աշխատանքներ են ձեռնարկվել: 17-րդ դարում, երբ կառուցվել են քաղաքային ամրությունները, գետի վերին հոսանքը շրջապատել են հողապատնեշով: 1860 թվականի վերջին քաղաքային պատնեշները քանդել են և գետն անցկացրել ստորգետնյա ջրանցք, որը տանում է Դաուգավա: Մինչև 19-րդ դարը գոյատևած ջրանցքի ուղղությամբ է անցնում ներկայիս Ռիձենես փողոցը: Ներկայումս Լիվերի հրապարակում ալիքավոր սալիկներով և հատուկ ընտրված բուսականությամբ ոճավորվել է անհետացած գետի հունը[1]:

1903 թվականի մշակվել է Հին քաղաքի վերապլանավորման նախագիծը` թելադրված տնտեսական նոր հարաբերությունների պահանջներով: Նախատեսվել է ուղղել ու ընդարձակել փողոցները, կառուցել վարչական, ֆինանսական ու այլ շինություններ, որոնք կհանգեցնեին պատմական շենքերի քանդմանը: Այդ ծրագիրը մասամբ իրագործվել է:

Հին քաղաքի թաղամասերի վերակառուցումը շարունակվել է 1920-1941 թվականներին[2]:

Հին քաղաքը խիստ տուժել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: 1941-1944 թվականներին ավերվել է Հին քաղաքի շինությունների մեկ երրորդը[3]: Կորուստների սուր զգացողությունն արտահայտվել է Հին Ռիգայի՝ որպես հին կինոյի համեմատական ընկալումով[4]:

Ճարտարապետություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարյան այլ քաղաքների նման Ռիգան ունեցել է պաշտպանական մի քանի գոտի: Պաշտպանական առաջին պատերը կառուցվել են 1206-1207 թվականներին: Փարիզի հաշտության պայմանագրի (1856) համաձայն՝ Ռիգայի ամրոցային պաշտպանությունները, այդ թվում` ամրոցային պատերը պետք է քանդվեին: Պատերի հատվածներ են պահպանվել Մորստալյու փողոցում, իսկ 1960 թվականին պատի ոչ մեծ հատված վերականգնվել է Յանովա պալատում` Տորնյա և Տրոկշինո փողոցների միջև[5]:

16-րդ դարում, երբ սկսվել է կիրառվել հրանոթային զենքը, քաղաքի շրջակայքի քարե պատերը կորցրել են իրենց նշանակությունը, քանի որ դրանք կարող էին քանդվել խոշոր տրամաչափի զենքերից: Այդ պատճառով 16-րդ դարի կեսին քաղաքը սկսել են ամրացնել` արտաքին կողմից հողաթմբեր ձևավորելով: Այդ հողաթմբերի բարձրությունը հասնում է 8-11 մ-ի: Ամրությունների միջև առաջացել են եռանկյուն կղզյակներ, որոնք լրացուցիչ ամրությունների դեր են կատարել: Փայտե կամրջակները դրանք կապել են երկու ափերին, դրանցով ճանապարհը հասնում է քաղաքային դարպասների մոտ:

14-րդ դարին են վերաբերում ամրոցային աշտարակներին առնչվող առաջին հիշատակությունները, որոնց թիվն աստիճանաբար հասել է 27-ի: Ներկայումս նրանցից մի քանիսն են պահպանվել խիստ քանդված վիճակում[6]: Սուրբ հոգու աշտարակը ներառված է Օրդենի նոր ամրոցում, Աղջկա աշտարակը կառուցվել է Արսենալի շենքի մոտ: Տրոկշինո փողոցում պահպանվել են Ռամերի աշտարակից հատվածներ, լավ պահպանվել է Վառոդի աշտարակը: Ամրոցային պատերից մեր օրեր են հասել միայն Շվեդական դարպասները[7]:

Հին քաղաքի շենքերը շատ բազմազան են իրենց ճարտարապետությամբ, որի ընդհանուր ոճը միջնադարյան շունչ ունի: Կան գոթական ոճով կառուցված շինություններ` Սուրբ Պետրոսի եկեղեցին, Սուրբ Հակոբի եկեղեցին, Երեք եղբայր համալիրը, մաներիզմի, բարոկկո ոճով շենքեր, ռեֆորմիստական եկեղեցին, կլասիկ ոճի օրինակներ (Արսենալ), էկլեկտիկ շենքեր (բիրժա), մոդեռն ոճով (Կատուներով տուն, Դետմանի տուն, «Hotel Neiburgs»` նախատեսված Ռիգայի լատիշական համայնքի համար: Վերջին տարիներին ի հայտ են եկել ժամանակակից ոճով շենքեր, որոնք հաճախ են քննարկվում հասարակական շրջանակներում[8]:

Միջպատերազմյան շրջանում Հին քաղաքում կառուցվել են մասշտաբային մի քանի շենքեր` Կենտրոնական հանրախանութը, Ֆինանսների նախարարությունը, Ռազմական թանգարանը: Քանդվել են Ռիգայի մայր տաճարի հարակից շինությունը, Ալբերտի հրապարակի կառույցները:

Հին Ռիգայի համայնապատկեր

Թանգարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարտարապետներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

17-րդ դարի վերջին Ռիգան նշանավորվել է Ռուպերտ Բինդենշուի նախագծերով:

Ռիգայի խոշորագույն ճարտարապետը 18-րդ դարում եղել է Քրիստոֆ Հաբերլանդը: Նրա նախագծով կառուցված շենքերը` բյուրգերական կլասիցիզմ ոճով, մինչ օրս ճանաչելի են ու համարվում են քաղաքի փողոցների զարդարանքը:

Քաղաքային նոր շենքերի մասշտաբային պլանավորումը եղել է Ռիգայի՝ որպես ամրոցի կարգավիճակի հռչակումից հետո (1856): Այն մշակվել է Յոհան Ֆելսկոյի ու Օտտո Դիտցեի ղեկավարությամբ:

1850-ական թվականներին, երբ ճարտարապետության մեջ իշխող է դարձել էկլեկտիկ ոճը, Ռիգայի հասարակական առաջին շենքերի կառուցման համար Սանկտ Պետերբուրգից հրավիրվել են ճարտարապետներ Հարալդ Բոսսեն (Harald Julius Bosse, 1812—1894 և Կառլ Բեյնեն (Karl Beyne, 1815—1858): Ավելի ուշ նրանց են միացել Հենրիխ Շեելը (Heinrich Karl Scheel, 1829—1909), Լյուդվիգ Բոնշտեդտը (Ludwig Franz Karl Bohnstedt, 1822—1885) և Ռոբերտ Պֆլուգը (Robert August Pflug, 1832—1885):

1862 թվականին բացված Պոլիտեխնիկումը սկսել է պատրաստել նաև ճարտարապետներ: Այն ավարտած լատիշ առաջին ճարտարապետներից է եղել Կոնստանդին Պեկշենսը: Ավելի ուշ Պեկշենսի նախագծային գրասենյակում է ծնվել լատիշական ավանդական ոճի համադրումը նոր ճարտարապետական ոճերին, որը ստացել է յուգենդ ոճ անվանումը: Նրա ներկայացուցիչներից են Էյժեն Լաուբեն, Ալեքսանդր Վանագսը:

Ռիգայում ավելի քան 70 շինություն կառուցվել է Յանիս Բաումանիսի նախագծերով:

Միջպատերազմյան շրջանի (1920-1940) Ռիգայի նշանավոր ճարտարապետ-նկարիչներից է եղել Սերգեյ Անտոնովը:

Խորհրդային ժամանակաշրջանում հին Ռիգայում մի շարք շինություններ կառուցվել են Օսվալդ Տիլմանիսի նախագծերով:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Считается, что своё название Рига приобрела от речки, на берегу которой расположился город.»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-10-15-ին։ Վերցված է 2014-09-21 
  2. Как у рижан украли историю…
  3. После боев на улице Риги
  4. Ю. М. Васильев Рига, памятники зодчества. Рига: Изд-во «Лиесма». 1971
  5. Фрагменты городских стен на улице Марсталю
  6. Остатки Девичей башни
  7. Некогда на набережной Риги были видны городские крепостные стены и башни.
  8. «Старый город прирастает новостройками»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-08-14-ին։ Վերցված է 2014-08-10 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Генрих Латвийский. Хроника Ливонии. Под ред. С. А. Аннинского. М-Л. 1938.[1]
  • Эргле З., Циелава С. О чём рассказывают дома и улицы Старой Риги. Рига: Лиесма, 1971
  • Васильев Ю. М. Рига, памятники зодчества. Рига, «Лиесма», 1971. 285 с.
  • Neumann W. Der Stadtplan als geschichtliche Urkunde. Mitteilungen aus der livländischen Geschichte. XXI, 1911
  • Benninghoven F. Rigas Entstehung und frühhansische Kaufmann. Norg- und osteuropäische Geschichtsstundien. Bd. 3. Hamburg, 1961.
  1. Каталог РНБ