Մարգինալ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Մարգինալ (լատ. margo - ծայր, սահման, անգլերենում ավելի բազմանշանակ է. անգլ. marginal-ծայրամասում գտնվող, սահմանային, նվազագույն, աննկատելի, սահմանագծային, անցումային վիճակում գտնվող)։

Մարգինալներ կարող են համարվել այն խմբերը, որոնք հասարակության մեջ հայտնվել են լուսանցքային գոտում։ Նրանք համարվում են չափանմուշային մարգինալ ձեւի մարդ, ով գյուղից տեղափոխվել է քաղաք՝ աշխատանք փնտրելու, բայց արդեն ո՛չ գյուղացի է, ո՛չ էլ բանվոր։ Այս դեպքում խախտված են գյուղական ենթամշակութային նորմերը, իսկ քաղաքայինը՝ չյուրացված։ Մարգինալ մարդու օրինակ կարող է հանդիսանալ լյումպենը (գերմ. lumpen-ցնցոտիավոր)։ Մարդիկ լյումպեններին համարում են հասարակական կյանքից կտրված ու բարոյալքված (մուրացկանը, աղքատը) ։ Մասնագիտական գրականության մեջ մարգինալության միանշանակ սահմանում գոյություն չունի։ Նկատի ունենալով մարգինալության բազմակողմ եւ բազմաշերտ լինելը՝ դժվար է ձեւակերպել միանշանակ սահմանում, ուստի այն եւ՛ առօրյա, եւ՛գիտական մակարդակում կիրառվում է երկու հիմնական իմաստով.

1. Մարգինալ է այն ամենը, ինչը գտնվում է ընդունված կառուցվածքների, նորմերի սահմաններից դուրս (նորմալ-աննորմալ)։ 2. Մարգինալ է այն ամենը, ինչը գտնվում է երկու եւ ավելի իրողությունների միջակայքում։

1928 թ. Ռ. Փարկը (1864 -1944) առաջին անգամ օգտագործեց «մարգինալ մարդ» հասկացությունը։ Ըստ Փարկի, մարգինալ է այն մարդը, ով հայտնվել է երկու տարբեր մշակույթների, սոցիալական կառուցվածքների սահմանագծում, ով լիարժեքորեն ներառված չէ ո՛չ մեկի, ո՛չ էլ մյուսի մեջ։ Փարկը վատատեսորեն է վերաբերվում մշակութային խառնածիներին՝ պատճառաբանելով, որ հնարավոր չէ միշտ մնալ սահմանագծում. անհրաժեշտ է կողմնորոշվել։

Մարգինալությունն այնպիսի երեւույթ է (սոցիալ-մշակութային, սոցիալ- հոգեբանական), որը եղել է պատմական զանազան հասարակությունների, սոցիալականության տարբեր տիպերի անբաժան ուղեկիցը։ Դժվար է պատկերացնել որեւէ հասարակություն, որտեղ չլինեն մարգինալ երեւույթներ, մարգինալ անձինք, մարգինալ սոցիալական դեր եւ այլն։ Յուրաքանչյուր հասարակության մեջ մարգինալ հատկության կրողները անհատներն են, սոցիալական խմբերը եւ էթնիկական հանրույթները։ Մարդը պատմական էակ է եւ ապրելով ժամանակի մեջ՝ փոխվում է այն ամենի հետ, ինչը շրջապատում է նրան։ Յուրաքանչյուր սերունդ ապրում է իր կյանքը՝ տարբերվող իրեն նախորդող սերունդների կյանքից։ Փոխվում են տնտեսությունը եւ քաղաքականությունը, հայացքները եւ իդեալները, սովորույթները։ Սոցիոմշակութային կյանքը շարժուն է. առաջին հայացքից կարող է թվալ, որ անցյալում ժամանակաշրջանները եղել են հիմնականում միանման, իսկ ժամանակակից մարդու համար դրանք դինամիկ եւ փոփոխական են՝ լի իրադարձություններով։ Մարդը կարող է ունենալ սոցիոմշակութային հիշողության բացակայություն, երբ մարդը չգիտի իր ժողովրդի, երկրի անցյալը, երբ մարդը իրեն չի համարում իր ազգերի ներկայացուցիչ եւ տեղափոխվում տեղից տեղ, ապա կարող է հարց առաջանալ, թե որն է նրա հայրենիքը։ Այս երեւույթն անվանում են մարգինալ։ Մարգինալները մարդիկ են՝ կանգնած տարբեր մշակույթների եւ ազգերի մեջտեղում։ Հասարակական գիտակցությունը հայտնվում է մարգինալ վիճակում, երբ նրանում տարօրինակ ձեւով զուգակցվում են հին եւ նոր քաղաքական գաղափարները, ազգայնական եւ աշխարհաքաղաքացիական կողմնորոշումները, կրոնական եւ աթեիստական համոզմունքները, աշխատանքային եւ սպառողական դիրքորոշումները։ Այս ամենն այն բանի ապացույցն են, որ հետամբողջատիրական անցումային հասարակություններում հասարակական զուգախոտոր գիտակցության բնորոշ հատկանիշ է դառնում մարգինալությունը, երբ հասարակական գիտակցության ցանկացած դրսեւորում արտահայտում է իր սահմանային բնույթը, հին եւ նոր իմաստաարժեքային համակարգերի անհավասարակշռությունը։

Մարգինալաբանությունը, որպես գիտակարգ, պատկանում է բավականին երիտասարդ գիտակարգերի շարքին, որի ուշադրության կենտրոնում գտնվում են մի շարք հարցեր, օրինակ, ի՞նչ է մարգինալությունը եւ ինչպիսի՞ պայմաններում է առաջանում այն, որո՞նք են այդ երեւույթի սահմանները, բնորոշ գծերը, դրսեւորման ձեւերը, ինչպե՞ս է ընթանում մարգինալացման գործընթացը, ինչպիսի՞ն է մարգինալ անձի հոգեբանական վիճակը, մարգինալությունը դրակա՞ն, թե՞ բացասական հետեւանքներ է թողնում մարդու հոգեկանի վրա, որո՞նք են մարգինալացման հաղթահարման ուղիները եւայլն։