Կառլ ֆոն Ֆրիշ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Կառլ ֆոն Ֆրիշ
գերմ.՝ Karl von Frisch
Ծնվել է նոյեմբերի 20, 1886({{padleft:1886|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:20|2|0}})[1][2][3]
Ծննդավայր Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա[4]
Մահացել է հունիսի 12, 1982({{padleft:1982|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:12|2|0}})[1][2][3] (95 տարեկանում)
Մահվան վայր Մյունխեն, Գերմանիա[4]
Քաղաքացիություն Flag of Austria.svg Ավստրիա
Կրթություն Վիեննայի համալսարան և Լյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան
Մասնագիտություն մեղվաբույծ, էթոլոգ և համալսարանի պրոֆեսոր
Աշխատավայր Լյուդվիգ Մաքսիմիլիանի Մյունխենի համալսարան և Գրացի համալսարան
Ծնողներ հայր՝ Anton von Frisch, մայր՝ Marie von Frisch
Պարգևներ և
մրցանակներ
Արվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշան Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակ[5][6] «Վաստակների համար» բավարիական շքանշան Վիեն քաղաքի պատվո մատանի Մեծ Խաչ աստղով և ուսի ժապավենով Քալինգի մրցանակ Բալցանի մրցանակ Լիբենի մրցանակ և Գիտության և արվեստի Բաբարիական Մաքսիմիլիանի շքանշան
Անդամություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն, Լեոպոլդինա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա և Բավարիական գիտությունների ակադեմիա
Ստորագրություն
Autogramm v. Frisch.jpg
Karl von Frisch Վիքիպահեստում

Կառլ Ռիտեր ֆոն Ֆրիշ (գերմ.՝ Karl Ritter von Frisch, նոյեմբերի 20, 1886({{padleft:1886|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:20|2|0}})[1][2][3], Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա[4] - հունիսի 12, 1982({{padleft:1982|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:12|2|0}})[1][2][3], Մյունխեն, Գերմանիա[4]), ավստրիացի էթոլոգ[7]: 1973 թվականին դարձել է Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր (Կոնրադ Լորենցի և Նիկոլաս Տիմբերգենի հետ) «բացահայտումների համար, որոնք կապված են կենդանիների անհատական ու խմբային վարքի բնագավառում մոդելների ստեղծման ու կիրառման հետ»: Հիմնականում հայտնի է մեղուների իր ուսումնասիրություններով: Վճռական դեր է ունեցել մեղուների պարի լեզվի բացահայտման գործում, որը համարվում է ողջ գիտության պատմության մեջ ամենակարևոր բացահայտումներից մեկը[8]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառլ ֆոն Ֆրիշը ծնվել է Վիեննայում, համալսարանական դասախոս Անտոն Ռիտեր ֆոն Ֆրիշի և նրա կնոջ` Մարիայի (ծնունդով` Էքսներ) ընտանիքում: Սովորել է դպրոցում, այնուհետև ընդունվել է Վիեննայի համալսարանի բժշկության ֆակուլտետ, սակայն առաջին կիսամյակից հետո տեղափոխվել է փիլիսոփայության ֆակուլտետ և սկսել է կենդանաբանություն ուսումնասիրել: 1910 թվականին Ֆրիշը ստացել է դոկտորական աստիճան և նույն թվականին Մյունխենի համալսարանի Կենդանաբանության ինստիտուտում Ռիխարդ ֆոն Հերտվիգի մոտ օգնական է նշանակվել: 1921 թվականին Ֆրիշը դարձել է Ռոստոկի համալսարանի կենդանաբանության ֆակուլտետի դեկան: 1923 թվականին նա տեղափոխվել է Բրեսլաու, իսկ 1925 թվականին կրկին վերադարձել է Մյունխեն: 1946 թվականին` Կենդանաբանական ինստիտուտի կազմալուծումից հետո Ֆրիշը տեղափոխվել է Գրաց, սակայն չորս տարի անց` Կենդանաբանության ինստիտուտի վերագործակումից հետո, դարձյալ վերադարձել Մյունխեն: 1958 թվականին Ֆրիշը ստանում է վաստակավոր պրոֆեսորի կոչում և չնայած դրան` շարունակում է իր գիտական գործունեությունը:

Կառլ ֆոն Ֆրիշը «Ապիմոնդիա» միջազգային կազմակերպության անդամ է:

Ծառայությունը Երրորդ ռայխին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ադոլֆ Հիտլերի` Գերմանիայում իշխանության գլուխ գալուց հետո 1933 թվականին Կառլ ֆեն Ֆրիշը Մյունխենի համալսարանի կենդանաբանության բաժնի պրոֆեսոր էր: Շուտով նացիստական կառավարությունը պահանջում է պետական բոլոր քաղծառայողներից` ներառյալ պրոֆեսորները, ապացույցներ ներկայացնել իրենց արիական ծագման մասին[9]:

Կառլ ֆոն Ֆրիշը քիչ թշնամիներ չուներ գերմանացի գիտնականների շրջանում: Նրանցից ոմանք պրոֆեսիոնալ նախանձ էին դրսևորում գիտնականի նկատմամբ, մյուսներն առաջնորդվում էին հակասեմիստական նկատառումներով: Նրանց թվում էին աստղագետ Վիլհելմ Ֆյուրերը և բուսաբան Էռնստ Բերգդոլտը, ովքեր Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցության անդամներ էին[8]: Վիլհելմ Ֆյուրերը մի քանի տարվա ընթացքում դավեր էր նյութում Ֆրիշի դեմ` պնդելով, որ նա բացասական վերաբերմունք է դրսևորել հակասեմիտիզմի դեմ, իր լաբորատորիայում անսովոր ջերմություն է դրսևորում հրեաների և նրանց կանանց նկատմամբ, ինչպես նաև նա առնվազն քառորդ չափով հրեա է: Մյունխենի համալսարանի ռեկտոր Լեոպոլդ Քյոլբլը, Ֆյուրերի գործողություններին ի պատասխան, հարցում է ուղարկել կրթութան ու մշակույթի նախարարություն նացիստական գերատեսչություններին, ովքեր պատասխանատու էին գենետիկական հետազոտությունների համար, ֆոն Ֆրիշին ծագումնաբանական հետազոտության ենթարկելու անհրաժեշտության պահանջով[10]:

1940 թվականի վերջին գերատեսչությունը սահմանում է, որ ֆոն Ֆրիշի մորական տատիկը հրեաների դուստր է եղել, ովքեր դավանել են կաթոլիկություն[9]:

Չնայած Գերմանիայի քաղաքացիները, ում երակներով քառորդ չափով հրեական արյուն էր հոսում, նացիստների կողմից չէին ենթարկվում այնպիսի խիստ պատիժների, ինչպես զտարյուն և կիսով չափ հրեաները, սակայն նրանց աստիճանաբար վտարում էին բարձրագույն կրթության, բժշկության և իրավագիտության բնագավառներից: 1941 թվականի սկզբին Մյունխենի համալսարանի ռեկտորը հայտարարել է ֆոն Ֆրիշի մոտալուտ վտարման մասին: Դա ծանր հարված էր 54-ամյա գիտնականի համար, ով իր ամբողջ կյանքը նվիրել էր գիտությանը: Գերմանացի նշանավոր շատ գիտնականներ փորձում էին օգնել Ֆրիշին` նացիստական աստիճանավորներին դիմելով խնդրանքներով, սակայն ամեն ինչ ապարդյուն էր[11]:

Գործնականում իր գիտական կարիերային վտանգ սպառնալու հետ միաժամանակ մեծ սպառնալիք է հասնում և նրա գիտական հետազոտությունների առարկային` մեղուներին: 1940-1941 թվականներին միաբջիջ աղիքային մակաբույծ Nosema apis-ը ոչնչացնող ազդեցություն է թողնում միջատների պոպուլյացիայի վրա Գերմանիայում: Երկու տարիների ընթացքում ոչնչացված մեղուների թիվը հասնում էր մի քանի հարյուր հազարի: Այդ աղետի պատճառը այդպես էլ անբացատրելի մնաց, սակայն ակնհայտ էր, որ այն վտանգի տակ էր դնում Գերմանիայի գյուղառնտեսությունը, քանի որ մեղուները գյուղատնտեսական մշակաբույսերի փոշոտման գլխավոր միջոցն էին[12]:

Մեղուների շրջանաձև պար

1941 թվականի ձմռանը հիտլերյան զորքերի ղեկավարությունն արդեն հասկանում էր, որ կայծակնային պատերազմը անհաջողության է դատապարտվել, և այդ իսկ պատճառով գերմանական ազգը պետք է իր բոլոր ջանքերը կենտրոնացնի զորքին պարենով ու զինամթերքով ապահովելու համար: Այդ պայմաններում Կառլ ֆոն Ֆրիշը պահանջված մասնագետ էր մեղուների հարցով, չնայած քիչ բան գիտեր դրանց մակաբույծների և առավել քիչ` գյուղատնտեսության մասին[13]: Հարավային Բավարիայի Մեղվագործների ընկերության նախագահը դիմում է գրում Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցության գլխավոր գրասենյակ, որով խնդրում էր չհեռացնել «աշխարհում մեղուների հետազոտությամբ զբաղվող ամենաառաջավոր մասնագետին», որպեսզի նրա գիտելիքներն օգտագործեն ծայրահեղ իրավիճակների հաղթահարման ժամանակ: Իր դիմումում նա նույնիսկ հղում էր կատարում գյուղատնտեսության խնդիրներին, որ մատնանշել էր Հիտլերը, և որի հայրը նույնպես մեղվագործ էր: 1942 թվականին Հայնրիխ Հիմլերը հաստատում է ինստիտուտ միջատների մակաբույծների դեմ պայքարելու համար: Ի վերջո Գերմանիայի գյուղատնտեսության ու արդյունաբերության նախարարության ճնշմամբ, որը հայտարարել էր ոչնչացված մեղուների 800.000 թվաքանակի մասին, նացիստական կառավարությունը որոշում է թույլ տալ ֆոն Ֆրիշին շարունակել իր գիտական գործունեությունը Nosema apis մակաբույծի դեմ պայքարելու ուղղությամբ[11]:

Մեղուների ուսումնասիրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառլ ֆոն Ֆրիշը զբաղվել էր մեղրակիր մեղուների հաղորդակցման մեխանիզմների ուսումնասիրությամբ, բացահայտել է նրանց զգայունակությունը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման և ալիքների բևեռացման հանդեպ: Նա բացահայտել է մեղուների, այսպես կոչված, շրջանաձև պարի լեզուն, ուսումնասիրել է մեղուների հաղորդակցման քիմիական մակարդակը, մասնավորապես` նրան է պատկանում ֆերոմոնների հայտնաբերումը, որն արտադրում է մայրը, և որը հանդիսանում է մեղուների խմբում աստիճանավորված հարաբերությունների կարգավորիչը:

Հրատարակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Фриш К. Из жизни пчёл / Халифман И. А. (отв.ред.). — Москва: Мир, 1980. — 216 с. — 50 000 экз.
  • Карл Фриш. Десять маленьких непрошеных гостей. М.: Детская литература, 1970.

Անգլերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118693670 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  5. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1973/
  6. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
  7. Риттер — один из младших дворянских титулов в Австро-Венгрии
  8. 8,0 8,1 Mark L. Winston Ethology: Intrepid translator of the hive // Nature. — 05 May 2016. — Vol. 533. — P. 32–33. — doi:10.1038/533032a
  9. 9,0 9,1 Munz, 2016, էջ` 3
  10. Munz, 2016, էջ` 86
  11. 11,0 11,1 Martha Kearney Bees, Nazis and the Nobel prize: the amazing life of Karl von Frisch // The Spectator. — 25 June 2016.
  12. Munz, 2016, էջ` 4
  13. Munz, 2016, էջ` 5

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]