Խիզանի գավառակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գավառակ
Խիզան
Վարչական տարածք Արևմտյան Հայաստան
Երկրամաս Բիթլիսի վիլայեթ
Գավառ Բիթլիսի գավառ
Պաշտոնական լեզու Հայերեն
Բնակչություն 23 070[1] մարդ (1891)
Ազգային կազմ Հայեր (մինչև Մեծ եղեռնը), քրդեեր[1]
Կրոնական կազմ Քրիստոնյա (մինչև Մեծ եղեռնը)[1]
Տեղաբնականուն խիզանցի
Ժամային գոտի UTC+3

Խիզան, գավառակ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Բիթլիսի գավառում։ Վարչական կենտրոնը Խիզան քաղաքն էր, իսկ XIX դարի երկրորդ կեսին, Խիզանի հետադիմելու և ավերվելու պատճառով, գավառակի կենտրոն դարձավ Կարասու ավանը։

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ Գ. Խալաթյանցի գավառակի անվանումը կապված է ասորեստանյան արձանագրություններում հիշատակված Կիրզան տեղանվան հետ։[2] Ղ. Ինճիճյանի կարծիքով անվանումն առաջացել է պարսկերեն «սեհետխիզան» բառի ձևափոխությունից, որը թարգմանաբար նշանակում է «կախահարույց»։[3]

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խիզանի գավառակը գտնվում էր Վանա լճից հարավ, Բիթլիսի գավառի հարավարևելյան կողմում։ Հյուսիսից և հարավից սահմանակից էր Վանի վիլայեթին, իսկ հարավարևմտյան կողմով՝ Սղերդի գավառին։

Գավառակի տարածքով հոսում էր Արևելյան Տիգրիսի վտակ Խիզան գետը։ Հյուսիսային և հարավային մասերը լեռնոտ են, իսկ հարավային և արևմտյան մասերը դաշտային։ Դաշտային մասերում հողը բարեբեր էր։ Ունի հարուստ բուսականություն և անտառներ, որտեղ նաև պտղատու այգիներ կան։ Անտառները լի են վայրի գազաններով։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խիզանում կլիման բարեխառն է։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ բնակչության քանակը զգալիորեն նվազել է XV-XVII դդ. թուրք-պարսկական երկարատև պատերազմների և քրդական ցեղերի խուժման պատճառով, սակայն մինչև XIX դարի 70-ական թթ. վերջը հայերն այնտեղ մեծամասնություն են կազմել։

Հայերի թիվը խիստ նվազել է 1877-1878 թթ. Ջալալեդդինի արշավանքների և, հատկապես, 1894-1896 թթ. հայկական կոտորածների հետևանքով։ Բազմաթիվ հայ ընտանիքներ գավառակից հեռացել են 1880-ական թթ. ծավալված սովի ժամանակ։[4]

1891 թվականին, ըստ Վ. Քինեի վիճակագրության, Խիզանի գավառակն ուներ 27 070 բնակիչ՝ հայեր և քրդեր։

Աղթամարի Խաչատուր կաթողիկոսի տվյալներով 1895 թվականին թուրքերը գավառակի 40 գյուղերում սպանել են 400 հայ և ավերել ու քանդել են հայկական եկեղեցիներն ու վանքերը։

Հայ բնակչության մեծ մասը թուրքերի ձեռքով կոտորվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Ողջ մնացածները բռնագաղթել են։

Օգտակար հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գավառակում կար արծաթի, պղնձի, կապարի, երկաթի և այլ հանքեր։

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գավառակի հարավարևելյան լեռնային շրջանի հայ և քուրդ բնակչության հիմնական զբաղմունքը խաշնարածությունն ու դաշտավարությունն էր։ Իսկ դաշտային մասում բնակվողները զբաղվում էին հացազգիների (ցորեն, գարի, կորեկ), խաղողի, բամբակի և ծխախոտի մշակությամբ։

Մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խիզանում գործել են հայ գրչության և մշակույթի մի շարք կենտրոններ, որոնցից նշանավոր էին Ս.Խաչ (Ս.Տիկնանց), Բարեձոր (Յոթն խորան), Ս. Գամաղիել վանքերը։[4]

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի դրությամբ Խիզանի գավառակը բաժանված էր 3 գյուղախմբերի, որոնք միասին ունեին 168 գյուղ, որից 68-ը հայաբնակ էին՝ ընդ որում Խիզանում՝ 23 գյուղ, Մամռտանքում՝ 16, իսկ Սպարկերտում՝ 29։[1]

Խիզանի գավառակի մեջ մտնում էին հետևյալ գյուղախմբերը.

  • Խիզան
  • Մամռտանք
  • Սպարկերտ

Պատմամշակութային կառույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1881 թվականի «Մշակ» թերթի տվյալներով գավառակն ուներ 11 վանք, 70 եկեղեցի և 3 ուսումնարան։[5]

Հայաբնակ գյուղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Աղյան (3 տուն)
  • Անապատ (22 տուն)
  • Անտյանց (42)
  • Դարոնց (38)
  • Խածուս (12)
  • Խարխոց (24)
  • Խարկե (36)
  • Խուփ (9)
  • Կապան
  • Կատինոք (18)
  • Կարասու Վերին (25)
  • Կարասու Ներքին (18)
  • Հեղին (21)
  • Ճում
  • Մահմըտենք (30)
  • Մանտենց (22)
  • Նամ (9)
  • Նորաշեն (10)
  • Շեն (18)
  • Պախոր (17)
  • Պռոշենց (15)
  • Պրյունս (34)
  • Ս. Խաչ գյուղ (20)
  • Տի (38)
  • Փալսատ (8)

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 2, էջ 731
  2. Բանասեր, 1900 թ., էջ 284
  3. Նոր Հայաստան, էջ 179
  4. 4,0 4,1 «ԽԻԶԱՆ. գավառ»։ Վերցված է 2013 Դեկտեմբերի 24 
  5. Մշակ, № 121
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png