Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի շրջաններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը, որը մտնում էր այդ ժամանակ Ադրբեջանի ՍՍՀ–ի մեջ բաժանված էր՝ 5 շրջանների։ Ինքնավար մարզի մայրաքաղաքը Շուշին էր և Ստեփանակերտը։ Բաժանված էր 5 շրջանի՝ Շուշիի, Ասկերանի, Մարտակերտի, Մարտունու, Հադրութի։ Մեծ բնակավայրեր էին Վանքը, Իվանյանը, Ճարտարը, Հաթերքը և այլն։ Ըստ Ադրբեջանի բարչական բաժանմանը տրոհված էր՝ Քելբաջարի, Խոչավենդի, Խոջալուի, Շուշայի, Տերտերի շրջանների։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1920 թվականի ապրիլի 28-ին և դեկտեմբերի 2-ին ռուսական 11-րդ բանակի ներխուժման հետևանքով համապատասխանաբար խորհրդայնացվեցին Ադրբեջանն ու Հայաստանը։ Այդ թվականին Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև «Վիճելի տարածքների» լուծելու համար Խորհրդային Ադրբեջանի Հանրապետության տարծքում ստեղծվեց ԼՂԻՄ[1]։ Խորհրդային Հայաստանի ու Ադրբեջանի կառավարությունների միջև համաձայնագրի հիման վրա 1921 թ. հունիսին Հայաստանն Արցախը (Լեռնային Ղարաբաղը) հայտարարեց իր անբաժանելի մասը։ Միացման ակտը ողջունեցին ինչպես միջազգային հանրությունը, այնպես էլ Ռուսաստանը, և այն ամրագրվեց Ազգերի լիգայի ժողովի 1920 թվականի դեկտեմբերի 18-ի բանաձևում, Ազգերի լիգայի գլխավոր քարտուղարի` Ազգերի լիգայի անդամ-պետություններին ուղղված տեղեկանք-նոտայում և Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության արտաքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատի նախարարության իշխանության բարձրագույն մարմնին Խորհուրդների XI նստաշրջանին ուղղված 1920-1921 թվականների տարեկան զեկույցում։

Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանային կոմիտեի որոշմամբ ԼՂԻՄ-ը բաժանվում է 5 շրջանների՝ Ասկերանի, Մարտակերտի, Շուշիի, Հադրութի, Մարտունու։

Վարչական բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի շրջանները[2]
Անուն Ադրբեջաներերն Կենտրոն
Ասկերան Էսղերան Ասկերան
Մարտակերտ Աղդարա Ասկերան
Շուշի Շուշա Շուշի
Հադրութ Հադրութ Հադրութ
Մարտունի Մարտունի Մարտունի

Ասկերանի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի ձևավորվելուց հետո 1920-ական թվականներին կենտրոնը դարձավ Ստեփանակերտը (Խանկեդի)։ 1978 թվականին շրջանի կենտրոնը դառնում է Ասկերանը (Էսղերան), իսկ շրջանը վերանվանվում «Ասկերանի շրջան»։ 1979 թվականին շրջանն ուներ 52 քաղաք և գյուղեր[3]։

Ըստ Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման, Ասկերանի շրջանի նախկին տարածքը, մտնում է ԱՀ Ասկերանի շրջանի մեջ, իսկ ըստ Ադրբեջանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման Ադրբեջանի Խոջալուի շրջանի կազմում։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ասկերանի շրջանի բնակչություն[4]
Տարի
Հայեր
%
Ադրբեջանցիներ
%
Ռուսներ
%
Ընդամենը
1926
26 702
99,7
22
0,1
9
0,1
26 788
1939
26 881
91,7
2 014
6,9
305
1,0
29 321
1959
17 693
85,5
2 884
13,9
75
0,4
20 694
1970
15 642
79,9
3 785
19,3
6
0,1
19 570
1979
14 772
73,5
5 231
26,0
53
0,2
20 094
Մարտակերտի շրջանը նշված է կարմիիրով

Մարտակերտի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1930 թվականի օգոստոսի 8-ին ձևավորվեց Ջրաբերդի շրջանը։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 17-ին վերանվանվեց Մարտակերտի շրջան։

Վարչական շրջանի կենտրոնը եղել է Մարտակերտը։ Շրջանում եղել են 3 ավաններ՝ Մադաղիս, Մարտակերտ, Լենինավան։ Այն Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի տարածաշրջանում տարածքով և բնակչությամբ ամենամեծն էր։ Հիմնականում բնակչությունը կազմված էր հայերից։

Ղարաբաղյան հակամարտության ընթացքում ԼՂՀ-ն պահպանեց վերահսկողությունը ԼՂԻՄ-ի նախկին Մարտակերտի շրջանի մեծ մասի նկատմամբ, որը վերածվեց ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի։ ԼՂԻՄ-ի Մարտակերտի շրջանի նախկին տարածքների մի մասը գտնվում է Ադրբեջանի վերահսկողության տակ և ընդգրկվել է Թարթառի շրջանում։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարտակերտի շրջանի բնակչություն[4]
Տարի
Հայեր
%
Ադրբեջանցիներ
%
Ռուսներ
%
Ընդամենը
1926
29 292
92,2
1 914
6,0
434
1,4
31 768
1939
36 453
89,3
2 833
6,9
1 244
3,0
40 812
1959
33 555
88,9
3 415
9,1
611
1,6
37 734
1970
38 220
86,9
5 168
11,7
348
0,8
44 004
1979
37 050
83,1
7 050
15,8
355
0.8
44 586

Շուշիի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուշիի շրջանի քարտեզ

Շուշիի շրջանը, որպես Ադրբեջանի ԽՍՀ մաս, ստեղծվել է 1930օգոստոսի 8-ին։ 1992-ի մայիսին Շուշիի շրջանի տարածքը Արցախյան հակամարտության ընթացքում ընկավ Հայաստանի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության վերահսկողության տակ։ Դրանից հետո, նախկին Շուշիի շրջանի և Ադրբեջանի ԽՍՀ նախկին Լաչինի շրջանի մի մասի վրա, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության իշխանությունները ստեղծեցին ԱՀ Շուշիի շրջանը։

Շուշիի շրջանի բնակչություն 1939[4]
Տարի Ընդհանուր Հայեր Ադրբեջանցիներ Ռուսեր Ուկրաինացիներ
1926 4.346

(100%)

8

(0,2%)

4.320

(99,4%)

256

(2,4%)

-
1939 10.819

(100%)

4.177

(38,6%)

6.306

(58,3%)

256

(2,4%)

20

(0,2%)

1959 10.626

(100%)

3.794

(35,7%)

6.564

(61,8%)

198

(1,9%)

-
1970 13.664

(100%)

3.577

(26,2%)

9.890

(72,4%)

142

(1,0%)

7

(0,1%)

1979 16.019

(100%)

2.881

(18,0%)

12.955

(80,9%)

114

(0,7%)

11

(0,1%)

2005 4.324

(100%)

4.305

(99,6%)

- 7

(0,2%)

-

Հադրութի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1930 թվականի օգոստոսի 8-ին ձևավորվել է Դիզակի շրջանը։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 17-ին այն վերանվանվեց Հադրութի շրջան անունով։

Ներկայումս ԼՂԻՄ-ի Հադրութի շրջանի տարածքը վերահսկվում է Արցախի Հանրապետության զինված ուժերի կողմից (ԼՂՀ Հադրութի շրջանի մի մասը)։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարի Հայեր % Ադրբեջանցիներ % Ռուսներ %
1926
29 292
92,2
1 914
6,0
434
1,4
1939
36 453
89,3
2 833
6,9
1 244
3,0
1959
33 555
88,9
3 415
9,1
611
1,6
1970
38 220
86,9
5 168
11,7
348
0,8
1979[5]
37 050
83,1
7 050
15,8
355
0.8

Մարտունու շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստեփանակերտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որպես բնակավայր ձևավորվել է 19-րդ դարի սկզբին՝ Վարարակն գյուղի տեղում, որը գտնվում է քաղաքի ներկայիս տարածքում։ Ստեփանակերտը գտնվում է Արցախյան լեռնաշղթայի արևելյան լանջին` Կարկառ գետի ափին։

Ստեփանակերտի նախագծային և կառուցման առաջին պլանը մշակել է Ալեքսանդր Թամանյանը (1926 թվական), երկրորդը՝ Ն. Սլոբոտյանիկը (1938 թվական), երրորդը՝ Բ. Դադաշյանը (1968 թվական)։ Բայց բոլոր այդ նախագծերում պահպանվել է Թամանյանի նախագծած կառուցվածքը։

Շահումյանի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1988 թվականի մարտի 17-ին, այն բանից հետո, երբ Շահումյանի շրջանի խորհրդային (սովետական) իշխանությունները և Գետաշենի ենթաշրջանի իշխանությունները խնդրանքով դիմել են ԼՂԻՄ-ին, ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների արտահերթ նստաշրջանից հետո դիմել է Հայաստանի ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին, Ադրբեջանի ԽՍՀ և ԽՍՀՄ-ին վերանայել և դրական լուծում տալ ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանից Հայաստան տեղափոխելու հարցը[6]։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարի Հայեր % Ադրբեջանցիներ % Ռուսներ % Ընդամենը
1939 12 048 85,9 429 3,1 1 446 10,3 14 032
1959 12 707 77,2 2 744 16,7 974 5,9 16 459
1970 14 599 74,5 3 674 18,7 1 255 6,4 19 599
1979[7] 14 623 73,2 4 150 20,8 1 147 5,7 19 972

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Արցախի պատմությունը» (հայերեն) 
  2. «Արցախը 1920-1980 թվականներին» (ադրբեջաներեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-09-10-ին 
  3. Gurevich V.S. (2019)։ «Jewish Autonomous Region of 1920s–1930s in the lens of Soviet photojournalists»։ Regional Problems 22 (1): 44–57։ doi:10.31433/2618-9593-2019-22-1-44-57 
  4. 4,0 4,1 4,2 «население нагорно-карабахской республики»։ www.ethno-kavkaz.narod.ru։ Վերցված է 2020-06-28 
  5. Данные советских переписей в НКАО
  6. Дмитриев Александр Владиславович (2015-07-03)։ «Административно-территориальное деление Ингерманландии и смежных с нею территорий в 1583–1590 годы в контексте новых данных топонимики»։ Scando-Slavica 61 (2): 180–206։ ISSN 0080-6765։ doi:10.1080/00806765.2015.1109188 
  7. Данные советских переписей в АзССР