Էդիթ Շտայն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Էդիթ Շտայն
Edith Stein (ca. 1938-1939).jpg
Ծնվել էհոկտեմբերի 12, 1891(1891-10-12)[1][2][3][…] Վրոցլավ, Սիլեզիա, Պրուսիայի թագավորություն[4]
Մահացել էօգոստոսի 9, 1942(1942-08-09)[2][3][5][…] (50 տարեկան) Բիրկենաու համակենտրոնացման ճամբար[4]
Բնակության վայր(եր)Վրոցլավ[6]
ՔաղաքացիությունPolonia
ԴավանանքՀռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Մասնագիտությունreligious sister, աստվածաբան, թարգմանիչ, փիլիսոփա, գրող, Դիմադրության մարտիկ, լեզվաբան, համալսարանի պրոֆեսոր և կրոնավոր
Հաստատություն(ներ)Ֆրայբուրգի համալսարան
Գործունեության ոլորտփիլիսոփայություն
Ալմա մատերԳյոթինգենի համալսարան, Ֆրայբուրգի համալսարան և Վրոցլավի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինգերմաներեն
ՈւսուցիչԷդմունդ Հուսերլ
Edith Stein Վիքիպահեստում
Գերմանական նամականիշ Էդիթ Շտայնի և Ռուպերտ Մայերի դիմանկարով

Էդիթ Շտայն (գերմ.՝ Edith Stein, հայտնի է նաև Թերեզա Բենեդիկտա Խաչի միանձնուհու անունով, հոկտեմբերի 12, 1891(1891-10-12)[1][2][3][…], Վրոցլավ, Սիլեզիա, Պրուսիայի թագավորություն[4] - օգոստոսի 9, 1942(1942-08-09)[2][3][5][…], Բիրկենաու համակենտրոնացման ճամբար[4]), գերմանացի-հրեա փիլիսոփա, որ ընդունել է կաթոլիկություն և դարձել կարմելիտների միաբանության միանձնուհի, մահացել է Օսվենցիմ համակենտրոնացման ճամբարում հրեական ծագման պատճառով: Կաթոլիկ եկեղեցու կողմից սրբերի կարգին է դասվել 1987 թվականի մայիսի 1-ին, կանոնականացվել՝ 1998 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Հովհաննես Պողոս II պապի կողմից:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդիթ Շտայնը ծնվել է 1891 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Սիլեզիայի Բրեսլաու (այժմ՝ լեհական Վրոցլավ) քաղաքում: Նա հրեական ընտանիքի ամենափոքր, տասնմեկերորդ երեխան էր: Էդիթի հայրը՝ Զիգֆրիդ Շտայնը (1844-1893), Վոյսկայի բնիկ էր և մահացել է, երբ Էդիթը 2 տարեկան էր: Աղջկա դաստիարակությամբ զբաղվել է մայրը՝ Ավգուստա Կուրանտը (1849-1936), որը ծնունդով Լյուբլինեցից էր և ծայրահեղ կրոնական կին էր: Դեռևս դեռահասության տարիքից Էդիթն սկսել է հետևել աթեիստական հայացքների[7]:

Էդիթն ստացել է գերազանց կրթություն, նա Բրեսլաուի, Գյոթինգենի և Ֆրայբուրգի համալսարաններում սովորել է գերմաներեն, փիլիսոփայություն, հոգեբանություն: «Էմպաթիայի խնդրի վերաբերյալ» թեմայով թեկնածուական ատենախոսությունը պաշտպանելուց հետո (1916) նա դարձել է իր գիտական ղեկավար, ականավոր փիլիսոփա, ֆենոմենոլոգիայի հիմնադիր Էդմունդ Հուսերլի գիտական աշխատակիցը[8]: Էդիթ Շտայնի ատենախոսության բնօրինակ վերնագիրն է «Zum Problem der Einfühlung»: «Einfühlung» բառացի թարգմանվում է «կարեկցանք», բայց ժամանակակից փիլիսոփայական և հոգեբանական մոտեցումներում այդ հասկացությունն ընդգրկված է էմպաթիայի խնդրի մեջ, այդ պատճառով էլ ատենախոսության անգլերեն թարգմանությունը, որը 1962 թվականին կատարել է Էդիթ Շտայնի ազգական Վ. Շտայնը (Waltraut Stein), կոչվում է «On the problem of Empathy»: Այս աշխատության մեջ Էդիթ Շտայնը վարպետորեն ներկայացրել է ֆենոմենոլոգիական հետազոտության սկզբունքներն էմպաթիան՝ որպես «ուրիշի գիտակցության»՝ մեկ այլ մարդու գիտակցության փորձը վերապրելու նկարագրություն: Երկու տարի ճակատում մնալուց հետո, որտեղ նա ծառայել է որպես գթության քույր, Էդիթը վերադարձել է փիլիսոփայական ուսումնասիրություններին, և հենց այդ ժամանակ նա սկսել է հետաքրքրվել կրոնի ֆենոմենով:

Աստիճանաբար Էդիթը հասկացել է, որ իր հետաքրքրությունը կրոնի, հիմնականում կաթոլիկության նկատմամբ, դուրս է գալիս սովորական հետաքրքրասիրության սահմաններից: 1922 թվականին Էդիթը որոշում է ընդունել մկրտվել կաթոլիկ եկեղեցում: Նրա այդ վարմունքի համար մեծ դեր են խաղացել մեծ կարմելիտուհի Սուրբ Թերեզա Ավիլացու գրքերը, որ հետագայում ազդել են նրա վանական ընտրության վրա[7]:

Կաթոլիկ դառնալուց հետո Էդիթը՝ որպես ուսուցիչ, աշխատել է դոմինիկյան միաբանության դպրոցում, ուսումնասիրել փիլիսոփայական կաթոլիկ մտքի պատմությունը՝ չթողնելով փիլիսոփայության իր պարապմունքները: Գերմաներեն է թարգմանել Ջոն Նյումենի օրագրերն ու նամակերը և Թովմա Աքվինացու «Բանավեճային հարցեր ճշմարտության մասին» («Disputed Questions on Truth») աշխատությունը: 1929 թվականին տպագրվել է նրա «Հուսերլի ֆենոմենոլոգիան և սուրբ Թովմա Աքվինացու փիլիսոփայությունը» աշխատությունը[7]:

1932 թվականին նա ստացել է Մյունստերում՝ Գերմանական բարձրագույն գիտամանկավարժական ինստիտուտում, ազատ դասավանդելու իրավունք, սակայն նա այնտեղ աշխատել է միայն մեկ տարի, քանի որ 1933 թվականին Հիտլերը հրեաներին արգելել է ստանձնել հասարակական ցանկացած պարտականություն[8]:

Էդիթ Շտայնի հուշարձանը Քյոլնում

Նույն թվականին Էդիթ Շտայնը միանձնուհու ուխտ է ընդունել և դարձել կարմելիտուհի: Ձեռնադրության ժամանակ նա ստացել է Թերեզա Բենեդիկտա Խաչի անունը: Վանքի ղեկավարությունը քույր Թերեզային չի արգելել շարունակել ուսումը, և արդեն վանքում նա վերամշակել է իր հիմնական «Վախճան ունեցող էություն և հավիտենական էություն» աշխատությունը[8]:

1938 թվականին, նկատի ունենալով Գերմանիայում սկսվող հրեաների հետապնդումները, քույր Թերեզային տեղափոխել են Նիդերլանդներ՝ Էխտ քաղաքի վանք:

1939 թվականին Էդիթն ավարտել է Սուրբ Խուան դե լա Կրուսի մասին գիրքը, որը կրում էր «Scientia Crucis» («Խաչի գիտություն») վերնագիրը: Դա նրա վերջին գիրքն էր:

1942 թվականի հուլիսի 20-ին Նիդերլանդների բոլոր եկեղեցիներում ընթերցվել է Նիդերլանդների եպիսկոպոսների կոնֆերանսի՝ նացիստների ռասիզմը դատապարտող կոչը: Դրան ի պատասխան՝ 1942 թվականի հուլիսի 26-ին Նիդերլանդների ռեյխսկոմիսար Արթուր Զեյս-Ինկվարտը հրամայել է ձերբակալել մկրտված հրեաներին, որոնց նախկինում նացիստները ձեռք չէին տալիս: 1942 թվականի օգոստոսին քույր Թերեզան Նիդերլանդների հրեական ծագմամբ մյուս քրիստոնյաների հետ ուղարկվել է Օսվենցիմ և մահացել գազախցում[7]:

1987 թվականին կարգվել է սրբերի դասին, իսկ 1998 թվականի հոկտեմբերի 11-ին Հովհաննես Պողոս II պապի կողմից կանոնականացվել: Սրբի հիշատակը Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցում կատարվում է օգոստոսի 9-ին:

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդիթ Շտայնին ազգական է մաթեմատիկոս Ռիխարդ Կուրանտը:

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Edith Stein: essential writings / John Sullivan, ed.. — New York: Orbis Books, 2002. — 158 p. — (Modern spiritual masters series). — ISBN 9781570754289

Կերպար և հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդիթ Շտայնի մասին «Յոթերորդ սենյակ» կենսագրական ֆիլմը 1995 թվականին նկարահանել է Մարթա Մեսարոշը, գլխավոր դերակատարն է Մայա Մորգենշտերնը[9]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Encyclopædia Britannica
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 FemBio: Банк інформації про видатних жінок, Frauendatenbank, Банк данных о выдающихся женщинах
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Munzinger-Archiv (գերմ.) — 1913.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Archivio Storico Ricordi — 1808.
  5. 5,0 5,1 5,2 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
  6. Stolperstein dedicated to Edith Stein
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Католическая энциклопедия, 2013
  8. 8,0 8,1 8,2 Сикари, 1989
  9. «Յոթերորդ սենյակ»(անգլ.) ֆիլմը Internet Movie Database կայքում

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Posselt Teresia Renata (1952)։ Edith Stein: The Life of a Philosopher and Carmelite։ Sheed and Ward 
  • Sawicki Marianne (1997)։ Body, Text and Science: The Literacy of Investigative Practices and the Phenomenology of Edith Stein։ Dordrecht: Kluwer 
  • Herbstrith W.Edith Stein, a biography. San Francisco: Harper & Row, 1985
  • Feldhay Brenner R. Writing as resistance: four women confronting the Holocaust. Edith Stein, Simone Weil, Anne Frank, Etty Hillesum. University Park: Pennsylvania State UP, 1997
  • Courtine-Denamy S. Three women in dark times: Edith Stein, Hannah Arendt, Simone Weil, or Amor fati, amor mundi. Ithaca: Cornell UP, 2000
  • Oben F.M. The life and thought of St. Edith Stein. New York: Alba House, 2001
  • Borden Sarah R. (2003)։ Edith Stein (Outstanding Christian Thinkers)։ Continuum 
  • MacIntyre A.C.Edith Stein: a philosophical prologue, 1913—1922. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, 2006.
  • Mosley J. Edith Stein: modern Saint and martyr. Mahwah: HiddenSpring, 2006
  • Berkman J.A. Contemplating Edith Stein. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 2006
  • Maskulak M. Edith Stein and the body-soul-spirit at the center of holistic formation. New York: Peter Lang, 2007
  • Calcagno Antonio (2007)։ The Philosophy of Edith Stein։ Duquesne University Press 
  • Pulina G. L’angelo di Husserl. Introduzione a Edith Stein, Civitella in Val di Chiana: Zona, 2008
  • Lebech Mette (Winter 2011)։ «Why Do We Need the Philosophy of Edith Stein?»։ Communio 38: 682–727։ Արխիվացված օրիգինալից հուլիսի 1, 2016-ին 
  • Lebech Mette (2015)։ The Philosophy of Edith Stein: From Phenomenology to Metaphysics։ Peter Lang 
  • Антонио Сикари Блаженная Эдит Штейн // Портреты святых = Ritratti di santi. — Милан: Нова ет ветера, 1989. — 224 с.
  • Эдита Штайн // Католическая энциклопедия. — М.: Издательство Францисканцев, 2013. — Т. 5. — С. 403—405. — ISBN 978-5-89208-114-6

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]