Դուգլաս Էնգելբարտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դուգլաս Էնգելբարտ
անգլ.՝ Douglas Carl Engelbart
Douglas Engelbart in 2008.jpg
Ծնվել էհունվարի 30, 1925(1925-01-30)[1][2][3][…]
Պորտլենդ[1][4][5][…]
Մահացել էհուլիսի 2, 2013(2013-07-02)[6][7][8] (88 տարեկան)
Աթերտոն, Սան Մատեո շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[9]
բնական մահով[10]
Բնակության վայր(եր)Աթերտոն և Պորտլենդ
ՔաղաքացիությունFlag of the United States.svg ԱՄՆ[11]
Մասնագիտությունգյուտարար
Հաստատություն(ներ)Կալիֆոռնիայի համալսարան, Բերքլի, Թիմշեր, Դուգլաս ՄաքԴոնել և Ամերիկյան շահույթ չհետապնդող գիտական հետազոտությունների ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտինֆորմատիկա, Հայտնագործություն և էլեկտրատեխնիկա
ԱնդամակցությունԱրվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա և Ճարտարագիտական ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերԿալիֆոռնիայի համալսարան, Բերքլի (1952), Օրեգոնի պետական համալսարան (1948), Կալիֆոռնիայի համալսարան, Բերքլի (1955), Օրեգոնի համալսարան և Franklin High School?
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն
Գիտական ղեկավարՋոն Ռոբերտ Վուդիարդ
Ազդվել էՊոլ Օտլե, Վաններ Բուշ, Բենջամին Լի Ուորֆ, Ալֆրեդ Կորժիբսկի և Այվեն Սազերլենդ
ՊարգևներԹյուրինգի մրցանակ[12] Լեմելսոնի պարգև Տեխնոլոգիայի և նորարարության ասպարեզի ազգային մեդալ[13] Ջոն ֆոն Նեյմանի մեդալ[14] Համակարգչային տեխնիկայի պիոներ Բենջամին Ֆրանկլինի մեդալ Նորբերտ Վիների մրցանակ Յուրի Ռուբինսկու անվան հուշամրցանակ Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ[15] Համացանցի փառքի սրահ[16] Համակարգչային պատմության թանգարանի համակրանք[17] Լավլեյսի մեդալ Համակարգչային տեխնիկայի պիոներ ACM ծրագրավորման մրցանակ և CHI Academy?
Երեխա(ներ)Քրիստինա Էնգելբարտ
Կայքdougengelbart.org
Douglas Engelbart Վիքիպահեստում

Դուգլաս Էնգելբարտ (անգլ.՝ Douglas Carl Engelbart, հունվարի 30, 1925(1925-01-30)[1][2][3][…], Պորտլենդ[1][4][5][…] - հուլիսի 2, 2013(2013-07-02)[6][7][8], Աթերտոն, Սան Մատեո շրջան, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[9])[18], մարդ-մեքենա ինտերֆեյսի առաջին հետազոտողներից մեկը և համակարգչային մանիպուլյատորի՝ մկնիկի[19] գյուտարարը։ Նրա այլ գյուտերի շարքին են դասվում նաև օգտատիրոջ գրաֆիկական ինտերֆեյսը, հիպերհղումը, տեքստային խմբագրիչը, առցանց խմբային կոնֆերանսները[18][20]։

Էնգելբարտը եղել է ավելի քան 25 աշխատանքների հեղինակ, ստացել է 20 գյուտերի արտոնագրեր, բազմաթիվ պարգևներ (1987 թվականին՝ PC Magazine Lifetime Achievement Award, 1990 թվականին՝ ACM Software System մրցանակ և այլն)։ Կյանքի վերջին տարիներին Էնգելբարտը Ֆրոդ Հեգլանդի (անգլ.՝ Frode Hegland) հետ միասին աշխատել է համացանցի հիպերտեքստի բնույթը բարելավելու նախագծի վրա։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ և կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դուգլաս Էնգելբարտը ծնվել է 1925 թվականի հունվարի 30-ին ԱՄՆՕրեգոն նահանգի Պորտլենդ քաղաքում, Կարլ Լուիսի և Շառլոտա Ամելիա Մունսոն Էնգելբարտի ընտանիքում։ Ունեցել է շվեդական, նորվեգական և գերմանական արմատներ[21]։

Դուգլասը ընտանիքում երեք երեխաներից երկրորդն է եղել։ Քույրը՝ Դորիանան Դուգլասից մեծ էր 3 տարով, եղբայրը՝ Դևիդը, Դուգլասից փոքր էր 14 ամսով։ Երբ Դուգլասը 8 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվել է Ջոնսոն Կրիկի բնակավայր, որից մեկ տարի անց Դուգլասի հայրը մահացել է։

1942 թվականին Դուգլասը ավարտել է Պորտլենդի Բենջիամին Ֆրանկլինի անվան դպրոցը և ընդունվել է Օրեգոնի համալսարան[22]։ Ուսումնառության ընթացքում՝ նախքան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը, զորակոչվել է ԱՄՆ ռազմածովային ուժեր և 2 տարի ծառայել Ֆիլիպիններում՝ որպես կապավոր։ Իր ծառայության ընթացքում Էնգելբարտը առաջին անգամ կարդացել է Վենիվար Բուշի «Ինչպես կարող ենք մենք մտածել» (անգլ.՝ As We May Think) հոդվածը, որը ոգեշնչել է նրան[23]։ Պատերազմից զորացրվելուց հետո, 1948 թվականին, նա ավարտել է ուսումը և ստացել էլեկտրատեխնիկի բակալավրի աստիճան։ Օրեգոն նահանգում գտնվելու ընթացքում նա Sigma Phi Epsilon[24][25] սոցիալական եղբայրության անդամ է եղել։

1948 թվականին Դուգլասին հրավիրել են աշխատելու Օդագնացության ազգային խորհրդատվական կոմիտեի Էիմսի հետազոտական կենտրոնում, որտեղ աշխատել է մինչև 1951 թվականը[26]։ Հեռանալով Էիմսի հետազոտական կենտրոնից, Դուգլասն ընդունվել է Կալիֆորնիայի Բերկլիի համալսարանի ասպիրանտուրա։ 1953 թվականին ստացել է գիտությունների մագիստրոսի աստիճան (անգլ.՝ Master of Science, M.Sc.), իսկ 1955 թվականին՝ գիտությունների դոկտորի աստիճան[26]։

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դուգլասն ազատ ժամանակ սիրել է ոտքով զբոսանքներ, արշավների և ազգային պարերի գնալ։ Նման զբոսանքներից մեկում էլ նա հանդիպել է իր ապագա կնոջը՝ Ֆիշ Բալարդին (1928-1997)[27], որը նոր էր ավարտել կրթությունը և աշխատելու էր որպես պրոֆեսիոնալ թերապևտ։ Նրանք ամուսնացել են 1951 թվականի մայիսի 5-ին Պորտոլայի պետական պարկում։ Դրանից կարճ ժամանակ անց Էնգելբարտը թողել է Էյմսի հետազոտական կենտրոնը և կրթությունը շարունակել Բերկլիի համալսարանում։

1997 թվականին կնոջ՝ Ֆիշ Բալարդի մահացից տարիներ անց՝ 2008 թվականի հունվարի 26-ին Էնգելբարտը երկրորդ անգամ է ամուսնացել։ Նրա երկրորդ կինը՝ Օ՛Լիրի Կարեն Էնգելբարտը գրող և պրոդյուսեր էր[28][29]։

Առաջին ամուսնությունից Դուգլասը ունեցել է 4 երեխա՝ Գերդան, Դիանան, Քրիստինան, Նորմանը և 10 թոռ[30]։

Դուգլասի 85-ամյակի տոնակատարությունը նշվել է Նորարարության տեխնիկական թանգարանում[31]։

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էնգելբարտը մահացել է 2013 թվականի հուլիսի 2-ին երիկամային անբավարարության հետևանքով, Ատերտոնի (Կալիֆորնիայի նահանգ) իր տանը[32][33]։ Ըստ Դուգլաս Էնգելբարտի ինստիտուտի տվյալների՝ նրա մահը վրա էր հասել Ալցհայմերի հիվանդության դեմ երկարատև պայքարելուց հետո։ Այդ ախտորոշումը նրան հայտնի է եղել 2007 թվականից[30][34]։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էնգելբարտը ասպիրանտության ընթացքում օգնել է California Digital Computer (անգլ.՝ CALDIC) նախագծի ստեղծմանը։ Դոկտորի աստիճան ստանալուց հետո Դուգլասը որպես պրոֆեսորի ասիստենտ, մնացել է Բերկլիում, որտեղ դասավանդել է մեկ տարի, իսկ այնուհետև, տվյալների պահպանման սարքերի ոլորտում հիմնել է ստարտափ՝ իր մի քանի հետազոտությունների կոմերցիայի համար։

Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին համակարգչային մկնիկը, որը «մուկ» մականուն է ստացել, որովհետև նրանից դուրս եկող լարը նման էր պոչի

1957 թվականին Էնգելբարտը սկսել է աշխատել Մենլո Պարկ քաղաքում գտնվող Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտում (անգլ.՝ Stanford Research Institute): Սկզբում աշխատել է Հյուիթ Քրեյնի հետ էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների մագնիսական բաղադրիչների վրա, և էլեկտրոնային սարքերի փոքրացման աշխատանքների վրա, այնուհետև, աստիճանաբար ստացել է 1 տասնյակից ավելի արտոնագրեր (որոնցից մի քանիսը նրա դիպլոմային աշխատանքի արդյունքներն են եղել)։

1962 թվականին պատրաստել է զեկուցում, որտեղ խոսել է հետագա հետազոտությունների նախագծի մասին և ստացել է Մարդկային ինտելեկտի ուժեղացում. հայեցակարգային հենք (ֆրեիմվորք) (անգլ.՝ Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework) անվանումը[35]։ Զեկուցումը հավանության է արժանացել, և Դուգլասը ստացել է ֆինանսավորում ԱՄՆ պաշտպանության գիտահետազոտական ծրագրերի մշակման գործակալությունից։ Իր նոր հետազոտական կենտրոնում՝ ARC- ում (անգլ.՝ Augmentation Research Center), որը ստեղծվել էր Ստենֆորդի հետազոտական ինստիտուտի բազայի հիման վրա, նա համախմբել է մի խումբ գիտնականների և ղեկավարել, այսպես կոչված, առցանց համակարգի մշակման աշխատանքները (անգլ.՝ oN-Line System կամ NLS):

Էնգելբարտը ARC իր թիմի հետ մշակել է համակարգչային ինտերֆեյսի տարրերը, այնպիսիք, ինչպիսիք են ռաստերային պատկերի արտածումը էկրանի վրա, համակարգչային մկնիկը, հիպերհղումը, համատեղ աշխատանքի միջոցները և օգտագործողի գրաֆիկական ինտերֆեյսի տվյալները։ Այս բոլորը մշակվել է դեռ այն ժամանակ, երբ մարդկանց մեծ մասը շատ հեռու էր համակագիչներից, և երբ ծրագրային ապահովումը գրված էր հիմնականում փակ, մասնավոր համակարգերի համար։

1967 թվականին Էնգելբարտը տվել է արտոնագիր ստանալու դիմում, որն էլ ստացել է 1970 թվականին, (արտոնագիր՝ 35415412) մետաղական անիվների վրա փայտե կաղապարով սարք պատրաստելու համար, որը նա Բիլ Ինգլիշի հետ մի քանի տարիներ առաջ էր նախագծել։ Արտոնագրում սարքը նկարագրվել է որպես «Ցուցադրման համակարգերի X-Y դիրքերի ինդիկատոր»[36]։ Հետագայում Էնգելբարտը պարզաբանել է, որ սարքը ստացել է «մուկ» մականունը, որովհետև նրանից դուրս եկող լարը նման էր պոչի։

«Բոլոր ցուցադրումների մայր» ցուցադրություն․ առաջին մկնիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Meta-ուսուցման լաբորատորիայի հանդիպումը Դուգլասի հետ

1968 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Սան Ֆրանցիսկո քաղաքում կայացել է Միասնական աշնանային համակարգչային կոնֆերաս։ Եվ հենց այդտեղ էլ տեղի է ունեցել մի իրադարձություն, որը հետագայում անվանել են «Բոլոր ցուցադրումների մայր» (անգլ.՝ The Mother of All Demos)[37]: Այդ ցուցադրման գլխավոր գործող անձը եղել է Դուգլաս Էնգելբարտը՝ իր գործընկերների հետ։ Նրանք լայն հանրության դատին էին ներկայացրել անհատական ​​համակարգիչների և ապագա վեբ միջավայրի իրենց նախատիպային նախագծերը։

Հենց սկզբից էլ բոլորին հասկանալի է եղել, որ այդ ցուցադրման ժամանակ պետք է կատարվի անսովոր մի բան, որն ընդմիշտ փոխելու էր տեխնոլոգիաների աշխարհը։ Էնգելբարտը ականջակալներով և խոսափողով, մեծ ոգևորությամբ բեմ է բարձրացել։ Նա նստել է ցուցադրման էկրանի առաջ, աշխատանքային սեղանի մոտ, որի վրա, բացի ստեղնաշարից, դրված էր ինչ-որ անհասկանալի սարք։ Նրա ամբողջ ցուցադրությունը նվիրված է եղել այն բանին, թե իր կարծիքով, ապագայում ինչպիսին պետք է լինի համակարգիչների հետ աշխատանքը։

Ցուցադրման առաջին մասը նա նվիրել է տեքստային փաստաթղթերի հետ աշխատանքի նոր հնարավորություններին։ Նա փոխել է ներքևի մասում գտնվող տեքստի չափը խոշորից մինչև ամենամանրը՝ վերևի մասում գտնվող տեքստը թողնելով անփոփոխ և՝ հակառակը։

Մասերի բաժանած էկրանի վրա ներկայացրել է տեքստ, գրաֆիկա և տեսահոլովակ։ Տեքստի մեջ ներկայացրել է այլ փաստաթղթերի հղումներ, որոնց միջոցով կարելի էր տեղաշարժվել։ Ամենաանսովորն այն էր, որ բոլոր գործողությունները Էնգելբարտը ղեկավարել է իր կողմից ստեղծված մանիպուլյատորի միջոցով, որը հետագայում ստացել է համակարգչային մկնիկ անվանումը։ Այն ուներ մեկ սեղմակ։ Սկզբում գիտնականը նախատեսել էր սարքի վրա դնել 5 սեղմակ՝ 5 մատներին համապատասխան, բայց դրանից մկնիկի պատյանը մեծ կստացվեր և հրաժարվել է այդ մտքից։ Մկնիկի տեղաշարժը ապահովվել է իրար մեջ ներդրված 2 փոխուղղահայաց սկավառակների միջոցով, որի շնորհիվ մկնիկը կարողանում էր տեղաշարժվել 4 ուղղությամբ, որը լրիվ համապատասխանում էր երկչափ կոորդինատային համակարգում օբյեկտի կոորդինատների փոփոխությանը։ Էկրանի վրա երևացող լուսային բիծը շարժում էր՝ սեղանի վրա մկնիկի շարժմանը զուգընթաց։ Մկնիկի միջոցով Էնգելբարտը նշել է տեքստի ցանկացած բառ, այն տեղափոխել փաստաթղթում մեկ այլ տեղ կամ մեկ այլ փաստաթուղթ։ Էնգելբարտն իր բոլոր գործողությունները մեկնաբանել է, և այդ ամբողջ ընթացքում՝ հաղթական ժպիտը դեմքին։

Համակարգչային մկնիկի նախատիպը

Տեքստի հետ աշխատանքի ցուցադրումները ավարտելով՝ Էնգելբարտն անցել է ցուցադրման երկրորդ մասին, որտեղ իր գործընկերոջ հետ հանրությանն է ներկայացրել այժմյան տեսակոնֆերանսների նախատիպը։ Դուգլասը և գործընկերը ականջակալներով և խոսափողներով նստել են տարբեր սեղանների առջև։ Նրանց դիմաց հեռուստախցիկներ էին։ Ցուցադրման ժամանակ Էնգելբարտը և իր գործընկերը հեռավորության վրա կարողացել են զրուցել, տեսնել միմյանց, միաժամանակ գործողություններ կատարել միևնույն փաստաթղթի վրա։ Դա բերել է շռնդալից հաջողության. ցուցադրման ավարտին ամբողջ դահլիճը ծափահարել է գետնականին և իր թիմին։ Այս ցուցադրումը գերազանցել է նույնիսկ ամենահամարձակ սպասումները, ցուցադրվել են վերջին տարիներին արված շատ գյուտեր։ Այդ թվում․

  • վեբ-փաստաթղթեր
  • էկրանային պատուհաններ
  • համակարգչային մկնիկ
  • տեսակոնֆերանսներ
  • թիմային աշխատանք փաստաթղթերի վրա[38]։

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկսած 1980 թվականի վերջից Դուգլաս Էնգելբարտը ստացել է հետևյալ մրցանակներն ու մեդալները.

Մրցանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեդալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1992 թվականին «Համակարգչային տեխնիկայի պիոներ» մեդալ՝ Համակարգչային համայնքի ամենահեղինակավոր մրցանակը IEEE (անգլ.՝ IEEE Computer Society).
  • Logo awards.jpg 1999 թվականին Բենջամին Ֆրանկլինի մեդալ։
  • National Medal of Technology and Innovation.jpg 2000 թվականին Տեխնոլոգիայի և նորարարության ասպարեզի ազգային մեդալ․ շնորհել է ԱՄՆ նախագահ Բիլ Քլինթոնը[39]
  • LovelaceMedal2.jpg2001 թվական՝ Բրիտանական համակարգչային համայնքի կոմից Լավլեյսի մեդալ[40]
  • Ջոն ֆոն Նոյմանի մեդալ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #124884253 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 http://www.nndb.com/lists/497/000063308/
  3. 3,0 3,1 http://www.nytimes.com/2013/07/04/technology/douglas-c-engelbart-inventor-of-the-computer-mouse-dies-at-88.html
  4. 4,0 4,1 4,2 http://www.ibtimes.co.uk/douglas-engelbart-computer-mouse-inventor-dies-88-486491
  5. 5,0 5,1 5,2 http://www.techgig.com/tech-news/editors-pick/Douglas-Engelbart-inventor-of-PC-mouse-dies-18762
  6. 6,0 6,1 6,2 http://lifeinlegacy.com/Display.aspx?weekof=2013-07-06
  7. 7,0 7,1 7,2 http://lifeinlegacy.com/display.php?weekof=2013-07-06
  8. 8,0 8,1 8,2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  9. 9,0 9,1 9,2 Էնգելբարտը The New York Times Company կայքում
  10. Դուգլասը The New York Times Company կայքում
  11. Դուգլաս Էնգելբարտը 2020,Encyclopædia Britannica կայքում
  12. https://amturing.acm.org/award_winners/engelbart_5078811.cfm
  13. https://www.nationalmedals.org/laureates
  14. https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/von_neumann_rl.pdf
  15. https://www.invent.org/inductees/douglas-engelbart
  16. https://www.internethalloffame.org/inductees/douglas-engelbart
  17. https://computerhistory.org/profile/doug-endelbart/
  18. 18,0 18,1 «Изобретатель компьютерной мыши Дуглас Энгельбарт скончался в возрасте 88 лет»։ OSZone։ Վերցված է 2013-07-04 
  19. «Mouse inventor strives for more»։ BBC News Online։ 2001-11-05։ Վերցված է 2012-02-25 
  20. «Скончался изобретатель компьютерной мыши Дуглас Энгельбарт»։ Открытые системы։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-07-07-ին։ Վերցված է 2013-07-04 
  21. Lowood Henry (դեկտեմբերի 19, 1986)։ «Douglas Engelbart Interview 1, Stanford and the Silicon Valley: Oral History Interviews]»։ Stanford University։ Վերցված է հունիսի 17, 2012 
  22. Dalakov Georgi։ «Biography of Douglas Engelbart»։ History of Computers։ Վերցված է հուլիսի 29, 2012 
  23. Lowood, Henry (1986-12-19)։ «Douglas Engelbart. Interview 1.»։ stanford.edu (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-18-ին։ Վերցված է 2012-02-25 
  24. «Citation Recipients»։ Sigma Phi Epsilon։ էջ 5։ Արխիվացված է օրիգինալից դեկտեմբերի 24, 2013-ին։ Վերցված է օգոստոսի 14, 2013 
  25. «Prominent Alumni: Business»։ Sigma Phi Epsilon։ Արխիվացված է օրիգինալից օգոստոսի 14, 2013-ին։ Վերցված է օգոստոսի 14, 2013 
  26. 26,0 26,1 Dr. Douglas C. Engelbart (2011-04-14)։ «Curriculum Vitae»։ dougengelbart.org (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-19-ին։ Վերցված է 2012-02-25 
  27. «Happy Birthday Memories»։ Happy Birthday Doug Engelbart! 
  28. «Celebrating Doug's 85th Birthday»։ The Doug Engelbart Institute։ Վերցված է ապրիլի 14, 2011 
  29. «Karen O'Leary, Palo Alto, Writer and Producer»։ Karen O'Leary Engelbart։ Վերցված է ապրիլի 14, 2011 
  30. 30,0 30,1 «Technology visionary Doug Engelbart, inventor of computer mouse, dies at age of 88»։ The Washington Post։ Associated Press։ հուլիսի 3, 2013։ Արխիվացված է օրիգինալից սեպտեմբերի 5, 2013-ին։ Վերցված է օգոստոսի 14, 2013 
  31. Mike Swift (հունվարի 30, 2010)։ «Honoring a creative force in high tech: Douglas Engelbart turns 85»։ The San Jose Mercury News 
  32. «Doug Engelbart American inventor computing legend passes away»։ GigaOm։ հուլիսի 3, 2013։ Վերցված է հուլիսի 3, 2013 
  33. Crocker Dave (հուլիսի 3, 2013)։ «Doug Engelbart»։ Վերցված է հուլիսի 3, 2013 
  34. «A Lifetime Pursuit»։ The Doug Engelbart Institute։ Վերցված է օգոստոսի 11, 2013 
  35. Douglas C. Engelbart (1962-10)։ «Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework»։ dougengelbart.org (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-05-04-ին։ Վերցված է 2012-02-27 
  36. «X-y position indicator for a display system» 
  37. Tweney Dylan (2008-12-09)։ «Dec. 9, 1968: The Mother of All Demos»։ Wired News։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-01-12-ին։ Վերցված է 2012-02-29 
  38. «Дуглас Энгельбарт. Демонстрация всех времен и народов»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2014-11-29-ին։ Վերցված է 2014-11-19 
  39. «Douglas Engelbart, Foresight Advisor, Is Awarded National Medal of Technology»։ Update 43 (Foresight Institute)։ դեկտեմբերի 30, 2000։ Արխիվացված է օրիգինալից հոկտեմբերի 19, 2008-ին։ Վերցված է ապրիլի 15, 2011 
  40. «Lovelace lecture»։ British Computer Society։ Արխիվացված է օրիգինալից մայիսի 31, 2013-ին։ Վերցված է հուլիսի 14, 2013 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]