Սթարթափ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Սթարթափ (անգլ.՝ startup company, startup, բառացիորեն` «սկսվող»), գործառնական կարճ պատմություն ունեցող ընկերություն[1]: Տերմինն առաջին անգամ օգտագործվել է Ֆորբս ամսագրում, 1973 թվականի օգոստոսին և Business Week-ում` 1977 թվականի սեպտեմբերին[1]: Հասկացությունն ամրապնդվել է լեզվում 1990-ական թվականներին և լայն կիրառություն է գտել դոթքոմի տնտեսական պղպջակի ծագման ժամանակ[2]: Սթարթափը նախագիծ է, որն իրենից որևէ գաղափար է ներկայացնում և զարգացման համար պահանջում է նյութական և այլ արժեքներ:

Հասկացություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկացի գործարար, հաճախորդների զարգացման մեթոդի հիմնադիր (անգլ.՝ customer development) Սթիվ Բլանքը բնորոշել է սթարթափը որպես ժամանակավոր կառույցներ, որոնք գոյություն ունեն վերարտադրվող և ընդլայնվող բիզնես մոդել փնտրելու համար[3]: «Խնայողական սթարթափ» գրքի հեղինակ և գործարարության ինտերակտիվ մոտեցման գաղափարախոս Էրիկ Ռիսը նշում է, որ սթարթափ կարող է կոչվել այն կազմակերպությունը, որը բարձր անորոշության պայմաններում ստեղծում է նոր արտադրանք կամ ծառայություն[4][5]: Գործարար, վենչուրային կապիտալիստ և էսսեիստ, Y Combinator բիզնես աքսելերատորի հիմնադիր Պոլ Գրեմը սթարթափերի համար բնորոշ է համարում արագ աճը[6]: Նրա հետ համաձայնում է PayPal-ի համահիմնադիր, Ֆեյսբուքի առաջին ներդրող Պիտեր Տիլը[7]: Եթե սթարթափը հայտնվում է ստագնացիայի աստիճանում, ապա վեր է ածվում զոմբի կազմակերպության: Սթարթափերի վարկանիշների պաշտոնական չափանիշները սովորաբար լինում են ընկերության տարիքը, աշխատակիցների թիվը, եկամուտը և դրա աճը, արտադրանքի տեխնոլոգիական բնույթը, հիմնադիրների վերահսկողությունը ընկերության հանդեպ և փորձագետների կողմից ընկերության ներուժի գնահատականը[8][9][10][11]: Սակայն Պոլ Գրեմը վստահեցնում է, որ տեխնոլոգիական նորարարությունների ու վենչուրային ֆինանսավորման առկայությունը նշանակություն չունեն, իսկ ընկերության փոքր տարիքն այն սթարթափ չի դարձնում[6]: Տեխնոլոգիական ընկերությունների համատեքստում հասկացության հաճախակի կիրառումը բնորոշում է տեխնոլոգիաների դերը կայուն աճի ապահովման գործում, սակայն չի ենթադրում տեխնոլոգիական բնութագրիչը որպես սթարթափի պարտադիր բնորոշիչ[12]:

Որոշ սթարթափերներ դիտարկում են սթարթափը որպես մշակութային ֆենոմեն` ընկերության բոլոր անդամների ընդհանուր արժեքներն ու յուրաքանչյուր աշխատակցի կարևորությունը: Նրանք պնդում են, որ այս մշակույթի պահպանումը թույլ է տալիս թիմը սթարթափ համարել` անկախ դրա չափերից և հիմնադրի` ընկերության վրա ունեցած վերահսկողությունից[9]:

Վերջերս սթարթափը հաճախ դիտարկվում է քրաուդֆանդինգի դիտանկյունից. վերջինս նախագիծ է, որն ստեղծվել է սթարթափերների կողմից` որպես ընդհանուր արժեքներ իրականցնելու համար միջոցներ հավաքելու ձև:

Աճի տեմպեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սթարթափերի աճի նկարագրման վերաբերյալ համընդհանուր մոտեցում գոյություն չունի: Տարբեր մոդելներ աճի փուլերը բաժանում են ըստ հիմնադիրների կողմից ընդունվող որոշումների, նպատակների, որոնց ձգտում է ընկերությունը կամ էլ` ըստ ներդրած ընդհանուր ֆինանսավորման[13]:

Սպառողի զարգացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սթիվեն Բլանքի կողմից «Չորս քայլ դեպի պայծառացում» գրքում մշակված սպառողի զարգացման մոդելը հիմնված է ապագա արտադրանքի նախատիպը պոտենցիալ հաճախորդների վրա փորձարկելու մեթոդի վրա: Այդ մոդեկը նկարագրում է չորս փուլ, որոնց ընթացքում սթարթափը վեր է ածվում կայուն ընկերության.

  • «Սպառողի բացահայտում», որի ընթացքում սթարթափը հիպոթեզ է կառուցում այն մասին, թե ինչպես է իր արտադրանքը լուծում պոտենցիալ հաճախորդների խնդիրները:
  • «Սպառողի ստուգում», հիպոթեզների ստուգման և վաճառքի պլանավորման, մարքեթինգային ռազմավարության, ընկերության վաղ հետևորդների փուլ: Այս փուլում անհաջողության դեպքում սթարթափը վերադառնում է իր սպառողների բացահայտման փուլին:
  • «Սպառողների գրավում»` ընկերության արտադրանքի օգտակարության հաստատումից հետո: Սթարթափն անցնում է արտադրանքի վաճառքին ու մարքեթինգի ներդրումներին:
  • «Ընկերության ստեղծում», սթարթափի վերջնական նպատակը, ընկերության ֆորմալ կառուցվածքի և բիզնես գործընթացների ստեղծում` հետագա զարգացման համար:

Այս մոտեցումը ենթադրում է միջոցների խնայողական ծախսում և սթարթափի աստիճանական զարգացում: Բլանքի կողմից ձևակերպված «սպառողի զարգացումը» որպես հակակշիռ «արտադրանքի զարգացման»` հիմնաքար է դարձել Էրիկ Ռիսի խնայողական սթարթափի փիլիսոփայության համար, որը փոխել է բիզնես մոդելի ընտրւթյան հիմնական նշանակությունը[14]: Նոր և արդեն գոյություն ունեցող ձեռնարկությունների համար բիզնես մոդելի նկարագրման համար ընդհանուր գործիք է համարվում Ալեքսանդր Օստերվալդերի և Իվ Պինյեի քանվաս բիզնես մոդելը, որի հիմնական տարրը սպառողների համար առաջարկի արժեքներ ստեղծելն է[15]: Ստեղծվող առաջարկի արժեքների վերաբերյալ հիպոթեզի հետազոտությունն իրականացվում է նվազագույն կենսունակություն ունեցող արտադարանքի և այդ արտադրանքի համար այլընտրանքային բիզնես մոդելների միջոցով:

Ֆինանսավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վենչուրային կապիտալի ներդրված պրակտիկան առաջարկում է սթարթափերի ֆինանսավորման մի քանի փուլ, որոնցից յուրաքանչյուրում ընկերությունը ներգրավում է բավականաչափ միջոցներ` աճի պահպանման և ներդրումների հաջորդ փուլին հասնելու համար: Քանի որ ներդրողը շահույթ է ստանում ընկերության մեջ իր կապիտալի մասնաբաժնի արժեքի աճից, ենթադրվում է ինվեստիցիոն փուլերի ընթացքում ընկերության կարճատև աճ` նոր ներդրողներ գրավելու համար[16]:

Ֆինանսավորման փուլերի մեծամասնության նկարագրությունը հիմնականում նման է Պոլ Գրեմի «Ինչպես ֆինանսավորել սթարթափը» էսսեում նկարագրածին[17].

  • Սերմանման ներդրումներ, միջոցների ներգրավման առաջին փուլը, երբ ներդրողները հիմնականում լինում են սթարթափի հիմնադիրները, նրանց հարազատները կամ ընկերները: Անգլերենում կա 3 F հապավումը, որը նկարագրում է սթաթափերի հիմնական մասին ներդրողներին, այն է` friends, family and fools ( անգլ. թարգմանաբար՝ «ընկերներ, ընտանիք և հիմարներ»)[18]: Նախնական միջոցները ծածկում են թիմի գոյատևման, բիզնես պլանի և ապագա արտադրանքի նախատիպի մշակման համար ծախսերը: Հազվադեպ դեպքերում սերմանման ներդրողները լինում են վենչուրային ֆոնդերը, իսկ ներդրվող գումարը մեծանում է:
  • Հրեշտակային ներդրումներ, սրանք մասնավոր ներդրողներն են, որոնք հետաքրքրված են ընկերության զարգացման մեջ մասնակցությամբ: Ընկերության մեջ ներդրում անող «բիզնես հրեշտակը» սովորաբար տեղ է ստանում տնօրենների խորհրդում և հիմնադիրների այն որոշումները չեղարկելու հնարավորություն, որոնք ինքը խելամիտ չի համարում: Այդ փուլում սթարթափը հնարավորություն է ստանում ընդլայնել հաստիքները, ավարտել արտադրանքի առաջին փուլի աշխատանքները, ներգրավել նոր հաճախորդների` առաջին հետևորդներին:
  • «А» փուլ, ենթադրում է վենչուրային ֆոնդի միջոցների ներգրավում ընկերություն` աշխատունակ արտադրանքով, հաճախորդներով և զարգացման ծրագրերով: Այս ներդրման գումարն էականորեն բարձր է նախկինում ստացված ներդրումներից, և սթարթափը ձեռք է բերում որոշակի կառուցվածք ձևավորելու և ընդլայնվելու հնարավորություն: «A» փուլին կարող են հաջորդել «B», «C» և հաջորդաբար` լատինական այբուբենի մյուս տառերը:

Պոլ Գրեմի էսսեում նկարագրված հերթականությունը պայմանական է և ծառայում է որպես օրինակ: Այլ հեղինակների աշխատանքները լրացնում են այս մոդելը: Օրինակ, Կալիֆորնիայի Վեսթմոնթ քոլեջի ձեռնարկության ֆինանսների պրոֆեսոր և գրող Դեյվիդ Նյուտոնն առանձնացնում է փոխառությամբ վերցրած միջոցները, այդ թվում և` բրիջ կրեդիտը` սթարթափի ընթացիկ պարտավորությունները մարելու համար[19]: Ֆինանսների ներգրավման ևս մեկ փուլ է համարվում հանրային նախնական առաջարկը` IPO-ն` ընկերության ակցիաների դուրսհանումը բորսա: Սա սովորաբար դառնում է սթարթափի հիմնական նպատակը` զարգացման վերջին փուլերում[20]:

Այլ մոտեցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացի նկարագրված մոդելները, որոնք ուղղված են սպառողների ընդլայնմանն ու սթարթափերի ֆինանսավորմանը, գոյություն ունեն մոդելներ, որոնք կենտրոնացած են բիզնես գործընթացի կամ շուկայում դրա դերի փոփոխությունների վրա: Չնայած տարբեր չափանիշների օգտագործմանը` բոլոր մոդելները կարող են պայմանականորեն կապվել ընդհանուր ժամանակային սանդղակին[13][21]: Սթարթափի կենսուղու հանդեպ նմանատիպ հիբրիդային մոտեցումն առաջարկվել է Startup Commons խորհրդատվական ընկերության կողմից, սթարթափերի զարգացման նրանց մոդելում[22]:

Երևույթի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013 թվականի The Shift Index հետազոտությունը, որն անց է կացվել Исследование The Shift Index 2013 года, проведённое Deloitte կենտրոնի կողմից, ընդգծել է ամերիկյան ընկերությունների 75%-ի մոտ շահույթի ակտիվի կրճատում` 1965-2008 թվականների ընթացքում, այն ժամանակ, երբ ավելացել է արտադրական աշխատանքը[23]: Միևնույն ժամանակ, 1990-ական թվականների կեսերից տնտեսական աճի ու նոր աշխատատեղերի ստեղծման գործում նշանակալի տեղ են ունեցել արագ աճող տեխնոլոգիական ընկերությունները` Ամազոնը, Գուգլը, Salesforce-ը, VMware-ը, Ֆեյսբուքը, Թվիթթերը, Groupon-ը և Zynga-ն: Այս ցանկի մեջ է նաև 1977 թվականին հիմնադրված Էփլը, որը փոխել է զարգացման ռազմավարությունը 1997 թվականին Սթիվ Ջոբսի` ընկերության ղեկավարմանը վերադառնալուց հետո:

ԱՄՆ-ի` 15 տրիլիոն ՀՆԱ-յի դեպքում նոր տեխնոլոգիական ալիքի այս ինքը ընկերությունները բերել են մոտ տրիլիոն դոլարի նոր ազգային արտադրանք: Տեխնոլոգիական, մասնավորապես, ծրագրային սթարթափերի նմանօրինակ կայծակնային աճը The Economist ամսագիրը համեմատել է Պալեոզոյան դարաշրջանի Քեմբրյան պայթյունի հետ, որը տեղի է ունեցել կմախքային հեղափոխության արդյունքում[24]: Դրայվերների աճը 20-րդ դարի ավարտի և 21-րդ դարի սկզբի տնտեսության մեջ, որն իր հետ բերել է փոփոխություններ հասարակության բոլոր ոլորտներում` հանրային կառավարման, ֆինանսների, էներգետիկայի, կրթության, առողջապահության, գիտության և արվեստի մեջ, դարձել է նոր տեղեկատվական դարաշրջանի կոնցեպցիայի հիմքը, որը եկել էր փոխարինելու արդյունաբերական դարաշրջանին[25]:

Նոր տեխնոլոգիական ընկերությունների արագընթաց աճը ավանդական բիզնեսի անկման ֆոնին պայմանավորված էր մի շարք գործոններում. նոր ընկերության` շուկա մտնելու շեմի նվազեցմամբ, տնտեսության ազատականացմամբ, տեղեկատվության ազատ հասանելիությամբ, որն ապահովում էր համացանցը, և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին սպառման մոդելի փոփոխությամբ: Օրինակ, ինտերնետ-սթարթափի թողարկման ցածր արժեքն ու ինտերնետ ծառայության արագ զարգացման հնարավորությունը այդ ոլորտն ամենամրցունակներից մեկ է դարձել:Գլոբալիզացիան միջազգային շուկա դուրս գալու հեշտ պայմաններ է ստեղծել ընկերությունների համար, իսկ այնպիսի ընկերություններ, ինչպիսիք են Գուգլը, Յելփը և Ամազոնը, սպառողներին ապահովել են առանց խոչընդոտների հասանելիություն դեպի ապրանքի ու ծառայությունների վերաբերյալ տեղեկատվությունը: Իբէյը, Craiglist-ը, Airbnb-ն, Zipcar-ը տարածել են համատեղ սպառման միտումը[26]:

Silicon Valley Competitiveness and Innovation Project 2015 սթարթափ ինդուստրիայի մասշտաբների աճի հետազոտության զեկույցում, որն իրականացրել էին Silicon Valley Leadership Group-ը և COECON հետազոտական կենտրոնը, նշվում է, որ 2003-2013 թվականներին միայն Սիլիկոնային հովտի կազմակերպություններից գրանցված պատենտների թիվը կրկնապատկվել է[27]: Որոշ հետազոտողներ սթարթ-բումի մեջ տեսնում են դոթքեմերի ճգնաժամի կրկնության վտանգը[28]: Մյուսները ենթադրում են, որ շուկայում դրությունը կայուն է, և տնտեսական պղպջակների առաջացման հիմքեր չկան[24][29][30]:

Էկոհամակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սթարթափերի աջակցությանը մասնակցում են համալսարաններ և բիզնես դպրոցներ, տեխնոպարկեր, դրամաշնորհհային ծրագրեր, բիզնես հրեշտակների համայնքներ և հիմնադրամներ, բիզնես ինկուբատորներ և աքսելերատորներ, քրաուդֆանդինգի հարթակներ, խորհրդաժողովներ և մրցույթներ, մասնագիտական համայնք: Դրանց ամբողջությունը ստեղծում է «էկոհամակարգ», նոր ընկերության ստեղծման և զարգացման պայմաններ[31][32]:

Օրինակ, Օրինակ, Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտն իր շուրջը ձևավորել է բարձր տեխնոլոգիական ձեռնրակատիրության ենթակառուցվածք: Ուսանողների, շրջանավարտների ու ու դասախոսների ստեղծած համատեղ արտադրանքը մրցունակ է խոշոր համաշխարհային տնտեսությունների հետ[33]: Ըստ 1997 թվականի տվյալների` այդ ընկերություններն ապահովել են ավելի քան 1.1 միլիոն աշխատատեղ[34]: Ինստիտուտին կից տեխնոլոգիական նորարարությունների կենտրոնում նոր գաղափարները կարող են դրամաշնորհային աջակցություն ստանալ: Այս բիզնես լաբորատորիայում սովորող ուսանողները փորձարկումներ են անում այդ նախագծերի բիզնես մոդելների հետ և ձևավորում են դրանց շուկայական լուծումները[31]: Ձևավորված նախագծերը կարող են մենթորական աջակցություն ստանալ կամ էլ ֆինանսավորվեն ինստիտուտի կողմից անցկացվող միջոցառումների և մրցույթների շրջանակմներում[35]: Սթարթափ էկոհամակարգի մեկ այլ օրինակ է Սիլիկոնային հովիտը, որը ձևավորվել է Ստենֆորդի համալսարան և Սան Ֆրանսիսկոյի ծովախորշի 40 կմ-անոց ափամերձ տարածքի խոշոր տեխնոլոգիական կորպորացիաների շուրջ[36]: Հովիտը ամերիկյան վենչուրային կապիտալի կենտրոնն է: Այստեղ են տեղակայված 100 խոշորագույն հիմնադրամներից 49-ի կենտրոնական գրասենյակները, որոնք աջակցում են սթարթափներին` դրանց զարգացման վաղ փուլերում, և հայտնի բիզնես աքսելերատորները[37][38]: 2012 թվականին Startup Genome ընկերության պատրաստած զեկույցում նշվել են աշխարհի խոշորագույն սթարթափ էկոհամակարգերի ցանկը: Ցանկը գլխավորում է Սիլիկոնային հովիտը, որին հետևում են Թել Ավիվը, Լոս Անջելեսը, Սիեթլը, Նյու Յորքը, Բոստոնը, Լոնդոնը, Տորոնտոն, Վանկուվերը, Չիկագոն, Փարիզը, Սիդնեյը, Սան Պաուլուն, Մոսկվան, Բեռլինը, կանադական Վաթերլոն, Սինգապուրը, Մելբուռնը, Բանգալորը և Սանտյագոն[39]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 John Simpson and Edmund Weiner The Oxford English Dictionary. — United Kingdom: Oxford University Press, 1989. — 21730 с. — ISBN 978-0-19-861186-8
  2. Steve Blank (2010-01-25)։ «What’s A Startup? First Principles.» (անգլերեն)։ Վերցված է 2015-06-15 
  3. Kevin Sun (2011-11-17)։ «In and Around Language: What's Up with "Startup"?» (անգլերեն)։ Վերցված է 2015-06-15 
  4. Кирилл Бигай (2014-09-30)։ «Так что же такое стартап?» (ռուսերեն)։ Ain.ua։ Վերցված է 2015-06-15 
  5. Эрик Рис Бизнес с нуля. Метод Lean Startup для быстрого тестирования идей и выбора бизнес-модели = The Lean Startup: How Today's Entrepreneurs Use Continuous Innovation to Create Radically Successful Businesses. — М.: Альпина Паблишер, 2014. — 256 с. — ISBN 978-5-9614-4628-9
  6. 6,0 6,1 Paul Graham (2012-09)։ «Startup Equals Growth» (անգլերեն)։ Վերցված է 2015-06-15 
  7. Paul Miller (2014-12-03)։ «Zero to One summary: Peter Thiel’s advice on startups» (անգլերեն)։ Medium։ Վերցված է 2015-06-15 
  8. Натали Робемед (2013-12-25)։ «Самые интересные стартапы 2013 года» (ռուսերեն)։ Forbes։ Վերցված է 2015-06-15 
  9. 9,0 9,1 Natalie Robehmed (2013-12-16)։ «What Is A Startup?» (անգլերեն)։ Forbes։ Վերցված է 2015-06-15 
  10. Можаева Елена Анатольевна, Селиверстова Оксана Владимировна Компетенции малой инновационной фирмы как результат сохранения и развития её интеллектуального капитала(ռուս.) // Интрернет-журнал «Науковедение». — 2014. — № 2.
  11. Орлова Анастасия Андреевна, Иншаков Максим Олегович Инновационные стартапы в России: проблемы создания и маркетингового продвижения(ռուս.) // Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 3: Экономика. Экология. — 2014. — № 1. — С. 66–75. — ISSN 1998-992X.
  12. Сергей Смирнов (2013-10-11)։ «Стартап как он есть» (ռուսերեն)։ Наука и жизнь։ Վերցված է 2015-06-15 
  13. 13,0 13,1 Terence Lee (2012-12-26)։ «Startup stages: a comparsion of 3 models» (անգլերեն)։ Techinasia.com։ Վերցված է 2015-06-15 
  14. «Стив Бланк: Как работает модель развития потребителей» (ռուսերեն)։ iBusiness.ru։ 2014-07-09։ Վերցված է 2015-06-15 
  15. Александр Остервальдер, Ив Пинье, Грег Бернарда, Алан Смит Разработка ценностных предложений: как создать товары и услуги, которые захотят купить потребители. Ваш первый шаг.... — М: Альпина паблишер, 2016. — 312 с. — ISBN 978-5-9614-4907-5
  16. Александр Школьников (2014-04-14)։ «Как оценить стоимость стартапа» (ռուսերեն)։ Цукерберг позвонит։ Վերցված է 2015-06-15 
  17. Paul Graham (2005-11)։ «Startup Equals Growth» (անգլերեն)։ Վերցված է 2015-06-15 
  18. Martin Zwilling (2011-12-19)։ «Early-Stage Startups Need Friends, Family, and Fools» (անգլերեն)։ Forbes։ Վերցված է 2015-06-15 
  19. David Newton (2001-07-16)։ «Understanding the Financing Stages» (անգլերեն)։ Entrepreneur.com։ Վերցված է 2015-06-15 
  20. Anna Vital (2013-05-09)։ «How Funding Works – Splitting The Equity Pie With Investors» (անգլերեն)։ Funders&Founders։ Վերցված է 2015-06-15 
  21. Ilan Mochari (2014-04-09)։ «A Closer Look: 5 Crucial Phases of Startup Growth» (անգլերեն)։ Inc.com։ Վերցված է 2015-06-15 
  22. «Startup Key Stages» (անգլերեն)։ Startup Commons։ Վերցված է 2015-06-15 
  23. John Hagel III, John Seely Brown (JSB), Tamara Samoylova & Matt Frost (2013-11-11)։ «The burdens of the past» (անգլերեն)։ Deloitte University Press։ Վերցված է 2015-06-15 
  24. 24,0 24,1 Ludwig Siegele (2014-01-18)։ «A Cambrian moment» (անգլերեն)։ The Economist։ Վերցված է 2015-06-15 
  25. Bjoern Lasse Herrmann and Max Marmer (2015-01-09)։ «The Startup Revolution Series -- Part 1: The Great Transition: Industrial to Information Revolution» (անգլերեն)։ Startup Compass։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-04-25-ին։ Վերցված է 2015-06-15 
  26. Max Marmer (2015-02-03)։ «The Startup Revolution Series — Part 2: The Decline of the Blue Chip» (անգլերեն)։ Startup Compass։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-04-25-ին։ Վերցված է 2015-06-15 
  27. Doug Henton, Janine Kaiser, Kim Held (2015-02-03)։ «Silicon Valley Competitiveness and Innovation Project - 2015» (անգլերեն)։ Silicon Valley Leadership Group։ Վերցված է 2015-06-15 
  28. Peter S. Cohan (2015-01-29)։ «Will the Tech-Startup Bubble Burst in 2015?» (անգլերեն)։ The Entrepreneur։ Վերցված է 2015-06-15 
  29. Bill Maris (2015-03-24)։ «Tech Bubble? Maybe, Maybe Not» (անգլերեն)։ TechCrunch։ Վերցված է 2015-06-15 
  30. Patrick May (2015-05-05)։ «Current tech boom is no dot-com bubble, experts say» (անգլերեն)։ Phys.org։ Վերցված է 2015-06-15 
  31. 31,0 31,1 Давид Цителадзе Методология создания самоорганизуемой российской экосистемы инновационного бизнеса(ռուս.) // Журнал «Инновации». — 2011. — № 6.
  32. Eduardo Salido, Marc Sabás and Pedro Freixas (2013)։ «The Accelerator and Incubator Ecosystem in Europe» (անգլերեն)։ Telefónica Europe։ Վերցված է 2015-06-15 
  33. Мошкин И. В. Исследование процессов современного предпринимательства. — М.: Директ-Медиа, 2014. — 342 с. — ISBN 978-5-4458-8863-5
  34. Людмила Копейкина Экосистема для инновационного бизнеса(ռուս.) // The Angel Investor. — 2008. — № 1. Архивировано из первоисточника 5 Մարտի 2016.
  35. Deborah Chen (2013-03-23)։ «Startups: a hidden lifestyle at MIT» (անգլերեն)։ The Tech։ Վերցված է 2015-06-15 
  36. Валерий Сидоров։ «Silicon Valley, или Что такое Силиконовая Долина?» (ռուսերեն)։ Netler.rub։ Վերցված է 2015-06-15 
  37. Tanya Benedicto Klich (2015-02-19)։ «VC 100: The Top Investors in Early-Stage Startups» (անգլերեն)։ The Entrepreneur։ Վերցված է 2015-06-15 
  38. Brian Solomon (2015-03-17)։ «The Best Startup Accelerators Of 2015» (անգլերեն)։ Forbes։ Վերցված է 2015-06-15 
  39. Rip Empson (2012-11-20)։ «Startup Genome Ranks The World’s Top Startup Ecosystems: Silicon Valley, Tel Aviv & L.A. Lead The Way» (անգլերեն)։ TechCrunch։ Վերցված է 2015-06-15