Գլոբալացում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Գլոբալիզացիաից)
WikiProject Globalization Logo.svg

Գլոբալացում կամ համաշխարհայնացում, ապրանքների, կապիտալի, ծառայությունների, մարդկանց, տեխնոլոգիայի և տեղեկատվության ազատ տեղաշարժը: Այն երկրների միջազգային ինտեգրման գործընթացն է, որը առաջանում է աշխարհայացքների, արտադրանքի, մտքերի և մշակույթի այլ տեսակետների հաղարդակցումից:[1] Գլոբալացմանը նպաստում են տրանսպորտային միջոցների և հեռահաղորդակցության ենթակառուցվածքների զարգացումը: [2][3][4] Չնայած շատ գիտնականներ գլոբալացումը վերագրում են ժամանակակից աշխարհին, ուրիշները կարծում են, որ այն սկսվել է դեռևս Աշխարհագրական մեծ հայտնագործությունների ժամանակաշրջանից և դեպի Նոր աշխարհ ճանապարհորդություններց առաջ, ոմանք նույնիսկ կարծում են, որ այն սկսվել է Ք.ա. 3-րդ հազարամյակում[5][6]: Գլոբալացումը մեծ մասշտաբների է հասել 1820-ականներին[7]:

19-րդ դարի վերջում և 20-րդ դարի սկզբում աշխարհի երկրների տնտեսական և մշակութային կապը մեծացավ: Գլոբալացում տերմինը ի հայտ է եկել 1970-ական թվականներին[8]:

2000 թվականին Արժույթի միջազգային հիմնադրամը ճանաչեց գլոբալացման չորս տեսակետ՝ առևտուր և գործարքներ, կապիտալի և ներդրման շարժեր, միգրացիա և մարդկանց տեղաշարժ և կրթության տարածում և սերմանում[9]: Գլոբալացման հետ կապված են նաև գլոբալ տաքացումը, ջրի և օդի աղտոտվածությունը, օվկիանոսի գերբնակեցումը ձկներով: Գլոբալացման գործընթացը ազդում է բիզնես կազմակերպությունների, տնտեսության, սոցիալ-մշակութային ռեսուրսների և բնական միջավայրի վրա[10]:

Ակադեմիական գրականությունը գլոբալացումը բաժանում է երեք հիմնական տեսակի՝ տնտեսական, մշակութային և քաղաքական գլոբալացում: [11]

Բառի ստուգաբանություն և գործածում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլոբալացում տերմինը ծագում է globalize բառից, որը վերաբերում է տնտեսական համակարգերի միջազգային ցանցի ի հայտ գալուն[12]: Սկզբում այս տերմինը օգտագործվել է որպես գոյական 1930 թվականի «Towards New Education» վերնագրով մի հրատարակման մեջ, որտեղ այն նշանակում էր կրթության մեջ մարդկության փորձի մի ամբողջական տեսակետ[13]: Դրա հետ առնչություն ունեցող մեկ ուրիշ տերմին՝ կորպորատիվ հսկաներ, 1897 թվականին ստեղծվել էր Չարլզ Թեյզ Ռասելի կողմից և վերաբերում էր մեծապես ազգային հիմնադրամներին և այդ ժամանակի հսկա ձեռնարկություններին[14]:

Մինչև 1960-ական թվականները այդ երկու տերմինները օգտագործվել են որպես հոմանիշներ տնտեսագետների և սոցիոլոգների կողմից: Տնտեսագետ Թեոդոր Լեվիտը գլոբալացում տերմինը օգտագործել է իր «Շուկայի գլոբալացումը» հոդվածում[15]: Նրա շնորհիվ տերմինը մեծ տարածում է գտել: Այն շատ նշանակություններ է ունեցել, սակայն այժմ այն գործածվում է մեկ իմաստով[16][17][18]:

Սոցիոլոգներ Մարտին Ալբրոուն և Էլիզաբեթ Քինգը գլոբալացումը սահմանում են որպես «այն բոլոր գործընթացների ամբողջություն, որոնց միջոցով աշխարհի մարդիկ միավորվում են մի հասարակության մեջ»[19]:

«Արդիականության հետևանքները» գրքում Էնթոնի Գիդդենսը գրում է․ «Գլոբալացումը կարելի է սահմանել որպես համաշխարհային հասարակական կապերի ամրացում, որը թույլ է տալիս միավորել հեռավոր տարածաշրջաններն այպես, որ որևէ տեղում պատահած դեպք անմիջականորեն ազդեցություն է ունենում այդ վայրից կիլոմոտրերով հեռու մեկ այլ վայրի իրադարձությունների վրա»[20]։ 1992 թվականին Աբերդինի համալսարանի պրոֆեսոր Ռոլանդ Ռոբերթսոնը գլոբալացումը սահմանել է որպես «աշխարհի խտացում և աշխարհի՝ որպես մի ամբողջության միասնական գիտակցության մեծացում»[21]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլոբալացման վրա ազդել են և՛ արտաքին և՛ անմիջական գործոնները։ Գլոբալացումը մեծ թափ է ստացել 19-րդ դարում։[22]

Նախնական շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջանեթ Աբու-Լուգոդի նկարագրած 13-րդ դարի աշխարհի համակարգը

Նախնական գլոբալացումը պայմանականորեն վերաբերում է գլոբալացման պատմության այն փուլին, որը ընդգրկում է վաղ քաղաքակրթությունների ժամանակաշրջանից մինչև 1600-ական թվականների գլոբալացման գործընթացները և զարգացումը։ Այս տերմինը օգտագործում է նկարագրելու համար համայնքների և նահանգների միջև հարաբերությունները,և թե ինչպես են դրանք ստեղծվել մտքերի և հասարակական կարգերի աշխարհագրական տարածման հետևանքով թե՛ տեղական և թե՛ մարզային մակարդակներով[23]։

Այս ուրվագծում առանձնացնում են գլոբալացման առաջացման երեք նախադրյալ։ Առաջինը Արևելյան ծագման գաղափարն է, որը ցույց է տալիս, թե ինչպես են արևմտյան պետությունները արևելքից ընդունել և գործածել տարբեր սկզբունքներ[24]։ Առանց արևելքի ավանդական գաղափարների արևմուտքում գլոբալացումը նույն կերպ չէր ընթանա։ Երկրորդ նախադրյալը տարածությունն է։ Նահանգների միջև փոխհարաբերությունները համաշխարհային բնույթ չունեին և բնորոշ էին միայն Ասիային, Հյուսիսային Աֆրիկային, Մերձավոր Արևելքին և Եվրոպայի որոշակի հատվածին[25]։

Գլոբալացման վաղ շրջանում իրարից հեռու երկրների միջև հաղորդակցում իրականացնելը բավականին դժվար էր։ Սակայն երբ ի հայտ եկան նոր տեխնոլոգիաներ, հեռավոր երկրները աստիճանաբար տեղեկացան միմյանց գոյության մասին, և սկսվեց գլոբալացման գործընթացը։ Երրորդ նախադրյալը վերաբերում է փոխադարձ կախվածությանը, կայունությանը և կանոնավորությանը։ Երբ մի երկիր կախված չէ մեկ այլ երկրից, ապա անհնարին է, որ դրանցից մեկը մյուսի վրա ինչ-որ ազդեցություն ունենա։ Սա համաշխարհային հարաբերությունների հիմնական շարժիչ ուժն է։ Առանց դրա յուրաքանչյուր երկիր ուղղակի կախված կլիներ սեփական տնտեսությունից և ռեսուրսներից։ Սա գլոբալացման վաղ շրջանի հիմնական նախադրյալն է։ Նախնական շրջանում գլոբալացումը չէր ընթանում այն կերպ ինչպես այն ընթանում է ներկայումս, քանի որ այն ժամանակ պետությունները այնքան միմյանցից կախված չէին որքան հիմա[26]:

Պորտուգալական կարակկա նավ Նագասակիում, 17-րդ դարի Ճապոնական Նանբան արվեստի գործ (Նանբան- առևտուր հարավային բարբարոսների հետ)

Գերմանացի պատմական տնտեսագետ և սոցիոլոգ Անդրե Գունդեր Ֆրենկը պնդում է, որ գլոբալացումը սկսվել է մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակում Շումերի և Ինդոսի հովտի Հարապպայի քաղաքակրթության միջև առևտրային կապերի զարգացմանը զուգընթաց: Նախնական գլոբալացումը գոյություն է ունեցել Հելլենիստական դարաշրջանում, երբ առևտրայինացված քաղաքային կենտրոնները շրջապատում էին հունական մշակույթի առանցքը, որը տարածվում էր Հնդկաստանից Իսպանիա՝ ներառելով Ալեքսանդրիան և այլ քաղաքներ: Ավելի վաղ Հունաստանի աշխարհագրական դիրքը և ցորեն ներկրելու անհրաժեշտությունը ստիպեցին նրան զբաղվել ծովային առևտրով: Հին Հունաստանում առևտուրը սահմանափակված չէր: Պետությունը կառավարում էր միայն հացահատիկի պաշարները[27]:

Նոր աշխարհի բարիքները վաճառվում էին աշխարհով մեկ

Չինաստանի, Հինդուստանի, Պարսկաստանի, Եվրոպայի և Արաբիայի զարգացման գործում մեծ դեր է խաղացել Մետաքսի ճանապարհով իրականացվող առևտուրը, որը թույլ էր տալիս քաղաքական և տնտեսական հաղորդակցում իրականացնել քաղաքակրթությունների միջև[28]: Չնայած մետաքսը Չինաստանի հիմնական առևտրի առարկան էր, այնտեղ իրականացվում էր նաև շատ այլ ապրանքների առևտուր, և առևտրի միջոցով երկրեերկիր փոխանցվում էին կրոնական, փիլիսոփայական գաղափարներ, մտքեր, նոր տեխնոլոգիաներ, ինչպես նաև հիվանդություններ[29]: Տնտեսական առևտրից բացի Մետաքսի ճանապարհը թույլ էր տալիս փոխանակել մշակույթներ: Մարդկանց տեղաշարժը նպաստեց կրոնի, մշակույթի, արվեստի, արհեստի, լեզուների և նոր տեխնոլոգիաների փոխանակմանը[30]:

Վաղ ժամանակակից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ ժամանակակից գլոբալացումը ընդգրկում է 1600-1800 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածը: Այս տերմինը նկարագրում է առևտրային կապերի և մշակութային հաղորդակցման փուլը, որը բնորոշ էր 19-րդ դարի ժամանակակից գլոբալացմանը նախորդող ժամանակաշրջանին[31]: Գլոբալացման այս փուլը բնորոշվում էր 16-17-րդ դարերում ծովափնյա Եվրոպական կայսրությունների առաջացմամբ: 17-րդ դարում համաշխարհային առևտուրը էլ ավելի զարգացավ, երբ հիմնադրվեցին չարտերային ընկերությունները[32], ինչպիսիք են Բրիտանական Օստ-Հնդկական ընկերությունը և Հոլանդական Օստ-Հնդկական ընկերությունը:

Ժամանակակից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարում գլոբալացումը դարձավ Արդյունաբերական հեղափոխության ուղղակի արդյունքի կրողը: 19-րդ դարում շոգենավերը նվազեցրին միջազգային տրանսպորտի գները, իսկ երկաթուղիների շնորհիվ ցամաքային տրանսպորտը էժանացավ: Տրանսպորտային հեղաշրջումը տեղի ունեցավ 1820-1850 թթ.[33]: Միջազգային առևտրին միացան շատ երկրներ[34]: Այս շրջանում գլոբալացումը ձևավորվեց 19-րդ դարի իմպերիալիզմի շնորհիվ, որը գոjություն ուներ Աֆրիկայում և Ասիայում: [35][36]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո գլոբալացումը նոր թափ ստացավ: Դրան նպաստեցին տեխնոլոգիաների զարգացումը, որոնց շնորհիվ լավացան հաղորդակցումը և առևտուրը երկրների միջև: Տարիֆների և առևտրի վերաբերյալ ընդհանուր համաձայնեցման շնորհիվ (GATT ) նվազեցվեցին համաշխարհային առևտրին խոչնդոտող գործոնները: GATT-ին հաջորդեց Առևտրի համաշխարհային կազմակերպությունը, որը ապահովեց առևտրային բանակցությունների և համաձայնությունների ընթացքը[37]:

19-րդ դարի սկզբին Միացյալ Թագավորությունը գերտերություն էր

1970-ական թվականներից օդագնացությունը զարգացած երկրներում մատչելի է դարձել միջին դասի համար: 1990-ականներին ցածր գներով հաղարդակցային ցանցերի աճը պակասեցրեց երկրների միջև հաղորդակցման ծախսերը: Անկախ տեղանքից հնարավոր դարձավ համակարգիչների շնորհիվ աելի շատ աշխատանք կատարել:

Համաշխարհային երկրորդ պատերազմից հետո հայտնի դարձան ուսանողների փոխանակման ծրագրերը, որոնք նախատեսված են մասնակիցների ըմբռնողականությունը այլ մշակույթների նկատմամբ մեծացնելու, ինչպես նաև լեզվական ունակությունները զարգացնելու և աշխարհայացքը մեծացնելու համար:1963-2006 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում օտար երկրներում սովորող ուսանողների թիվը մեծացել է 9 անգամ[38]:

19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին աշխարհի երկրների միջև տնտեսական և մշակութային կապվածությունը աճեց մեծ արագությամբ: Սակայն 1910-ական թվականներին այն նորից դանդաղեց Համաշխարհային պատերազմի և Սառը պատերազմի պատճառով[39]: 1989 թվականի հեղափոխությունները և դրանց հաջորդող ազատագրական իրադարձությունները թույլ տվեցին մեծացնել համաշխարհային փոխկապակցվածությունը:

Գլոբալացման գործընթացում չի կարելի չնշել նաև գաղթը և մարդկանց վերաբնակեցումը: 1965-1990 թթ. աշխատուժի գաղթը գրեթե կրկնապատկվեց: Այն հիմնականում իրականանում էր զարգացող և քիչ զարգացած երկրների միջև[40]: Տնտեսական ինտեգրման ուժգնացմանը զուգընթաց աշխատողները սկսեցին տեղափոխվել այն վայրեր, որտեղ առաջարկվում էր բարձր աշխատավարձ[41]:

Տնտեսական գլոբալացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սինգապուրը 2016թ. Տնտեսության բացության ինդեքսի համաձայն՝ առաջատար դիրքում է
ԱՄՆ Առևտրային հաշվեկշիռ
Ներկայացվում է 1800թ.-ից ի վեր կատարված վերլուծությունը մի շարք երկրների բանկային ճգնաժամի վերաբերյալ՝ տարեկան կտրվածքով: Աղբյուր՝ «Ֆինանսական անհեռատեսության ութ հարյուրամյակ»[42], որը ներառում է միայն 70 երկրների ուսումնասիրությունը: Այս սխեմայի մեջ հատկանշական է Բրետոն-Վուդսյան համաձայնագրի 1945-1971թթ. իրականացման շրջանում բանկային ճգնաժամերի վիրտուալ բացակայությունը: Առավել մասնրամասն տեղեկությունների համար տես՝ «Բանկային ճգնաժամեր» օժանդակ փաստաթուղթը, որը հասանելի է Էքդաթ փաթեթում Համապարփակ R արխիվային ցանց (CRAN)

Տնտեսական գլոբալացումն աշխարհի մասշտաբով ազգային տնտեսությունների միջև տնտեսական փոխկախվածության աճի միտումն է, որը պայմանավորված է ապրանքների, ծառայությունների, տեխնոլոգիայի և կապիտալի միջսահմանային շարժի աճով[43]: Եթե բիզնեսի գլոբալացման հիմքում միջազգային առևտրային կանոնակարգերի, ինչպես նաև սակագների, հարկերի և գլոբալ առևտուրը սահմանափակող խոչընդոտների նվազեցնում է, ապա տնտեսական ինտեգրումը երկրների միջև տնտեսական ինտեգրումը խթանող գործընթաց է, որը բերում է գլոբալ շուկայի կամ մեկ համաշխարհային շուկայի ի հայտ գալուն [44]: Տնտեսական գլոբալացումը կարող է դիտարկվել որպես դրական կամ բացասական երևույթ: Տնտեսական գլոբալացման բաղկացուցիչ մաս է կազմում արտադրության գլոբալացումը, որը հնարավորություն է տալիս աշխարհի տարբեր մասերից որոշակի աղբյուրից ձեռք բերել ապրանքներ և ծառայություններ և օգուտ քաղել արժեքի և որակի տարբերություններից: Բացի այդ, այն ներառում է նաև շուկաների գլոբալացում, որը սահմանվում է որպես տարբեր և առանձին շուկաների միավորում մեկ խոշոր գլոբալ շուկայի մեջ: Տնտեսական գլոբալացումը նաև ընդգրկում է[45] մրցակցության, տեխնոլոգիայի, ինչպես նաև կորպորացիաների և արդյունաբերության բնագավառները[43]:

Գլոբալացման առկա միտումների ձևավորման գործում մեծ դեր ունեն զարգացած երկրների տնտեսությունները, որոնք ինտեգրվում են քիչ զարգացած երկրների տնտեսություններում, որոնք էլ տեղի են ունենում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների, առևտրի խոչընդոտների նվազեցման, ինչպես նաև այլ տնտեսական բարեփոխումների և շատ դեպքերում ներգաղթի միջոցով:

Միջազգային ստանդարտների առկայության պայմաններում ապրանքների և ծառայությունների առք ու վաճառքը դառնում է ավելի արդյունավետ: Նմանատիպ չափանիշի օրինակ էր ինտերմոդալ տրանսպորտային միավորը: Բեռնահամալիրի ստեղծումը զգալիորեն նվազեցրեց փոխադրման ծախսերը, նպաստեց հետպատերազմյան տարիներին միջազգային առևտրի վերելքին և առանցքային տարր հանդիսացավ գլոբալացումյի համատեքստում[46]: Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպությունը ստանդարտացման ազգային մարմիններից բաղկացած միջազգային կազմակերպություն է։

Բազմազգ կորպորացիան կամ համաշխարհային ձեռնարկությունը[47] կազմակերպություն է, որը տնօրինում կամ վերահսկում է ապրանքների կամ ծառայությունների արտադրությունը մեկ կամ մի քանի այլ երկրներում[48]. Այլ անվանումներն են՝ միջազգային կորպորացիա կամ վերազգային կորպորացիա[49]:

Ազատ առևտրի գոտին տարածաշրջան է, որն ընգրկում է առևտրային բլոկը և որի մասնակից պետությունները ստորագրել են ազատ առևտրի համաձայնագիր (ԱԱՀ): Այդ համաձայնագրերը նախատեսում են առնվազն երկու երկրների միջև համագործակցություն, առևտրային արգելքները՝ ներկրման քվոտաները և սակագները նվազեցնելու և երկրների միջև ապրանքների և ծառայությունների առք ու վաճառքը խթանելու նպատակով[50]: Եթե մարդիկ նաև կարող են ազատ տեղաշարժվել մի երկրից մյուսը, ազատ առևտրի համաձայնագրի շրջանակից դուրս, ապա այն կարող է համարվել նաև ազատ սահման: Եվրոպական միությունը (ԵՄ) համարվում է ամենանշանակալից ազատ առևտրային գոտին աշխարհում, որը հիմնականում Եվրոպայում տեղակայված 28 անդամ երկրներից բաղկացած քաղաքական-տնտեսական միություն է: ԵՄ-ն օրենքների ստանդարտացված համակարգի միջոցով ստեղծել է Եվրոպական ընդհանուր շուկա, որը կիրառվում է բոլոր անդամ երկրներում: ԵՄ քաղաքականության նպատակն է ապահովել մարդկանց, ապրանքների, ծառայությունների և կապիտալի ազատ տեղաշարժ ներքին շուկայում[51]:

Առևտրի դյուրացումը դիտարկում է, թե ինչպես ընթացակարգերն ու հսկողության մեխանիզմները, որոնց միջոցով կարգավորվում է ապրանքների շարժը ազգային սահմաններից դուրս, կարող են բարելավել համապատասխան ծախսային բեռի նվազեցումը և բարձրացնել ծախսարդյունավետությունը՝ օրենքով սահմանված պահանջներին համահունչ: Ծառայությունների ոլորտում գլոբալ առևտրի դերը ևս նշանակալից է: Օրինակ՝ Հնդկաստանում բիզնես գործընթացի արտապատվիրումը բնորոշվում է որպես «հետագա մի քանի տասնամյակների ընթացքում երկրի զարգացումը խթանող առաջնային գործիք, որը մեծապես նպաստում է ՀՆԱ-ի աճին, աշխատանք գտնելու հնարավորությունների ընդլայնմանը և աղքատության նվազեցմանը»[52][53]:

Վիլյամ Ի. Ռոբինսոնը իր տեսական մոտեցումը գլոբալացման հարցերի շուրջ ներկայացնում է Ուոլերսթեյնի Համաշխարհային համակարգերի տեսության վերաբերյալ իր քննադատական հոդվածում: Նրա համոզմամբ՝ ներկայիս գլոբալ կապիտալը 1980-ականներին սկիզբ առած գլոբալացման նոր և պարզորոշ ձևի դրսևորումն է: Ռոբինսոնը համոզմունք է հայտնում, որ տնտեսական գործողություններրը ծավալվում են ոչ միայն ազգային սահմաններից դուրս, այլև միջազգային համատեքստում այս գործողությունները ֆրագմենտավորվում են[54]: Ռոբինսոնի գլոբալացման տեսության կարևոր դրույթներից մեկի համաձայն՝ ապրանքների արտադրության գլոբալ միտումները աճում են: Դա նշանակում է, որ մի զույգ կոշիկը կարող է արտադրվել վեց տարբեր երկրներում, որոնցից յուրաքանչյուր երկիր իր ներդրումն ունի արտադրական գործընթացի մեջ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Albrow, Martin and Elizabeth King (eds.) (1990). Globalization, Knowledge and Society London: Sage. 9780803983236
  2. «Imagining the Internet»։ History of Information Technologies։ Elon University School of Communications։ Վերցված է 17 August 2009 
  3. Stever H. Guyford (1972)։ «Science, Systems, and Society»։ Journal of Cybernetics 2 (3): 1–3։ doi:10.1080/01969727208542909 
  4. Wolf Martin (2014)։ «Shaping Globalization»։ Finance & Development 51 (3): 22–25 
  5. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ GL-H-09 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  6. «Globalization and Global History»։ էջ 127։ Վերցված է 3 July 2012 
  7. H. O'Rourke, Kevin, G. Williamson, Jeffrey (2002-04-01)։ From=fulltext «When did globalisation begin?»։ European Review of Economic History (անգլերեն) 6 (1): 23–50։ ISSN 1361-4916։ doi:10.1017/S1361491602000023 
  8. James Paul, Steger Manfred B. (2014)։ «A Genealogy of globalization: The career of a concept»։ Globalizations 11 (4): 417–34։ doi:10.1080/14747731.2014.951186 
  9. International Monetary Fund . (2000). "Globalization: Threats or Opportunity." 12 April 2000: IMF Publications.
  10. Bridges G. (2002)։ «Grounding Globalization: The Prospects and Perils of Linking Economic Processes of Globalization to Environmental Outcomes»։ Economic Geography 78 (3): 361–86։ doi:10.2307/4140814 
  11. Salvatore Babones (15 April 2008). «Studying Globalization: Methodological Issues». in George Ritzer. The Blackwell Companion to Globalization. John Wiley & Sons. էջ 146. ISBN 978-0-470-76642-2. https://books.google.am/books?id=XKnmvRATtfAC&pg=PA146. 
  12. «Globalization»։ Online Etymology Dictionary։ Վերցված է 7 July 2012 
  13. «Globalization»։ Oxford English Dictionary Online։ September 2009։ Վերցված է 5 November 2010 
  14. «The Battle of Armageddon, October 1897 pp. 365–70»։ Pastor-russell.com։ Վերցված է 31 July 2010 
  15. Feder, Barnaby J. (6 July 2006)։ «Theodore Levitt, 81, Who Coined the Term 'Globalization', Is Dead»։ Վերցված է 23 April 2014 
  16. Hopkins, A.G. (ed.). (2004). Globalization in World History. London: Norton, pp. 4–8. 978-0393979428
  17. Bakari Mohamed El-Kamel։ «Globalization and Sustainable Development: False Twins?»։ New Global Studies 7 (3): 23–56։ ISSN 1940-0004։ doi:10.1515/ngs-2013-021 
  18. Al-Rodhan, R.F. Nayef and Gérard Stoudmann. (2006). Definitions of the Globalization: A Comprehensive Overview and a Proposed Definition. Archived 19 November 2012 at the Wayback Machine.
  19. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Albrow2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  20. Giddens, Anthony. (1991). The Consequences of Modernity Cambridge: Polity Press. p. 64. 9780745609232
  21. Robertson, Roland (1992). Globalization : social theory and global culture (Reprint. տպ.). London: Sage. ISBN 0803981872. 
  22. O'Rourke, Kevin H. and Jeffrey G. Williamson. (2000). "When Did Globalization Begin?" NBER Working Paper No. 7632.
  23. Martell, Luke (2010). The Sociology of Globalization. Policy Press.. 
  24. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ M 452 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  25. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ M 453 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  26. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ M 454 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  27. Frank, Andre Gunder. (1998). ReOrient: Global economy in the Asian age. Berkeley: University of California Press. 978-0520214743
  28. Jerry Bentley, Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times (New York: Oxford University Press, 1993), 32.
  29. Jerry Bentley, Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times (New York: Oxford University Press, 1993), 33.
  30. «The Legacy of the Silk Road»։ Yale Global։ 25 January 2013 
  31. Hopkins, A.G., ed., 2003. Globalization in World History. New York City, NY: Norton. 0-393-97942-3 pp. 4–5, 7
  32. Chaudhuri, K.N. (1965\1999). The English East India Company: The Study of an Early Joint-stock Company 1600–1640 (Vol. 4). London: Routledge/Thoemmes Press.
  33. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ When Did Globalization Begin2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  34. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ When Did Globalization Begin3 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  35. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Levinson անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  36. Gittins Ross (12 June 2006)։ «How the invention of a box changed our world – Business – smh.com.au»։ The Sydney Morning Herald։ Վերցված է 17 February 2013 
  37. «World Exports as Percentage of Gross World Product»։ Global Policy Forum։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 July 2008-ին։ Վերցված է 11 November 2009 
  38. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ varghese անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  39. Wolf, Martin (2001). "Will the nation-state survive globalization?" Foreign Affairs, 80(1).
  40. Saggi Kamal (2002)։ «Trade, Foreign Direct Investment, and International Technology Transfer: A Survey»։ World Bank Research Observer 17 (2): 191–235։ doi:10.1093/wbro/17.2.191 
  41. Hunt, Michael H. (2004). The World Transformed 1945 to present. էջեր 399. 
  42. Works Anchor Media։ «This Time is Different - A Book by Carmen M. Reinhart and Kenneth S. Rogoff»։ reinhartandrogoff.com 
  43. 43,0 43,1 Joshi, Rakesh Mohan, (2009) International Business, Oxford University Press, New Delhi and New York 0-19-568909-7.
  44. Riley, T: "Year 12 Economics", p. 9. Tim Riley Publications, 2005
  45. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ sdefl0012017 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  46. Levinson Marc։ «Sample Chapter for Levinson, M.: The Box: How the Shipping Container Made the World Smaller and the World Economy Bigger.»։ The Box: How the Shipping Container Made the World Smaller and the World Economy Bigger։ Princeton University Press։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 January 2013-ին։ Վերցված է 17 February 2013 
  47. Pitelis, Christos; Roger Sugden (2000). [[[:Կաղապար:Google books]] The nature of the transnational firm]. Routledge. էջ H72. ISBN 0-415-16787-6. Կաղապար:Google books. 
  48. «Multinational Corporations» 
  49. Roy D. Voorhees, Emerson L. Seim, and John I. Coppett, "Global Logistics and Stateless Corporations," Transportation Practitioners Journal 59, 2 (Winter 1992): 144-51.
  50. O'Sullivan, Arthur; Sheffrin, Steven M. (2003). Economics: Principles in Action. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Prentice Hall. էջ 453. ISBN 0-13-063085-3. 
  51. European Commission։ «The EU Single Market: Fewer barriers, more opportunities»։ Europa web portal։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 1 October 2007-ին։ Վերցված է 27 September 2007 «Activities of the European Union: Internal Market»։ Europa web portal։ Վերցված է 29 June 2007 
  52. Kuruvilla Sarosh, Ranganathan Aruna (October 2008)։ «Economic Development Strategies And Macro- And Micro-Level Human Resource Policies: The Case Of India's "Outsourcing" Industry»։ Industrial & Labor Relations Review 62 (1): 39–72։ doi:10.1177/001979390806200103 
  53. «Outsourcing to Africa: The world economy calls | The Economist»։ 16 April 2011։ Վերցված է 16 April 2011 
  54. Robinson William I.։ «Globalization and the sociology of Immanuel Wallerstein: A critical appraisal»։ International Sociology 1–23