Մեծ Բրիտանիայի աշխարհագրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Uk topo en.jpg

Մեծ Բրիտանիան գտնվում է Բրիտանական կղզիներում և Եվրոպա մայրցամաքից բաժանվում է Հյուսիսային ծովով՝ Պա դե Կալե և Լա Մանշ նեղուցներով։ Մեկուսացված դիրքն իր ազդեցությունն է ունեցել Մեծ Բրիտանիայի պատմական զարգացման վրա։ Նրա կազմի մեջ են մտնում Անգլիան, Շոտլանդիան և Ուելսը՝ տեղակայված Մեծ Բրիտանիա կղզու վրա, և Հյուսիսային Իռլանդիան՝ տեղակայված մեծությամբ երկրորդ Իռլանդիա կղզու հյուսիսային մասում։ Վերոնշյալ երկու կղզիների մեջտեղում տեղակայված Մեն կղզին և Նորմանդիան կղզիները ստեղծել են առանձին վարչական միավոր։

Մեծ Բրիտանիայի մակերեսը կազմում է 243 809 կմ², ցամաքը կազմում է 240 579 կմ², ներքին ջրային տարածքները՝ 3 230 կմ²։ 1993 թվականի տվյալներով ցամաքի 10 % ծածկված է անտառներով, 46 % օգտագործվում է որպես արոտավայրեր, ևս 25 % օգտագործվում է գյուղատնտեսության մեջ[1]։ Ափերի երկարությունը կազմում է 17 820 կմ[2]։ Հարավային ափեզրը միացած է Մայրցամաքային Եվրոպայի հետ 50 կմ երկարությամբ Եվրոթունելով, որից 38 կմ անցնում է ջրի տակով, սա աշխարհում ամենաերկար ստորջրյա թունելն է[3]։ Հյուսիսային Իռլանդիան ունի 360 կմ երկարությամբ ցամաքային սահման Իռլանդիայի հետ և սա Մեծ Բրիտանիայի միակ ցամաքային սահմանն է[4]։

Լոնդոնի Գրինվիչյան աստղադիտարանը հանդիսանում է զրոյական միջօրեականի տեղորոշման կետը։ Ընդհանուր առմամբ Մեծ Բրիտանիան գտնվում է հյուսիսային լայնության 49° - 61° և արևմտյան երկայնության 9° և արևելյան երկայնության 2° միջև։

Անգլիան զբաղեցնում է ամբողջ Մեծ Բրիտանիայի տարածքի կեսից մի փոքր ավելի տարածք, 130 395 կմ²[5]։ Նրա մեծ մասը զբաղեցնում են իջվածքները[1] լեռնային տարածքով հյուսիս-արևմուտքում, ներառյալ Լճային երկրամասի Կամբիրիական լեռները, Պենինյան լեռները և Լեռնային երկրամասի, Էկսմուրի և Դարտմուրի կրային բլուրները։ Հիմնական գետերն են Թեմզան, Սևերնը և Համբերը։ Սքոֆել-Պայկը Լճային երկրամասում Անգլիայի ամենաբարձր կետն է, բարձրությունը 978 մ[1]։

Բեն-Նևիս, Շոտլանդիայում - Բրիտանական կղզիների ամենաբարձր կետն է:

Շոտլանդիան զբաղեցնում է Մեծ Բրիտանիայի ամբողջ տարածքի երրորդ մասից մի փոքր քիչ տարածք, 78 772 կմ²[6], և ներառում է մոտ ութ հարյուր կղզիներ[7], որոնք հիմնականում ընկած են կղզու հիմնական տարածքից արևմուտք և հյուսիս։ Այս կղզիներից արժե առանձնացնել Հեբրիդյան կղզիները, Օրկնեյան կղզիները և Շետլանդյան կղզիները։ Շոտլանդիայի տոպոգրաֆիան հիմնականում որոշվում է Լեռնային սահմանային ճեղքվածքով, որը հատում է Շոտլանդիան Արան կղզուց արևմուտքում մինչև Սթոունհեյվենը արևելքում[8]։ Այս ճեղքվածքի գիծը բաժանում է երկու բոլորովին տարբեր շրջաններ, հյուսիսում և արևմուտքում Լեռնային երկիրը և հարավային և արևելյան կողմում Հարթավայրային Շոտլանդիան։ Խիստ լեռնային շրջանը ներառում է Շոտլանդիայի գործնականորեն բոլոր լեռները, ներառյալ Բեն-Նևիսը, որը 1343 մ բարձրությամբ հանդիսանում է Բրիտանական կղզիների ամենաբարձր կետը[9]։ Հարթավայրային շրջանը հատկապես Ֆյորտ-օֆ-Կլայդի ու Ֆյորտ-օֆ-Ֆորտի միջև ընկած ցամաքի նեղացումը, որը հայտնի է որպես «Կենտրոնական Գոտի», անհամեմատ հարթ է և այստեղ է ապրում բնակչության մեծ մասը, այստեղ են գտնվում նաև Շոտլանդիայի մեծ քաղաքները՝ Գլազգոն և Էդինբուրգը։

Ուելսի ընդհանուր տարածքը մի փոքր ավելին է Մեծ Բրիտանիայի տարածքի տասներորդ մասից, 20 779 կմ²[10]։ Ուելսը հիմնականում լեռնային տարածք է, սակայն Հարավային Ուելսը ավելի քիչ լեռնային է քան մնացած մասերը։ Հիմնական բնակչությունը և արդյունաբերական տարածքները գտնվում են հենց Հարավային Ուելսում, ներառյալ ափամերձ քաղաքներ՝ Կարդիֆը, Սուոնսին և Նյուպորտը։ Ուելսի ամենաբարձր լեռները գտնվում են Սնոուդոնիայում, այստեղ է գտնվում Սնոուդոն լեռը, 1085 մ բարձրությամբ, որը Ուելսի ամենաբարձր կետն է[1]։ 14-15 ուելսյան լեռներ, որոնց բարձրությունը ավելին է քան 3000 ֆուտը (մոտ 900 մ) բոլորը միասին հայտնի են որպես Ուելսյան Երեք Հազարականները։ Ուլեսի ափեզրը կազմում է 1200 կմ։ Ուելսի կազմի մեջ են մտնում նաև մի քանի կղզիներ, որոնցից ամենախոշորն է Էնգսլին, հյուսիս-արևմուտքում։

Հյուսիսային Իռլանդիան զբաղեցնում է ընդամենը 13 843 կմ² տարածք և ունի հիմնականում բլրոտ ռելիեֆ։ Այստեղ է գտնվում Լոխ-Նեյը, Բրիտանական կղզիների ամենամեծ լիճը, մակերեսը՝ 388 կմ²[11]։ Հյուսիսային Իռլանդիայի ամենաբարձր կետն է Սլիվ Դոնարդը Մոուրն լեռներում, բարձրությունը՝ 852 մ[1]։

Կլիման[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված ՝ Մեծ Բրիտանիայի կլիման

Մեծ Բրիտանիան ունի չափավոր օվկիանոսային կլիմա մեծ քանակությամբ անձրևներով, տարվա ամբողջ ընթացքում[4]։ Ջերմաստիճանը փոփոխվում է տարվա եղանակից կախված, սակայն հազվադեպ է իջնում −11°C-ից կամ բարձրանում 35 °C-ից[12]։ Հիմնականում քամիները փչում են հարավ-արևմուտքից և հաճախ բերում են սառը և խոնավ եղանակ Ատլանտյան օվկիանոսից[4], սակայն երկրի արևելյան մասերը հիմնականում պաշտպանված են այս քամիներից, և քանի որ տեղումների հիմնական մասը տեղում է արևմտյան շրջաններում, արևելյան շրջանները բավականին չորային են։ Ատլանտյան հոսանքները, որոնք տաքացվում են Գոլֆստրիմի կողմից, բերում են փափուկ ձմեռներ, երբեմն ձմռանը և վաղ գարնանը լինում է ձյուն, սակայն այն արագ հալվում է։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Լաթիմեր Քլարկ Քորփորեյշն Փթի ՍՊԸ։ «Մեծ Բրիտանիա – Ատլապեդիա օնլայն»։ Atlapedia.com։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yAmOHYe։ Վերցված է 26 հոկտեմբեր 2010։ (անգլերեն)
  2. Քլեր Նիլ։ «Ինչպիսի՞ն է Մեծ Բրիտանիայի ափեզրի երկարությունը»։ Բրիտանական քարտեզագրության միությունը։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yAn3CWU։ Վերցված է 26 հոկտեմբեր 2010։ (անգլերեն)
  3. «Եվրոթունել»։ Եվրոթունել։ http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcTunnelInfrastructure/ukcInfrastructure/։ Վերցված է 29 նոյեմբեր 2010։ (անգլերեն)
  4. 4,0 4,1 4,2 «Մեծ Բրիտանիա»։ Աշխարհի փաստերի գիրք։ ԿՀԳ։ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html։ Վերցված է 2011-11-03։ (անգլերեն)
  5. «Անգլիա – նկարագիրը». Բի-Բի-Սի Նյուս. 11 փետրվար 2010. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm. (անգլերեն)
  6. «Փաստեր Շոտլանդիայի մասին»։ Շոտլանդիայի առցանց դարպասները։ Արխիվացված օրիգինալից 21 հունիս 2008-ին։ http://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html։ Վերցված է 16 հուլիս 2008։ (անգլերեն)
  7. Վինթեր, Ջոն (19 մայիս 2001). «Շոտլանդական կղզիների ամբողջական ուղեցույց». Ինդեփենդանթ (Լոնդոն). http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html. (անգլերեն)
  8. «Լեռնային սահմանային ճեղքվածքի դիտարկումը»։ Գազետեր ֆոր Սքոթլանդ։ Էդինբուրգի համալսարան։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yApqlQ2։ Վերցված է 27 դեկտեմբեր 2010։ (անգլերեն)
  9. «Բեն-Նևիսի եղանակը»։ Բեն-Նևիսի եղանակը։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yAqrmVy։ Վերցված է 26 հոկտեմբեր 2008։ (անգլերեն)
  10. «Բնութագիր` Ուելս». Բի-Բի-Սի Նյուս. 9 հունիս 2010. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm։ Վերցված է 7 նոյեմբեր 2010. (անգլերեն)
  11. «Հյուսիսային Իռլանդիայի աշխարհագրությունը»։ Ալսթերի համալսարան։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yArUXaF։ Վերցված է 22 մայիս 2006։ (անգլերեն)
  12. «Մեծ Բրիտանիայի կլիմայի համառոտագիրը»։ Մետի գրասենյակ։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-05-27-ին։ http://www.webcitation.org/67yAsDB9c։ Վերցված է 1 մայիս 2011։ (անգլերեն)