Նարդի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Նարդի
Backgammon lg.jpg
Տեսակ խաղեր տախտակի վրա
Ենթատեսակ խաղեր տախտակի վրա և ինտելեկտուալ սպորտաձև
Backgammon Վիքիպահեստում

Նարդի, (հին հնդկերեն «նարդի» նշանակում է «գոչել», այնուհետև ստացել է «քվե» իմաստը), երկու խաղացողի մրցախաղ, մարդկությանը հայտնի հնագույն սեղանի խաղերից մեկը: Ըստ Իրանում (Պարսկաստան) կատարված հնեաբանական հայտնագործությունների, նարդու պատմությունը սկիզբ է առնում մոտավորապես 5000 տարի առաջ[1][2]: Նարդին խաղում են երկու խաղացողով, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի երկու տարբեր գույների տասնհինգ խաղաքար, որոնք ըստ երկու զառերի ցույց տված թվերի պետք է շարժել 24 բաժին պարունակող ուղղանկյունաձև խաղատախտակի վրա: Հաղթում է այն խաղացողը, որն առաջինն է բոլոր 15 խաղաքարերը հանում խաղատախտակից: Նարդին ընդգրկում է թե՛ ռազմավարական հմտություններ և թե՛ բախտ (կախված զառերից): Ընդամենը մեկ խաղ խաղալու դեպքում խաղացողի հաղթելու հավանականությունն ավելի շատ կախված է զառերից, մինչդեռ, հաճախ խաղալու դեպքում խաղացողը կարող է փորձ կուտակել և հասնել ավելի լավ արդյունքի, ինչ որ կերպ պոկերի նման[3]: Զառերի յուրաքանչյուր նետումից հետո խաղացողները պետք է բազմաթիվ տարբերակներից ընտրեն մեկը և շարժեն խաղաքարերն իրենց ուզած ձևով՝ կանխատեսելով հակառակորդի հնարավոր հակահարվածները: Զառերի ցույց տված զույգ թվերը՝ 2x2, 4x4 և այլն, խաղացողին հնարավորություն է տալիս կրկնապատկել քայլերի թիվը: Ինչպես շախմատը, նարդին ևս մեծ հետաքրքրությամբ ուսումնասիրվել է համակարգչային գիտնականների կողմից: Այս ուսումնասիրության շնորհիվ ստեղծվել են նարդի խաղալու առցանց ծրագրեր, որոնք ի վիճակի են հաղթել համաշխարհային կարգի խաղացողների:

Կանոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նարդու խաղադաշտ: Խաղաքարերը դասավորված են մեկնարկի դիրքով
Կարմիր և սև խաղաքարերի շարժի ուղին՝ խաղաքարերի մեկնարկի դիրքում: Խաղադաշտը սևերի «տան» կողմից է:

Նարդու համար օգտագործվում են նույն խաղաքարերը, ինչ որ շաշկու համար: Խաղի նպատակն է բոլոր խաղաքարերը տեղափոխել սեփական «տան դաշտ» ավելի շուտ, քան հակառակորդը: Հակառակորդը մրցակցի համար կարող է զանազան խոչնդոտներ ստեղծել՝ արգելափակել խաղադաշտի բաժինները, դանդաղեցնելով մրցակցի խաղաքարերի շարժը, կամ հարվածել՝ «խփել», որի դեպքում մրցակիցը ստիպված է լինում խաղը սկսել սկզբից՝ սեփական «տուն-դաշտի» դիմացի դաշտից: Խաղի համար սահմանված ժամանակը կարճ է և խաղացողները ձգտում են կատարել նախօրոք համապատասխանեցված խաղաքայլեր, աշխատելով բոլոր խաղաքարերը առաջինը հասցնել սեփական դաշտ: Խաղը հաղթում է առաջինը բոլոր խաղաքարերը դաշտից հանած խաղացողը:

Կարճ նարդի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարճ նարդին նարդի խաղի մի տարատեսակ է։ Խաղում են հատուկ տախտակի վրա, որն ունի նշանակետեր հանդիսացող քսանչորս անկյունակ։

Կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խաղատախտակի յուրաքանչյուր կողմ բաղկացած է տասներկու պայտաձև բաժիններից: Ընդհանուր խաղատախտակը բաղկացած է 24 բաժիններից: Խաղի մեկնարկին յուրաքանչյուր խաղացող ունենում է 15 խաղաքար, որոնք դասավորված են հետևյալ կերպ՝ 2-ական խաղաքար հակառակորդի 24-րդ բաժնում, 5-ական սեփական դաշտի 6-րդ բաժնում, 5-ական՝ 13-րդ և 3-ական՝ 8-րդ բաժնում: Խաղացողներն իրենց խաղաքարերը շարժում են հակառակ ուղղություններով՝ 24-րդ բաժնից դեպի առաջինը[4]: Խաղադաշտի 1-6 բաժինները կոչվում են ներքին (ներսի կամ տան) դաշտ, 7-12 բաժինները՝ արտաքին կամ դրսի դաշտ[4][5]:

Շարժ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նարդու խաղի տեսանյութ, որը ցույց է տալիս խաղաքարերի շարժը խաղադաշտում, «բուրգերի» ձևավորումը, խաղաքարեր խփելը, արգելափակելը և բազմապատկող զառի գործածությունը:

Խաղ մեկնարկին խաղացողներից յուրաքանչյուրը նետում է մեկ զառ: Խաղը սկսում է այն մասնակիցը, որի զառը ավելի մեծ թիվ է ցույց տալիս: Եթե թվերը նույնն են լինում, խաղացողները նորից են նետում զառերը: Երկու զառերն էլ պետք է ընկնեն խաղատախտակի մեջ, հորիզոնական դիրքով. եթե դրանք ընկնում են դաշտից դուրս, կամ թեքությամբ, ապա խաղացողը պետք է նորից նետի: Մեկնարկից հետո խաղացողները հերթով նետում են արդեն երկու զառերը միասին[4][5]: Զառերը նետելուց հետո խաղացողները պետք է, հնարավորության դեպքում, շարժեն իրենց խաղաքարերը համաձայն յուրաքանչյուր զառի արտահայտած թվերի: Օրինակ, եթե խաղացողը բերել է 6 և 3, պետք է խաղաքարերից մեկը շարժի 6 անկյունակ, մյուսը՝ 3, կամ մեկ խաղաքար կարող է շարժել 6+3 անկյունակ: Ընդ որում՝ որևէ տարբերություն չկա, թե առաջինը որ թիվը կխաղարկվի, 6-ը, թե՞ 3-ը: Եթե խաղացողի զառերը զույգ են բերել, ապա նա իրավունք ունի կրկնակի անգամ խաղարկել խաղաքարերը: Օրինակ, եթե զառերը բերել են 5×5, ապա խաղացողը կարող է չորս հատ 5 խաղարկել: Զառի յուրաքանչյուր նետումից հետոխաղացողը հնարավորություն ունի խաղաքարերը շարժել զառերի ցույց տված թվով, եթե դա հնարավոր է: Իսկ եթե հակառակորդը արգելափակել է անկյունակները և խաղացողը հնարավորություն չունի զառի ցույց տված քայլը կատարել, ապա ստիպված է բաց թողնել այդ քայլը: Խաղացողը չի կարող անտեսել որևէ հնարավոր տարբերակ և չխաղալ, եթե նույնիսկ այդ քայլով վնասում է իրեն (բացում է որևէ խաղաքար և հակառակորդի հարվածի տակ դնում այն), խաղացողը պարտադիր պետք է խաղա հնարավոր քայլը: Շարժի ընթացքում խաղաքարը կարող է դրվել ցանկացած ազատ անկյունակում, կամ այնպիսի անկյունակում, որտեղ հակառակորդի մեկ խաղաքար է դրված: Վերջին դեպքում խաղացողը «խփում է» հակառակորդի խաղաքարին և զբաղեցնում նրա տեղը: «Խփված» խաղաքարը դրվում է խաղատախտակի միջին (չօգտագործվող) մասում, ապա խփված խաղաքար ունեցող խաղացողը այն ստիպված է լինում խաղի մեջ մտցնել նորից՝ սկսելով հակառակորդի սեփական դաշտից[4][5]: Մինչև խփված խաղաքարի դաշտ մցնելը խաղացողն իրավունք չունի ուրիշ քայլեր կատարել և եթե հակառակորդը ամբողջովին արգելափակել է սեփական դաշտի բոլոր անկյունակները, ապա պետք է սպասի և հակառակորդին զիջի այնքան զառի նետումներ և խաղաքայլեր, մինչև որ հակառակորդի սեփական դաշտի անկյունակներից առնվազն մեկը բացվում է, այսինքն այնտեղ մնում է մեկ խաղաքար (որը ենթակա է հարվածի), կամ որևէ խաղաքար չի մնում[4][5]: Խփված խաղաքարը խաղի մեջ է մտնում հետևյալ կերպ՝ զառի արտահայտած 1-ը համապատասխանում է 24-րդ անկյունակին, 2-ը՝ 23-րդին և այսպես շարունակ մինչև 6-ը, որը համապատասխանում է 19-րդին: Արգելափակված անկյունակ է կոչվում իրար վրա երկու և ավելի խաղաքար ունեցող անկյունակը[4][5]:

Տարբերակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Սեղանի խաղեր
Թոդաս թաբլաս Libro de los juegos գրքից

Գոյություն ունեն ստանդարտ նարդու շատ տարատեսակներ: Որոշ տեսակներ խաղում են բացառապես կոնկրետ աշխարհագրական տարածքում, որոշների մեջ էլ ներառվում են նոր ռազմավարական տարրեր: Տարբերությունները վերաբերում են խաղի մեկնարկին, որոշակի քայլերի սահմանափակումներին կամ որոշակի զառախաղերի համար հատուկ արժեքի սահմանմանը: Սակայն որոշ աշխարհագրական տարածքներում տարբեր են նույնիսկ խաղաքարերի դասավորությունը և շարժման ուղղությունը և այդ հանգամանքից ելնելով խաղը բոլորովին նման չէ ստանդարտ նարդուն:

«Էյսի-դոյսին» (անգլ.՝ Acey-deucey) նարդու մի տարատեսակ է, որտեղ խաղը սկսվում է առանց խաղադաշտում որևէ խաղաքար ունենալու և խաղացողները պետք է հերթով դրանք մտցնեն խաղի մեջ: Այստեղ 1-2 զառախաղին հատուկ նշանակություն է տրված, քանի որ դա հնարավորություն է տալիս խաղացողին քայլը կատարելուց հետո ընտրել և կատարել որևէ զույգ խաղաքայլ ևս: Խաղացողը նաև հնարավորություն է ստանում մեկ լրացուցիչ քայլ ևս կատարել[6]: Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներից ի վեր Էյսի-դոյսին Միացյալ Նահանգների նավատորմի, ծովային հետևակի կորպուսի զինվորների և առևտրային նավատորմի անդամների սիրած խաղն է եղել[7]: Որոշ փաստեր հաստատում են նաև, որ խաղը Միացյալ Նահանգների նավատորմի նավերում նույնիսկ ավելի վաղ են խաղացել՝ 1900-ականների սկզբին: Խաղի արմատները տանում են դեպի Միջին Արևելք, Թուրքիա կամ Հունաստան, որտեղ նույնպես խաղը սկսում էին առանց խաղադաշտում որևէ խաղաքար ունենալու[8]: «Հայպերգամոնը» (անգլ.՝ Hypergammon) նարդու մի տեսակ է, երբ խաղացողները խաղը սկսում են 15-ի փոխարեն 3 խաղաքարով, որոնք դրվում են 24-րդ, 23-րդ և 22-րդ անկյունակներում: Իրականում, շատ խաղացողների համար, հմտություն- հաջողություն հարաբերությունը ավելի բարձր է հայպերգամոնի դեպքում, քան սովորական նարդու, որը նշանակում է, որ հմուտ խաղացողը հայպերգամոնի մեջ կարող է ավելի արագ ձեռք բերել ռազմավարական առավելություն, քան նարդու դեպքում[9][10]:

Նարդու երկու տարատեսակներ՝ «կարճ նարդի» և «երկար նարդի» անուններով, շատ տարածված են Հայաստանում[11]: Երկար նարդու մեջ բոլոր խաղաքարերը նույն շարքով դասավորվում են 24-րդ անկյունակում, սևերը` սպիտակների, սպիտակները` սևերի «տան» դաշտում: Այստեղ չի գործում խաղաքարեր խփելու կանոնը և անկյունակը զբաղված է համարվում, եթե այնտեղ առնվազն մեկ խաղաքար կա:

«Նաքգամոնը» նարդու մի տեսակ է, որը ստեղծել է Նիք Բոլարդը[12]: Այստեղ խաղի մեկնարկային դիրքում հինգի փոխարեն չորսական խաղաքարեր են դրվում, իսկ ավել երկու խաղաքարերը դրվում են հակառակորդի 23-րդ դաշտում[10][13]:

«Ռուսական նարդին» մի տեսակ է, որը 1895 թվականին նկարագրվում էր որպես. «...շատ խելացի սեղանի խաղ Ռուսաստանում, Գերմանիայում և մայրցամաքի մյուս մասերում»[14]: Խաղացողները խաղը սկսում են առանց խաղադաշտում խաղաքարեր ունենալու և դրանք խաղի մեջ մտցնելով շարժում են նույն ուղղությամբ՝ հավաքելով միևնույն դաշտում: Այս տարբերակում զույգ բերած զառախաղերը շատ ավելի կարևոր են, քան սովորական նարդու մեջ: Դրանք նույնպես խաղում են չորս անգամ՝ գումարած այն տարբերությունը, որ զառերի բերած թվերի և 7-ի միջև է[15]:

«Գյուլ Բարան» (անգլ.՝ Gul Bara) և «Թափան» (անգլ.՝ Tapa) նարդու այն տեսակներն են, որոնք հիմնականում տարածված են հարավարևելյան Եվրոպայում և Թուրքիայում: Խաղում հաղթում է այն խաղացողը, որի միավորներն առաջինն են հատում 7-ը կամ 5-ը:

«Քոան Կին» (անգլ.՝ Coan ki) հին չինական սեղանի խաղ է, որը շատ նման է նարդուն:

«Պլակոտոն», «Ֆեվգան» և «Պոռտեսը» նարդու հունական տեսակներ են, որոնք ունեն հավաքական անուն՝ Թավլի[16]: Նարդու մնացած տարատեսակները հիմնական խաղից քիչ են տարբերվում[17]: Հիմնական տարբերությունները վերաբերվում են սեփական դաշտում «խփել-փախչելու» արգելքին, այսինքն, եթե սեփական տան դաշտում մեկ խաղաքարով խփում են, չեն կարող տեղափոխել այն և պետք է թողնեն նույն անկյունակում (Միջին Արևելք)[18][19]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Wilkinson Charles K (May 1943)։ «Chessmen and Chess»։ The Metropolitan Museum of Art Bulletin։ New Series 1 (9): 271–279։ JSTOR 3257111։ doi:10.2307/3257111 
  2. Murray H. J. R. (1952)։ «6: Race-Games»։ A History of Board-Games Other than Chess։ Hacker Art Books։ ISBN 0-87817-211-4 
  3. "Backgammon Luck vs Skill" Archived 2011-03-14 at the Wayback Machine., backgammon.org
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Robertie Bill (2002)։ Backgammon for Winners (Third ed.)։ Cardoza։ ISBN 1-58042-043-5 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 edited by Albert H. Morehead and Geoffrey Mott-Smith. (2001)։ Hoyle's Rules of Games (Third Revised and Updated ed.)։ Signet։ էջեր 321–330։ ISBN 0-451-20484-0 
  6. The Backgammon Book, Chapter 11, O. Jacoby & J. R. Crawford, 1970, Macmillan & Co
  7. «Backgammon Variants: American Acey-Deucey»։ Backgammon Galore!։ Արխիվացված օրիգինալից 12 January 2008-ին։ Վերցված է 2008-01-22 
  8. «American Acey-Deucey»։ Play65 
  9. Tesauro, G. (2002)։ «Programming backgammon using self-teaching neural nets» (PDF)։ Artificial Intelligence 134 (1): 181–199։ doi:10.1016/S0004-3702(01)00110-2։ Վերցված է 2007-08-08 
  10. 10,0 10,1 Strato Michael։ «Backgammon Variants»։ Gammonlife։ Արխիվացված օրիգինալից 13 September 2007-ին։ Վերցված է 2007-08-08 
  11. https://www.vivaronews.am/kartch-nardi-xaghalu-kanonnereh-ev-orenkhnereh/
  12. Thompson Mark։ «Nackgammon»։ mindfun։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-10-09-ին։ Վերցված է 2009-02-04 
  13. Woolsey Kit (September 2001)։ «Nackgammon»։ Gammonline։ Վերցված է 2007-08-08 
  14. "Draughts and Backgammon", 1895, Berkeley
  15. «Russian Backgammon»։ Bkgm.com։ Արխիվացված օրիգինալից 13 March 2009-ին։ Վերցված է 2009-02-26 
  16. "... The three games together are called 'Tavli' and are usually played one after the other in matches of three, five, or seven points...", Backgammon Galore! page
  17. «Old English Backgammon» 
  18. «Backgammon FAQ: Basic Rules» 
  19. «Backgammon Rules – And How To Play» 
Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «նարդի» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։