Կետչուպ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox mets.png
Կետչուպ
Ketchup-01.jpg
Ենթատեսակseasoning sauce? և սոուս
Ketchup Վիքիպահեստում
Տոստերով կետչուպ
1 բաժնի համար փաթեթավորած կետչուպ

Կետչուպ[1] — սոուս, հիմնական բաղադրիչները՝ լոլիկ, քացախ, շաքարավազ և համեմունքներ (կերակրի աղ, կարմիր պղպեղ, սև պղպեղ և այլն):

Տարբերակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիլյամ Վասիլևիչ Պոխլյոբկովը կետչուպները բաժանում է երեք խմբի.

  • արևմտաեվրոպական (տնային պատրաստման համար),
  • անգլիական (արդյունաբերական արտադրության համար)
  • չինական:

Արևմտաեվրոպական կետչուպը շաքարավազ չի պարունակում, ընդ որում՝ Ռումինիայում և Հունգարիայում ավելացնում են շաքարավազ: Անգլիական կետչուպը բավականին շատ շաքարավազ է պարունակում, ինչպես նաև սոխ և նեխուր: Չինական կետչուպը պարունակում է դարչին և ավելի շատ քացախ, քան մյուս տարբերակները[2]:

Պտուղներով ձկնային սոուսը հայտանաբերվել է անգլիացի գաղութարարների կողմից՝ ներկայիս Մալայզիայի տարածքում (հնարավոր է՝ ապագա Սինգապուրի), այդ իսկ պատճառով անվանումը փոխառնված է ինդոնեզա-մալազիական kĕchap բառից՝ անգլերենում որոշակիորեն փոփոխված արտասանությամբ: Ստուգաբանական բառարաններում ներկայացվում են փոխառնության հետևյալ տարբերակները.

  1. Կանտոնական բարբառում սոուսն անվանվում է koechiap, մալազիական և ինդոնեզիական բարբառներում՝ մալայ․՝ kĕchap, չինարեն ավանդ. 茄汁 , պինին: qiézhi, պալլ.: ցեժչի, բառացիորեն: «սմբուկի հյութ»[3][4][5]:
  2. անգլ.՝ ketchup՝ չինարենից 鮭汁 (չին.՝ kōe՝ սաղմոն tsiap՝ սոուս)[6]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կետչուպի հայրենիք է համարավում Չինաստանը: 17-րդ դարում Ասիայից Անգլիա ներմուծեցին անձրուկից, հունական ընկույզից, սնկից և լոբուց պատրաստված սոուս: Այդ սոուսը նաև ներառում էր աղադիր ձկներ, համեմունքներ, սխտոր և գինի. ամենահին բաղադրատոմսի մեջ լոլիկի մասին ոչինչ նշված չէ: Անգլիայում անվանել են catchup կամ ketchup: Համեմունքը հաջողության հասավ և արագ տարածում գտավ Եվրոպայում: Սկզբնական տարբերակից հիմա մնացել են միայն ոչ այնքան հայտնի բաղադրատոմսեր՝ սնկից և ձիթապտղից պատրաստվող:

Լոլիկի հիման վրա պատրաստվող կետչուպի բաղադրատոմսերը 19-րդ դարի սկզբից հայտնվում են ամերիկյան խոհարարական գրքերում: Մյուսներից շուտ՝ 1801 թվականին, մամուլում հայտնվեց Սենդի Էդիսոնի[7][8] բաղադրատոմսը: Ավելի ուշ՝ 1812 թվականին, հրապարակվեց Ջեյմս Միզի բաղադրատոմսը: 1824 թվականին լոլիկի հիման վրա պատրաստվող կետչուպի բաղադրատոմսը հայտնվում է Մերի Ռինդոլֆի՝ «Տնային տնտեսուհին Վիրջինիայից»[9] գրքում:

Բժշկական տեսանկյուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կետչուպների թեորիայի մեջ, ինչպես և մարինարա սոուսի, տարբերվում է հակաօքսիդանտ լիկոպինի[10] բարձր պարունակությամբ, սակայն գործնականում դա միշտ չէ, որ համապատասխանում է իրականությանը՝ նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ խանութում վաճառվող սոուսը պատրաստման ընթացքում ենթարկվում է բարդ տեխնոլոգիական ներգործությունների: Բացի այդ, ստանդարտ կետչուպը պարունակում է մեծ քանակությամբ հավելումներ, այդ թվում՝ կոնսերվանտներ, որոնք բավականին վտանգավոր են առողջության համար:

Ռուսաստանում կետչուպը՝ սնկերի, տափակաշշով թթվասերի և այլ մթերքների հետ միասին արգելված է օգտագործել դպրոցների, նախնական և միջին մասնագիտական կրթության[11] հաստատությունների ճաշարաններում:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Зарва, Майя Владимировна Русское словесное ударение. Словарь нарицательных имён. — М.: ЭНАС, 2001.
  2. В.В. Похлебкин 2005
  3. Комлев, Николай Георгиевич Словарь иностранных слов. — 2006. Архивировано из первоисточника 3 Հունիսի 2012.
  4. Крысин, Леонид Петрович Толковый словарь иностранных слов. —М., 1998. Архивировано из первоисточника 3 Հունիսի 2012.
  5. Fokus Mittelstand(գերմ.) = www.feinkostverband.de. — С. 9.
  6. Кузнецов, Сергей Александрович (филолог) Большой толковый словарь русского языка. — СПб.: Норинт, 1998.
  7. «The Sugar House Book», 1801
  8. Andrew F. Smith The tomato in America: early history, culture, and cookery. — University of South Carolina Press, 1994. — С. 99. — 224 с. — ISBN 978-1570030000
  9. Elizabeth Rozin (1994). The Primal Cheeseburger. New York: Penguin books. ISBN 978-0-14-017843-2.
  10. A comparison of carotenoid content and tot... [J Agric Food Chem. 2004] - PubMed - NCBI
  11. СанПиН 2.4.5.2409-08

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wiktionary-logo-hy.png Ընթերցե՛ք «կետչուպ» բառի բացատրությունը Հայերեն Վիքիբառարանում։