Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox artiste.png
Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ
Caspar David Friedrich
Каспар Давид Фридрих.Поздний автопортрет.jpg
Ծնվել է սեպտեմբերի 5, 1774({{padleft:1774|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:5|2|0}})[1][2][3][4][5][6]
Ծննդավայր Գրայֆսվալդ[7][8][9]
Վախճանվել է մայիսի 7, 1840({{padleft:1840|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:7|2|0}})[1][2][3][4][5][6] (65 տարեկանում)
Մահվան վայր Դրեզդեն, Գերմանիա[10][11]
Քաղաքացիություն Flag of Germany.svg Գերմանիա
Կրթություն Գրայֆսվալդի համալսարան և Դանիայի Գեղեցիկ արվեստների արքայական ակադեմիա
Մասնագիտություն նկարիչ
Ոճ Գերմանական ռոմանտիզմ
Ժանր բնանկար
Ուշագրավ աշխատանքներ Երկու տղամարդ ուսումնասիրում են լուսինը և Ճամփորդը ծով մշուշի առջև
Ակտիվ շրջան 1794-1840
Ուսուցիչ Յոհան Գոտֆրիդ Քիստրոպ, Թոմաս Թուրիլդ, Քրիստիան Ավգուստ Լորենցեն և Ենս Յուլ
Caspar David Friedrich Վիքիպահեստում

Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ (գերմ.՝ Caspar David Friedrich, սեպտեմբերի 5, 1774({{padleft:1774|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:5|2|0}})[1][2][3][4][5][6], Գրայֆսվալդ[7][8][9] - մայիսի 7, 1840({{padleft:1840|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:7|2|0}})[1][2][3][4][5][6], Դրեզդեն, Գերմանիա[10][11]), գերմանացի գեղանկարիչ, գրաֆիկ և գծանկարիչ։ Նա հանդիսանում է գերմանական վաղ ռոմանտիզմի նշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Իր՝ գեղագիտական ազդեցության վրա հիմնված նոր աշխատանքներով, որոնք սենտիմենտալ տարրեր էին պարունակում և հակադրվում էին ռոմանտիզմի ընդունված գաղափարներին՝ նա մեծապես նպաստել է ժամանակակից արվեստի զարգացմանը։ Ֆրիդրիխի գլխավոր ստեղծագործություններում բարոկկոյի և կլասիցիզմի բնանկարչության ավանդույթների խզումն ընթանում է հեղափոխական ոճով։ Այս նկարների հիմնական թեմատիկան և մոտիվները միավորում են բնապատկերն ու կրոնը միայնության, մահվան, այնկողմյան պատկերացումների ու կորստյան հույսի այլաբանությունների հետ։ Ֆրիդրիխի՝ աշխարհի և ինքնաճանաչողության մելանխոլիկ պատկերները հանդիսանում են ռոմանտիզմի դարաշրջանի նկարչի կերպարի ձևավորման օրինակներ։ Նկարիչն իր գործերում առաջ է քաշում թեմատիկ ազատ տարբերակներ, որոնք դիտողին իր զգայական աշխարհով ներգրավվում են մեկնաբանության գործընթացի մեջ։ Նկարների թեմատիկ ազատությունը 20-րդ դարում Ֆրիդրիխի գործերի վերանայման արդյունքում հանգեցնում է զանազան վերլուծությունների, ինչպես նաև արվեստաբանական, փիլիսոփայական, գրականագիտական, հոգեբանական և աստվածաբանական տեսությունների ստեղծմանը։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանկություն և պատանեկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխի հայրական տունը, 1844
Գրայֆսվալդ քաղաքի Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ կենտրոնը
Ադոլֆ Գոթլիբի օճառի արտադրամասը Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ կենտրոնում

Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխը օճառագործ Ադոլֆ Գոթլիբի ու նրա կնոջ՝ Սոֆի Դորոթեայի վեցերորդ զավակն է։ Ծնվել է նավահանգստային քաղաք Գրայֆսվալդում։ Որպես շվեդական նահանգի բնակիչ, որը նաև գերմանական դքսություն էր հանդիսանում, նա Շվեդիայի քաղաքացիություն չուներ։ Ե՛վ հայրը, և՛ մայրը սերում են մեկլենբուրգյան Նոյբրանդենբուրգ քաղաքից, և ինչպես իրենց նախնիները, նրանք նույնպես արհեստավորներ էին։ Տեղեկությունները, ըստ որոնց նրանց ընտանիքը շլեզվիգյան կոմսերից[12] կամ շվեդական ազնվականությունից[13] են սերում, փաստարկված չեն։ Հավանաբար նրանց բարեկամների համար ամոթալի էր իրենց հեռավոր բարեկամի «օճառագործ» պիտակը, որը որպես վիրավորական բառ էր գործածվում Նոյբրանդենբուրգի անկիրթ հասարակության շրջանակներում[14]։

Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխի մանկությունն անցել է Լանգե փողոց, 28 հասցեում գտնվող հայրական տանը։ Մոր վաղահաս մահից հետո նրան մայրություն էր անում քույրը՝ Դորոթեան, իսկ տնտեսուհին Հայդեն մայրիկն էր։ Դաստիարակության մեջ իշխում էր հոր պուրիտանական խստությունը[15]։ Ընտանիքի տնտեսական վիճակի մասին փաստերը հակասական են՝ հանապազօրյա հացից մինչև բուրժուական հարստություն[13]։ Ասում են, որ նրա հայրը հետագայում հաջողակ վաճառական էր և կարողացավ սնանկությունից փրկել նույնիսկ Բեզենի կալվածատեր Ադոլֆ ֆոն Էնգելին[16]։

Ֆրիդրիխի դպրոցական կրթության և նկարչական տաղանդի բացահայտնման մասին փաստեր չկան։ Այս ժամանակից պահպանվել են միայն թղթեր՝ եկեղեցական տեքստերի կալիգրաֆիական վարժություններով։ 1790 թվականին նա բնորդից գծանկարչության և բնանկարչության, ինչպես նաև պատրաստի ֆիգուրներ նկարելու վարժանքների մի քանի դաս էր ստանում շաբաթական համալսարանի դասախոս Յոհան Գոթֆրիդ Քվիստրոֆից[17]։ Քվիստրոֆը աշակերտներ ուներ նաև ֆորփոմերյան երկրամասում և իր հարուստ հավաքածուի օգնությամբ կարողանում էր նրանց խոր գիտելիքներ տալ 17-18-րդ դարերի բարոկկոյի արվեստի մասին։ Ենթադրվում է, որ հենց նա է ծանոթացրել Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխին Լյուդվիգ Գոթհարդ Կոզեգարթենի արվեստին։ Մանկության վերհուշը կերտող նշանակալից իրադարձություն էր այն, որ գետն ընկած Կասպար Դավիդին փրկելիս 1787 թվականին խեղդվեց իր կրտսեր եղբայրը՝ Քրիստոֆերը։ Կարլ Գուստավ Կարուսի, Գոթհիլֆ Հայնրիխ ֆոն Շուբերտի, Վիլհելմ Բարդուայի և կոմս Աթանասիուս ֆոն Ռոկնիզկիի[18] ողբերգական վկայությամբ Ֆրիդրիխը դահուկավազքի ժամանակ սառույցի ճեղքվածքի պատճառով ընկել է ջուրը։ Նկարչի ընտանիքում խոսվում էր միայն այն մասին, որ երկու եղբայրները փոքրիկ նավակով շրջվել էին ջրամբարում[19]։ Սառույցը կոտրելու վարկածին հակասում է այն փաստը, որ 1787 թվականին ձմեռը բավականին մեղմ էր։ Ենթադրվում է, որ 1801 թվականին ստեղծված «Գերեզմանին քնած պատանին» քսիլոգրաֆիան պատկերում է հենց նրա եղբորը՝ Քրիստոֆերին։ Նրա անձնական բժշկական պատմության մեջ այս իրադարձությունը նշված էր որպես հետագա դեպրեսիաների դրդապատճառ։

Ուսումը Կոպենհագենում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շառլոթենբուրգ ամրոցը Կոպենհագենում

1794 թվականին Ֆրիդրիխը սկսեց հաճախել Դանիայի արվեստի արքայական ակադեմիան Կոպենհագենում, որը հանդիսանում էր Եվրոպայի ժողովրդավարական կենտրոններից մեկը։ Ուսումնառության ընթացքում նա կրկնօրինակում էր Յորգեն Դինսենի, Էրնսթ Հայնրիրխ Լյոֆլերի և Կարլ Դավիդ Պրոբշթայնի գծագրերն ու գրաֆիկաները։ Գիպսով աշխատելու դասարան փոխադրվելուց հետո 1796 թվականի հունվար 2-ին դասապլանում կար անտիկ քանդակների գծագրություն։ Կենդանի բնորդից նկարչության վարժանքներ նա ստանում էր 1798 թվականի հունվարի 2-ից՝ Անդրեաս Վայդենհաուպթի, Յոհանես Վիդեվելթի և Նիկոլայ Աբիլդգաարդի մոտ[20]։ Նրա վարպետության կայացման մեջ կա նաև Յենս Յուելի և Էրիկ Պաուելզենի ներդրումը[21]։ Գեղանկարչությունը Կոպենհագենում ուսումնառության նորմատիվ առարկա չէր։ Սակայն Կոպենհագենի հարուստ պատկերասրահը նիդեռլանդական նմուշներով ծառայում էր որպես զննական նյութ։ Դասախոսները հազիվ թե անհանգստանում էին ուսանողների համար։ Ուսուցիչների ազդեցությունը Ֆրիդրիխի վրա դժվար է գնահատել։ Ֆրիդրիխ Շիլլերի «Ավազակները» պիեսի նկարների վրա զգալի է Աբիլդգաարդի ազդեցությունը[22]։ Ուսումից հետո բարեկամների դիմանկարները, ինչպես նաև առաջին փորագրությունները պարտադիր կերպով մտնում էին կոպենհագենյան կրթության տեխնիկայի մեջ։ Կոպենհագենի բնապատկերների գծանկարչությունը չէր մտնում ուսումնական պլանի մեջ։ Բնանկարչության մեջ նրա աշխատանքների վրա մեծապես ազդել է 1785 թվականին Կոպենհագենում լայն տարածում գտած լենդարտը[23][24]։ Բազմաթիվ նկարներ ստեղծվել են հենց այգիների ձևավորման ուղեցույցների ուսումնասիրության արդյունքում[25]։

1830 թվականի հեռանկարներից ելնելով՝ գեղանկարիչը սկսում է ընդվզել իր ուսուցիչների հեղինակության դեմ։

Վիքիքաղվածք
«Nicht alles läßt sich lehren, nicht alles erlernen und durch bloßes totes Einüben erlangen; denn was eigentlich rein geistiger Natur in der Kunst genannt werden kann, liegt über die engen Schranken des Handwerks hinaus. Darum, ihr Lehrer der Kunst, die ihr euch dünket so viel mit eurem Wissen und Können, hütet euch sehr, daß ihr nicht einem jeden tyrannisch aufbürdet eure Lehren und Regeln; denn dadurch könnt ihr leichtlich zerknicken die zarten Blumen, zerstören den Tempel der Eigentümlichkeit, ohne den der Mensch nichts Großes vermag.»

(Ամեն ինչ հնարվոր չէ սովորեցնել, սովորական, մեռած վարժություններով հասնել ամեն ինչի, քանի որ այն, ինչ արվեստում կարելի է հոգևոր բնություն կոչել, դուրս է արվեստի նեղ շրջանակներից։ Այդ պատճառով է, որ դուք՝ արվեստի ուսուցիչներդ, ում արվեստը ձեր գիտելիքներով ու կարողություններով այդքան մեծ բան է թվում, պիտի զգուշանաք, որպեսզի յուրաքանչյուրին ձեր բռնատիրական ուսմունքն ու կանոնները չպարտադրեք, քանի որ այդպիսով դուք կարող եք սպանել նուրբ ծաղիկները, փշրել ինքնատիպության սյուները, առանց որոնց մարդը ոչինչ է։)

Ֆրդրիխը ուսանողական ընկերների մեծ շրջանակ ուներ, իսկ ընկերական հարաբերությունները գեղանկարիչ Յոհան Լյուդվիգ Գեբհարդ Լունդի հետ շարունակվում էին նաև ուսանողական տարիներից հետո։

Առաջին տարիները՝ Դրեզդենում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ՝ «Ինքնանկար», 1800

1798 թվականի գարնանը Ֆրիդրիխը Կոպենհագենից վերադարձավ Գրայֆսվալդ և արդեն ամռանը, հավանաբար գծանկարչության ուսուցիչ Քվիստրոֆի խորհրդով, ընտրեց իր բնակարանը Դրեզդենում՝ մի արվեստանոց։ Այստեղ նրա մասնագիտական զարգացման վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել Յոհան Քրիստիան Կլենգելը, Ադրիան Ցինգը, Յակոբ Քրեսկենց Զեյդելմանը և Քրիստիան Գոթֆրիդ Շուլցեն։ Քաղաքի շրջակա տարածքներում են ծնվել բազմաթիվ էսքիզներ ու գծանկարներ։ Հետագայում նա հաճախ էր կրկնում նույն մոտիվը։ Նա կրկնօրինակում էր նաև դրեզդենյան դպրոցն անցած նկարիչների գործերը։

Հետագա տարիներին նա հիմնականում աշխատում էր փետուրով և տուշով, ջրաներկով։ 1800 թվականից սեպիայով նկարներով նա վաստակում էր իր ապրուստի միջոցը՝ որպես առաջինն այն արվեստագետներից, ովքեր իրենց պատվերները իշխանական տներից չէին ստանում։ Գնորդները հիմնականում Դրեզդենից և Փոմերնից էին։ 1800 թվականին որպես մի լեհ իշխանի մոտ գծանկարչության ուսուցիչ աշխատելու հեռանկարը չիրականացավ[26]։ 1799 թվականին նա առաջին անգամ հադես եկավ Դրեզդենի ակադեմիայի ցուցադրության ժամանակ։ Նա կապ էր պաշտպանում նաև իր համաերկրացիների հետ՝ Ֆիլիպ Օտտո Ռունգեի և Ֆրիդրիխ Աուգուստ ֆոն Կլինկովշտրոմի։ Ռունգեի հետ հավանական ընկերության մասին հավաստի տվյալներ չկան։ 1800 թվականին նա գեղանկարիչ Ֆրանց Քրիստիան Բոլլի հետ, ով հենց նոր էր ավարտել իր աստվածաբանական ուսումը Յենայում, ճանապարհորդեց դեպի Էլբզանդշթայն լեռները[27]։ Դրեզդենից նա հաճախ էր հեռավոր ճանապարհորդություններ կատարում ոտքով դեպի Նոյբրանդենբուրգ, Բրեզեն, Գրայֆսվալդ և Ռյուգեն։ Առիթ էին հանդիսանում, օրինակ, 1801 թվականի հոկտեմբերին նրա եղբայրներ Յոհան Սամուելի և Յոհան Քրիստիան Ադոլֆի հարսանիքները, ինչպես նաև 1802 թվականի հունիսին Ֆրանց Քրիստիան Բոլլի հարսանիքը Նոյբրանդենբուրգում։ Համեմատաբար երկար կանգառներ եղել են Բեզելում։ Քույրը՝ Դորոթեան ամուսնացել էր գյուղում՝ տեղի քահանա Աուգուստ Յակոբ Ֆրիդրիխ Շփանհոլցի հետ, և Ֆրիդրիխն իրեն նրանց մոտ իսկապես ընտանիքի գրկում էր զգում։ Այսպիսի պայմաններում են ծնվել գյուղական տեսարաններ պատկերող բազմաթիվ նկարներ և բարեկամների դիմանկարներ։ 1802 և 1803 թվականների ամռան ընթացքում նա երկարատև ճանապարհորդություններ կատարեց Ռյուգեն կղզում, որի արդյունքը եղավ նոր գործերի մեծ հավաքածուն։

Վիքիքաղվածք
«Man könnte diese Periode in Friedrichs Malerleben überall die rügensche nennen, so viel und mannigfaltig hat er damals den poetischen Charakter der Insel (besonders in Sepia) dargestellt, ja wenn man Kosegarten den Sänger Rügens nennt, könnte Friedrich mit Recht der Maler Rügens heißen.»

(Karl Schildener)

(Ֆրիդրիխի կյանքի այս շրջանն իրավամբ կարելի է ռյուգենյան անվանել, այնպեսի մանրամասնությամբ է նա պատկերել այդ կղզու հովվերգական բնությունը, հատկապես՝ սեպիայով։ Եվ, եթե Կոզեգարթենին անվանում են Ռյուգենի երգիչ, ապա Ֆրիդրիխը լիովին իրավասու է Ռյուգենի նկարիչ կոչվելու։) Կարլ Շիլդեներ

Գրայֆսվալդում նա անդրադարձել է Էլդենայի վանքի մոտիվներին, որոնք կենտրոնական դեր են խաղում նրա ողջ ստեղծագործական կյանքում։ Այս նկարները հանդիսանում են մահվան տեսիլի, քայքայման ու հին հավատի կործանման խորհրդանիշներ։ 1803 թվականի հուլիսին նա տեղափոխվեց Դրեզդենի իր ամառանոցը։ Ենթադրվում է, որ 1801 թվականից նա ընկնում է հոգեկան ծանր ապրումների մեջ, որոնք ուղեկցվում էին պարբերաբար կրկնվող դեպրեսիվ նոպաներով, որոնք նրան իվերջո հասցրեցին ինքնասպանության փորձի, ինչը տարբեր աղբյուրների վկայությամբ նա պետք է կատարած լինի 1801 թվականին[28] կամ 1803-ից 1805 թվականն ընկած ժամանակահատվածում[29]։ Իր ժամանակակիցների հաղորդմամբ՝ նա 1803-1804 թվականներին երկար ժամանակ հիվանդ էր, և նրա աշխատանքային գործունեությունը գրեթե ավարտվել էր։ Հնարավոր է, որ այս ճգնաժամի սրման պատճառ է հանդիսացել անհաջող սիրային պատմությունը[28] ամենայն հավանականությամբ Յուլիա Շթեյեի հետ, ով նրա եղբոր՝ Յոհանի հարսնացուն էր, ում Ֆրիդրիխը նկարել է հարսի զգեստով 1804 թվականին[30]։ 1800 թվականից Ֆրիդրիխին հետաքրքրում էր միայն մահվան թեման։ Նա իր կտավներում մի քանի անգամ նույնիսկ հուղարկավորության տեսարան է պատկերել։

Վիքիքաղվածք
«Warum die Frag ist oft an mich ergangen/ Wählst Du zum Gegenstand der Malerei/ So oft den Tod, Vergänglichkeit und Grab?/ Um ewig einst zu leben,/ muß man sich oft dem Tod ergeben.»

(Caspar David Fridrich)

(Ինչո՞ւ են ինձ անընդհատ հարցնում՝ արդյոք ես որպես գեղանկարչության հակադիր բևեռ ընտրում եմ մահը, անցողիկությունն ու գերեզմանը։ Հավերժ ապրելու համար հաճախ պետք է մահվանը տրվել։) Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ

Ցուցադրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխի հուշակոթողը Դրեզդենում
Հուշակոթողի գրությունը
Կասպար Դվաիդ Ֆրիդրիխի արձանը Գրայֆսվալդում
  • 1972 Ռոմանտիկ բնապատկերներ Դրեզդենում, Լոնդոն[31]
  • 1974 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ 1774–1840, արվեստը 1800-ական թվականներին Համբուրգի արվեստի թանգարան[32]
  • 1974 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխն ու իր շրջանակը, Դրեզդեն[33]
  • 1974 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխն ու իր շրջանակը, Լայպցիգ[34]
  • 1984 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ. 10 կտավ, Մյունխեն[35]
  • 1990 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ. ձմեռային բնապատկերներ, Դորթմունդ[36]
  • 1990/1991 The Romantic Vision of Caspar David Friedrich: Paintings and Drawings from the U.S.S.R., Չիկագո, Նյու Յորք[37]
  • 1991 Լուկաս Կրանախից մինչև Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ. գերմանական գեղանկարչությունն Էրմիտաժից, Ֆրանկֆուրտ[38]
  • 1992 Caspar David Friedrich – pinturas y dibujos, Մադրիդ[39]
  • 1993 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխն ու իր ժամանակի արվեստագետները, Գրայֆսվալդ[40]
  • 1993 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխից մինչև Ֆերդինանդ Հոդլեր. Օսկար Ռայնհարթ Վինթերթհուր թանգարանի լավագույն գործերը, Բեռլին[41]
  • 1996 Ֆիլիպ Օտտո Ռունգե, Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ. ժամանակի ընթացքում, Ամստերդամ[42]
  • 1998 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ. արվեստագետի ուղին, Բիլֆելդ[43]
  • 1999 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխից մինչև Մանե, Բեռլինի Ազգային պատկերասրահի լավագույն գործերը, Բեռլին[44]
  • 2000 De Caspar David Friedrich a Picasso. Obras maestras sobre papel del Museo Von der Heydt de Wuppertal, Մադրիդ[45]
  • 2001 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ, Յոհան Քրիստիան Դահլ. ռոմանտիզմի գծանկարներ, Շվերին[46]
  • 2005 Caspar David Friedrichs study years at the Royal Danish Academy of Fine Arts and his importance for Danish Art, particularly for the painters of the Golden Age an the present day, Կոպենհագեն[47]
  • 2005 Ծովանկարներ. Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխից մինչև Էմիլ Նոլդե, Համբուրգ[48]
  • 2006/2007 Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ. ռոմանտիզմի հայտնագործությունը, Համբուրգ, Ֆոլկվանգ[49]
  • 2010 Caspar David Friedrich: Arte de Dibujar, Մադրիդ[50]
  • 2010 Ռոմանտիզմի ծնունդը։ Ֆրիդրիխ։ Ռունգե։ Կլինկովշթյորմ, Գրայֆսվալդ[51]
  • 2014 Ֆրիդրիխ ընտանիքի արվեստագետները, Գրայֆսվալդ[52]
  • 2015 Դահլ և Ֆրիդրիխ։ Ռոմանտիկ բնանկարներ, Դրեզդեն

Մեծարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վոլֆ-Այկե Կունչեն 1990 թվականին ստեղծել է հուշակոթող՝ նվիրված Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխին Դրեզդենի Բրյուհլյան տաղավարում։ Ֆրիդրիխի հայրենի քաղաքում՝ Գրայֆսվալդում, 2008 թվականին բացվել է նկարչի անունը կրող ծառուղի, իսկ 2010 թվականին հուշարձան է տեղադրվել սեփական տարածքում[53]։ Բրոնզե արձանը կերտել է քանդակագործ Կլաուս Մարտինը։ Գրայֆսվալդում նրան նվիրված պաշտոնական արձան չկա։ 1998 քաղաքի բնակչությունը որոշել էր, որ քաղաքի կենտրոնում պիտի տեղադրվեր նկարչի արձանը, սակայն ֆինանսական խնդիրներից եկնելով՝ որոշումը չիրականացավ։ 2011 թվականի հունիսից Ֆրիդրիխի հայրական տան մոտ գտնվող կենտրոնը կոչվում է նկարչի անունով։ Այստեղ ցուցադրությունները հանգամանորեն ներկայացնում են նկարչի կյանքն ու ստեղծագործությունը և այդ ժամանակվա արվեստը։ Յուրաքանչյուր տարի շնորհվում եմ Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխի անվան պարգևներ։

Նամականիշեր, հուշադրամներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մարտի 29, 1967, ԳԴՀ փոստի նամականիշ՝ Գերեզմանաթումբը ձյան մեջ կտավի մոտիվով
  • Մայիսի 21, 1974, ԳԴՀ փոստի նամականիշ Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխի ծննդյան 200-ամյակի առթիվ՝ Երկուսը՝ լուսնին նայելիս, Կյանքի փուլերը, Դրեզդենի մեծ պարիսպը և Տեսարան դեպի Էլբայի հովիտ կտավների մոտիվներով
  • Օգոստոսի 16, 1974, Գերմանիայի փոստի նամականիշ՝ Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխի ծննդյան 200-ամյակի առթիվ, Այրուկին՝ լուսնին նայելիս կտավի մոտիվով
  • Նոյեմբերի 8, 1974, ԳԴՀ հուշադրամ Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխի ծննդյան 200-ամյակի առթիվ, 10 մարկ
  • Հունվարի 3, 2011, Գերմանիա, նամականիշ Գերմանական գեղանկարչություն շարքում՝ Մառախլապատ ծովի ճամփորդը կտավի մոտիվով

Ֆիլմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փեթեր Շամոնիի նկարահանած «Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ. ժամանակի սահմանները» ֆիլմը (1986) ներկայացնում է Ֆրիդրիխի ստեղծագործության վերլուծությունը։ Ինքը՝ Ֆրիդրիխն այս ֆիլմում հանդես չի գալիս. նրա կյանքի ու ստեղծագործության մասին պատմում են այլ անձիք, մասնավորապես՝ իր բժիշկ ընկեր Կարլ Գուստավ Կարուսը։ 2007 նկարահանվել է պատմական փաստագրական ֆիլմ՝ Թոմաս Ֆրիկի ղեկավարությամբ, որը պատմում է նկարչի հոգեկան տառապանքների ու ստեղծագործության փոխազդեցության մասին։

Թատրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ենթադրվում է, որ «Երկուսը՝ լուսնին նայելիս» կտավը Սամուել Բակետն օգտագործել է 1936 թվականին՝ իր վեցամսյա ժանապարհորդության ընթացքում «Գոդոթի սպասումով» պիեսի բեմադրման ժամանակ[54][55]։

Գրականություն Ֆրիդրիխի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրից Մայշները 1943 և 1971 թվականներին փորձել է իր «Աստծո բնապատկեր: Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխի մասին վեպ» և «Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ։ Նրա կյանքի վեպը» կենսագրականներով մոտենալ նկարչի կյանքի պատմությանը[56]։

Քրիստոֆ Վերներն 2006 թվականի իր «Հավերժ մենակ ապրելու մասին։ Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ և Յոզեֆ Մալլորդ Վիլիամ Թուրներ» վեպում պատմում է ռոմանտիզմի այս երկու նշանավոր նկարիչների մասին[57]։

Ազդեցությունն արվեստում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարլ Գուստավ Կարուս՝ «Ուխտավորի հանգստությունը», 1818

Ֆրիդրիխը ժամանակակից արվեստի մեջ առանձնացնում է բնապատկերը՝ որպես նշանակալից ժանր։ Նրա և իր ժամանակակիցների ազդեցությունը զգացվում է Կարլ Գուստավ Կարուսի, Յոհան Քրիստիան Դահլի, Էրնսթ Ֆերդինանդ Օհմեի և Կարլ Վիլհելմ Գյոտցլոֆֆի ստեղծագործություններում։ Մեծ ազդեցություն են թողել հատկապես «Քահանան ծովափին», «Աբբայությունը կաղնու անտառում» և «Մառախլապատ ծովի ճամփորդը» կտավները։ 19-րդ դարում ռեալիզմի և սիմվոլիզմի ներկայացուցիչները մեծապես գործածում էին ռոմանտիզմի հիմնական կոնցեպցիաները իրենց բնապատկերներում։ Դա վերաբերում է հատկապես Ջեյմս Աբոթ Վիսթլերին, Գուստավ Քուբերթին, Առնոլդ Բյոկլինին և Էդվարդ Մունչին։ Պետերբուրգյան հավաքածուներում Ֆրիդրիխի կտավների առկայության առատությունը վկայում է նրա մեծ ազդեցությունը ռուսական բնապատկերների վրա, հատկապես՝ Արշիպ Իվանովիչ Կուինդշի և Իվան Իվանովիչ Շիշկինի մոտ։ Ռոմանտիզմի միֆային այլաբանությունների ազդեցությունը զգալի է նաև ամերիկացի գեղանկարիչներ Ալբերտ Պինկհամ Ռայդերի և Ռալֆ Ալբերտ Բլեյքլոկի, ինչպես նաև արվեստագետ Հունդսոն Ռայվեր Շուլի վրա[58]։

20-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սյուրռեալիստները Ֆրիդրիխի համալիր տեխնիկայի և մեջքով կանգնած կերպարների մեջ տեսնում էին իրենց արվեստի շարժունության նախատիպը։ Մաքս Էրնսթը և Ռենե Մագրիտը նկարի ընկալման և դիտողի ուսումնասիրության հարցերում օգտվում էին ռոմանտիկների ավանդույթներից։ Պաուլ Նաշի «Մեռած ծովը» կտավը ծնվեց Ֆրիդրիխի «Սառցե ծովը» կտավի փոփոխության արդյունքում։ Երբ 1920-ական թվականներին նկարիչ Լիոնել Ֆայնինգերը ճամփորդում և նկարում էր Բալթիկ ծովի ափերին, նա անդրադառնում է ծովափի պատկերների երկրաչափությանն ու Փոմերնի գոթական մոտիվներին։ 20-րդ դարի երկրորդ կեսին այնպիսի արվեստագետներ, ինչպիսիք էին Մարկ Ռոթկոն, Գերհարդ Ռիշթերը և Անսելմ Քիֆերը մեծապես ազդվել են Ֆրիդրիխի գործերից։

Ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկար Վերնագիր Տարեթիվ Չափսեր / նյութ Ցուցադրություն/Հավաքածու
Caspar David Friedrich 044.jpg Նավաբեկություն Սառցե ծովում 1798 31,4 × 23,6 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Համբուրգ
Caspar David Friedrich - Felsentor im Uttewalder Grund.jpg Ժայռակերտ դարպասներ ութեվալդյան ձևով 1801 70,5 × 50,3 սմ, Սեպիա Էսսեն, Ֆոլկվանգի թանգարան
Caspar David Friedrich - Blick auf Arkona mit aufgehendem Mond.jpg Տեսարան դեպի Արկոնա` բարձրացող լուսնի ու ցանցերի հետ 1806 Վիեննա, Ալբերտինա
Caspar David Friedrich 065.jpg Էլդենայի արևմտյան ճակատը՝ հացատան և ախոռի հետ միասին 1806 Անգերս
Caspar David Friedrich - Der Sommer (Landschaft mit Liebespaar).jpg Ամառը 1807 71,4 × 103,6 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Մյունխեն
Caspar David Friedrich 047.png Մեգալիթյան գերեզմաններ ձյան մեջ 1807 62 × 80 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Դրեզդեն
Caspar David Friedrich - Meeresstrand im Nebel.jpg Ծովափը մշուշում 1807 34,2 × 50,2 սմ, Նավթ կտավի վրա Վիեննա
Caspar David Friedrich - Meeresstrand mit Fischer (ca.1807).jpg Ձկնորսները ծովեզրին 1807 34,5 × 51 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Վիեննա
Caspar David Friedrich 057.jpg Տեսարան դեպի Էլբայի հովիտ 1807 81,5 × 80 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Դրեզդեն
Caspar David Friedrich - Das Kreuz im Gebirge.jpg Խաչը լեռան վրա 1808 115 × 110,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Դրեզդեն
Caspar David Friedrich 033.jpg Աղջամուղջը լեռներում 1808 71 × 104 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Ռուդոլշթաթ
Caspar David Friedrich 046 (Monk in the Snow).jpg Ձմեռ 1808
Caspar David Friedrich 029.jpg Քահանան ծովեզրին 1809/1810 110 × 171,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին
CDFriedrich Abtei im Eichwald.JPG Աբբայությունը կաղնու անտառում 1809/1810 110,4 × 171 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին
Caspar David Friedrich 020.jpg Լեռնային բնապատկեր ծիածանով 1810 70 × 102 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Էսսեն, Ֆոլկվանգի թանգարան
Caspar David Friedrich 027.jpg Բնապատկեր ծիածանով 1810 59 × 84,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա
Caspar David Friedrich - Gartenterrasse (Schlossterrasse, Blick von der Terrasse des Schlosses Erdmannsdorf).jpg Այգու դարավանդը 1811 53,5 × 70 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Շառլոթենհոֆ ամրոց, Պոտսդամ
Caspar David Friedrich - Felspartie im Harz.jpg Ժայռապատկեր 1811 32 × 45 սմ Դրեզդեն
Caspar David Friedrich - Winterlandschaft mit Kirche (Dortmund).jpg Ձմեռային բնապատկեր եկեղեցու տեսարանով 1811 Դորթմունդ, Դորթմունդի արվեստի և արվեստի պատմության թանգարան
Caspar David Friedrich 025.jpg Խաչը և տաճարը լեռան վրա 1812 45 × 38,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Դյուսելդորֆ, Դյուսելդորֆի արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich 021.jpg Հին հերոսների գերեզմանները 1812 49.5 × 70.5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Համբուրգ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich - Kreuz im Wald.jpg Խաչն անտառում 1813 42 × 32 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Շթութգարդ, Ազգային պատկերասրահ
Caspar David Friedrich - Kreuz an der Ostsee (Schloss Carlottenburg, Neuer Pavillon).jpg Խաչը Բալթիկ ծովի ափին 1813 ?? 45 × 33,5 սմ, Ostsee Բեռլին, Շառլոթենբուրգ ամրոց
Caspar David Friedrich 068.jpg Որսորդն անտառում 1814 65,7 × 46,7 սմ, Chasseur Անձնական հավաքածու
CD Friedrich Morgen 02.jpg Առավոտ 1815-ից հետո 22 × 30,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Հաննովեր, Նիդեռլանդական թանգարան
Caspar David Friedrich 036.jpg Նոյբրանդենբուրգ 1816/1817 91 × 72 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Գրայֆսվալդ, Փոմերնի թանգարան[59]
Caspar David Friedrich 064.jpg Գրայֆսվալդը լուսնի լույսով 1816/1817 22,5 × 30,5 սմ Օսլո, Նորվեգիա, Պատմության թանգարան
Caspar David Friedrich - Wanderer above the sea of fog.jpg Ճամփորդը ծով մշուշի առջև 1817 98,4 × 74,8 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Համբուրգ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich 069.jpg Տաղավար 1818 Մյունխեն
Caspar David Friedrich 034.jpg Գիշերը նավահանգստում (Քույրեր) 1818 74 × 52 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Սանկտ Պետերբուրգ, Էրմիտաժ
Caspar David Friedrich - Frau vor untergehender Sonne.jpg Մայրամուտ 1818 22 × 30 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Էսսեն, Ֆոլկվանգի թանգարան
Caspar David Friedrich's Chalk Cliffs on Rügen.jpg Կավճապատ լեռներ Ռյուգենում 1818 90,5 × 71 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Վինթերթհուր, Օսկար Ռայնհարթ թանգարան
Caspar David Friedrich 004.jpg Առագաստանավում 1818/1819 71 × 56 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Ս. Պետերբուրգ, Էրմիտաժ
GreifswldHafenCDFriedrich(1).JPG Գրայֆսվալդի նավահանգիստը 1818–1820 90 × 70 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
Caspar David Friedrich - Nebelschwaden (Hamburger Kunsthalle).jpg Մառախուղ 1818–1820 32,5 × 42,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Համբուրգ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich - Zwei Männer in Betrachtung des Mondes.jpg Երկու տղամարդ ուսումնասիրում են լուսինը 1819 35 × 44 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Դրեզդեն
Caspar David Friedrich 049.jpg Վանքի գերեզմանատունը ձյան մեջ 1819 121 × 170 սմ 1945 վնասվել է
Caspar David Friedrich - Hünengrab im Herbst - Galerie Neue Meister Dresden.jpg Գերեզմանաթմբեր աշնանը 1820 Դրեզդեն
Caspar David Friedrich 054.jpg Ամպեր 1820 18,3 × 24,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Համբուրգ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich 066.jpg Կյուգելհենսի գերեզմանը 1821/1822 41,5 × 55 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Անձնական հավաքածու
Caspar David Friedrich 018.jpg Կինը պատուհանի մոտ 1822 44 × 37 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
CasparDavidFriedrich Der Morgen.jpg Առավոտը 1821 22 × 30,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Հաննովեր, Նիդեռլանդական թանգարան
CasparDavidFriedrich Der Mittag.jpg Կեսօր 1821 22 × 30,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Հաննովեր, Նիդեռլանդական թանգարան
CasparDavidFriedrich Der Nachmittag.jpg Հետմիջօրե 1821 22 × 30,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Հաննովեր, Նիդեռլանդական թանգարան
CasparDavidFriedrich Der Abend.jpg Երեկո 1821 22 × 30,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Հաննովեր, Նիդեռլանդական թանգարան
Caspar David Friedrich 043.jpg Գրայֆսվալդի դաշտերը 1820–1822 35 × 49 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Համբուրգ, Արվեստի թանգարան
Elbschiff im Fruehnebel (C D Friedrich).jpg Նավը Էլբայի վրա՝ առավոտյան մառախուղում 1820–1825 22,5 × 30,8 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Կյոլն, Վալլրաֆ-Ռիշարց թանգարան
CDFriedrichMondaufgüdMeer (1).JPG Լուսինը ելնում է ծովից 1822 55 × 71 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
CDFriedrichdeinsBaum (1).JPG Գյուղական բնանկար առավոտյան լույսով 1822 55 × 71 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
Kreuzimgebirge.jpg Խաչը լեռան վրա 1822 128 × 71 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Գոթա, Ֆրիդենշթայն ամրոց
Caspar David Friedrich - Felsenlandschaft im Elbsandsteingebirge.jpg Ժայռապատկեր 1822/1823 91 × 74 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Վիեննա, Ավստրիայի պատկերասրահ
Caspar David Friedrich - Mondaufgang über dem Meer.jpg Լուսնի բարձրանալը ծովից 1822 135 × 170 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Ս. Պետերբուրգ, Էրմիտաժ
Caspar David Friedrich - Das Eismeer - Hamburger Kunsthalle - 02.jpg Սառցե ծովը 1823/1824 96,7 × 126,9 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Համբուրգ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich - Abend (1824).jpg Ամպամած երեկո 1824 14 × 22,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Մանհայմ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich 051.jpg Էլդենա վանքի ավերակները Գրայֆսվալդի մոտ 1824/1825 35 × 49 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
Caspar David Friedrich - Zwei Männer in Betrachtung des Mondes (Metropolitan Museum of Art).jpg Երկուսը լուսնին նայելիս 1825–1830 34,9 × 43,8 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Նյու Յորք, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich - Gebüsch im Schnee.jpg Ծառեր և թփեր ձյան մեջ 1825 31 × 25,5 սմ Դրեզդեն
Caspar David Friedrich 053.jpg Գերեզմանատան շեմին 1825 143 × 110 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Դրեզդեն
Caspar David Friedrich 003.jpg Քաղաքի պարսպի մոտ 19-րդ դարի առաջին կես Դրեզդեն, Ֆրիդրիխ Լահմանի անձնական հավաքածու
Caspar David Friedrich - Graveyard under Snow - Museum der bildenden Künste.jpg Գերեզմանատունը ձյան մեջ 1826 31 × 25 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Լայպցիգ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich - Schiffe im Hafen am Abend.jpg Նավերը երեկոյան նավահանգստում 1827/1828 31 × 25 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Դրեզդեն
Caspar David Friedrich - Verschneite Hütte.jpg Ձյունածածկ հյուղակ 1827 31 × 25 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
Oak Tree in the Snow.jpg Կաղնին ձյան մեջ 1829 71 × 48 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
Meeresküste bei Mondschein 1830.jpg Լուսնի շողը ծովի վրա 1830 Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
Caspar David Friedrich - Mann und Frau in Betrachtung des Mondes - Alte Nationalgalerie Berlin.jpg Այրուկին՝ լուսնին նայելիս 1830–1835 34 × 44 սմ Բեռլին, Ազգային պատկերասրահ
Klosterruine Eldena und Riesengebirge (C D Friedrich).jpg Էլդենայի ավերակները 1830/1835 73 × 103 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Գրայֆսվալդ, Փոմերնի թանգարան
Caspar David Friedrich 017.jpg Գրայֆսվալդի հարթավայրերի բնապատկեր 1830–1834 25,7 × 31,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Շվայնֆուրթ, Գեորդ Շեֆերի թանգարան
Caspar David Friedrich 013.jpg Կյանքի փուլերը 1834 72,5 × 94 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Լայպցիգ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich 016.jpg Հիշողություններ Ռիզեն լեռների մասին 1835 73,5 × 102,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Ս. Պետերբուրգ, Էրմիտաժ
Caspar David Friedrich - Riesengebirgslandschaft (1835).jpg Բնանկար Ռիզեն լեռներից 1835 73,5 × 102,5 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Օսլո, Ազգային պատկերասրահ
Caspar David Friedrich 039.jpg Հրդեհվող Նոյբրանդենբուրգը (անավարտ) 1830-35 72 × 101 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Համբուրգ, Արվեստի թանգարան
Caspar David Friedrich - Wald im Spätherbst.jpg Անտառն ուշ աշնանը 1835 35 × 44 սմ, Յուղաներկ կտավի վրա Էրֆուրտ
Caspar David Friedrich - Küste bei Mondschein.jpg Ծովափը լուսնի լույսի տակ 1835 135 × 170 սմ Համբուրգ, Արվեստի թանգարան

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Werner Busch։ Caspar David Friedrich. Ästhetik und Religion. C.H. Beck, München 2003, ISBN 3-406-50308-X.
  • Leander Büsing։ Vom Versuch, Kunstwerke zweckmäßig zusammenzustellen: Malerei und Kunstdiskurs im Dresden der Romantik. Norderstedt 2011, ISBN 978-3842359154.
  • Helmut Börsch-Supan, Karl Wilhelm Jähnig։ Caspar David Friedrich. Gemälde, Druckgraphik und bildmäßige Zeichnungen. Prestel Verlag, München 1973, ISBN 3-7913-0053-9 (Werkverzeichnis Friedrichs mit Biographie).
  • Helmut Börsch-Supan։ Caspar David Friedrich. Prestel Verlag, München 2005, ISBN 3-7913-3333-X.
  • Helmut Börsch-Supan։ Caspar David Friedrich: Gefühl als Gesetz. Deutscher Kunstverlag, München 2008, ISBN 978-3422068070.
  • Herbert von Einem։ Caspar David Friedrich. 2. Auflage. Rembrandt-Verlag, Berlin 1938 (Kunstbücher des Volkes, Bd. 26). 3. Auflage։ Verlag Konrad Lemmer, Berlin (ohne Jahresangabe; Bildband).
  • László F. Földényi։ Caspar David Friedrich: Die Nachtseite der Malerei. Matthes & Seitz, München 1993, ISBN 3-88221-263-2.
  • Hilmar Frank։ Aussichten ins Unermessliche. Perspektivität und Sinnoffenheit bei Caspar David Friedrich. Akademie Verlag, Berlin 2004.
  • Johannes Grave։ Caspar David Friedrich und die Ästhetik des Erhabenen. Friedrichs Eismeer als Antwort auf einen zentralen Begriff der zeitgenössischen Ästhetik. VDG, Weimar 2001, ISBN 3-89739-192-9.
  • Johannes Grave։ Caspar David Friedrich. Glaubensbild und Bildkritik. diaphanes, Zürich/Berlin 2011, ISBN 978-3-03734-165-0.
  • Johannes Grave։ Caspar David Friedrich. Prestel Verlag, München 2012, ISBN 978-3-7913-4627-4.
  • Christina Grummt։ Caspar David Friedrich. Die Zeichnungen. Das gesamte Werk. 2 Bde., München 2011
  • Klaus Haese։ Caspar David Friedrich und Philipp Otto Runge – Heimatraum und Lauf der Zeit. Kunstbuch. nordlicht verlag, Karlshagen / Insel Usedom 2007, ISBN 978-3-9809640-2-9.
  • Sigrid Hinz։ Caspar David Friedrich als Zeichner. Ein Beitrag zur stilistischen Entwicklung der Zeichnungen und ihrer Bedeutung für die Datierung der Gemälde. Greifswald 1966. (Erster chronologischer Katalog der Handzeichnungen und Druckgrafik. Die Nummerierung des Grafik-Œuvres von „Hinz“ wird heute noch benutzt.)
  • Karl-Ludwig Hoch։ Caspar David Friedrich und Krippen. In։ Sächsische Heimatblätter, 1979, 3, S.119 ff.
  • Karl-Ludwig Hoch։ Caspar David Friedrichs Frömmigkeit und seine Ehrfurcht vor der Natur. Dissertation, Leipzig 1981.
  • Karl-Ludwig Hoch։ Caspar David Friedrich – unbekannte Dokumente seines Lebens. Verlag der Kunst, Dresden 1985.
  • Karl-Ludwig Hoch։ Caspar David Friedrich und die böhmischen Berge. Verlag der Kunst, Dresden 1987.
  • Karl-Ludwig Hoch։ Caspar David Friedrich in der Sächsischen Schweiz. Verlag der Kunst, Dresden 1996.
  • Werner Hofmann։ Caspar David Friedrich. Naturwirklichkeit und Kunstwahrheit. C.H. Beck, München 2000, ISBN 3-406-46475-0.
  • Michael Kröger et al.։ Caspar David Friedrich. Verlag Atelier im Bauernhaus, Fischerhude 1993, ISBN 3-88132-202-7.
  • Thomas Noll։ Die Landschaftsmalerei von Caspar David Friedrich: Physikotheologie, Wirkungsästhetik und Emblematik. Voraussetzungen und Deutung. Deutscher Kunstverlag, München 2006, ISBN 978-3422066120.
  • Christian Scholl։ Romantische Malerei als neue Sinnbildkunst. Studien zur Bedeutungsgebung bei Philipp Otto Runge, Caspar David Friedrich und den Nazarenern. Deutscher Kunstverlag, München 2007, ISBN 978-3422066977.
  • Detlef Stapf։ Caspar David Friedrichs verborgene Landschaften. Die Neubrandenburger Kontexte. Greifswald 2014, netzbasiert P-Book
  • Werner Sumowski։ Caspar David Friedrich-Studien. F. Steiner, Wiesbaden 1970.
  • Reinhard Zimmermann։ Das Geheimnis des Grabes und der Zukunft. Caspar David Friedrichs „Gedanken“ in den Bilderpaaren, in։ Jahrbuch der Berliner Museen NF 42, 2000, S. 187-257.
  • Reinhard Zimmermann։ „Kommet und sehet“ Caspar David Friedrichs Bildverständnis und die Frage des „offenen Kunstwerks“, in։ Aurora. Jahrbuch der Eichendorff-Gesellschaft 62, 2002, S. 65-93.
  • Herrmann Zschoche (Herausgeber)։ Caspar David Friedrich. Die Briefe. 2. Auflage. ConferencePoint Verlag, Hamburg 2005, ISBN 3-936406-12-X.
  • Hermann Zschoche։ Caspar David Friedrichs Rügen. Eine Spurensuche. Verlag der Kunst Dresden, Husum 2007, ISBN 978-3-86530-086-7.
  • Herrmann Zschoche։ Caspar David Friedrich im Harz. Verlag der Kunst, Amsterdam und Dresden 2000. Neuausgabe 2008, ISBN 978-3-86530-104-8.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Caspar David Friedrich
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Caspar David Friedrich
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Caspar David Friedrich — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Kunstindeks Danmark
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 SNAC
  7. 7,0 7,1 7,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118535889 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  8. 8,0 8,1 8,2 http://www.bloomberg.com/news/2012-12-12/holiday-art-books-van-gogh-in-the-asylum-ireland-s-masterwork.html
  9. 9,0 9,1 9,2 http://www.bbc.co.uk/programmes/n3csr6nf
  10. 10,0 10,1 10,2 Фридрих Каспар Давид // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  11. 11,0 11,1 11,2 http://www.myartprints.co.uk/a/caspar-david-friedrich.html
  12. Wilhelm von Kügelgen: Jugenderinnerungen eines alten Mannes. Düsseldorf-Leipzig 1907, S. 833
  13. 13,0 13,1 Helmut Börsch-Supan, Karl Wilhelm Jähnig: Caspar David Friedrich. Gemälde, Druckgraphik und bildmäßige Zeichnungen, Prestel Verlag, München 1973, ISBN 3-7913-0053-9 (Werkverzeichnis), S. 211
  14. Wilhelm Karl Georg Ahlers: Historisch-topografische Skizzen aus der Vorzeit der Vorderstadt Neubrandenburg. Verlag von E. Brünslow, Neubrandenburg 1876, S. 50
  15. Helmut Börsch-Supan, Karl Wilhelm Jähnig: Caspar David Friedrich. Gemälde, Druckgraphik und bildmäßige Zeichnungen, Prestel Verlag, München 1973, ISBN 3-7913-0053-9 (Werkverzeichnis), S. 212
  16. Herrmann Zschoche: Caspar David Friedrich. Die Briefe. ConferencePoint Verlag, Hamburg 2006 S. 46 f.
  17. Martin Klar: Johann Gottfried Quistorp und die Kunst in Greifswald. In: Pommersche Jahrbücher. 12. Bd., Greifswald 1911, S. 118
  18. Athanasius Graf Raczynski: Geschichte der neueren deutschen Kunst. Band 2, Berlin 1841, S. 222
  19. Kurt Wilhelm-Kästner u. a.: Caspar David Friedrich und seine Heimat. Nicolaische Verlagsbuchhandlung, Berlin 1940, S. 28
  20. Colin J. Bailey: Caspar David Friedrich. Eine Einführung in Leben und Werk. In: Kasper Monrad, Colin J. Bailey: Caspar David Friedrich og Danmrak. Ausst.- Kat. Kopenhagen, Statens Museum for Kunst, Kopenhagen 1991, S. 119 f.
  21. Dirk von Lukow u. a.: Die Kopenhagener Schule. Meisterwerke dänischer und deutscher Maler von 1770 bis 1850. Katalog, Kunsthalle zu Kiel, Ostfildern-Ruit 2005, S. 242
  22. Gertrud Fiege: Caspar David Friedrich. Reinbek 1977, S. 14
  23. Christian Cay Lorenz Hirschfeld: Theorie der Gartenkunst. Fünf Bände, M. G. Weidmanns Erben und Reich, Leipzig 1779 bis 1785
  24. Willi Geismeier: Zur Bedeutung und entwicklungsgeschichtlichen Stellung von Naturgefühl und Landschaftsdarstellung bei Caspar David Friedrich. Diss. Berlin 1966, S. 26
  25. Detlef Stapf: Caspar David Friedrichs verborgene Landschaften. Die Neubrandenburger Kontexte. Greifswald 2014, S. 238 ff., netzbasiert P-Book
  26. Herrmann Zschoche: Caspar David Friedrich. Die Briefe. ConferencePoint Verlag, Hamburg 2006 S. 24
  27. Detlef Stapf: Caspar David Friedrichs verborgene Landschaften. Die Neubrandenburger Kontexte. Greifswald 2014, S. 89, netzbasiert P-Book
  28. 28,0 28,1 Hemut Börsch-Supan: Caspar David Friedrich. Gefühl als Gesetz. Deutscher Kunstverlag, Berlin 2008, S. 128
  29. Carsten Spitzer: Zur operationaliserten Diagnostik der Melancholie Caspar David Friedrichs. Ein Werkstattberiecht. In: Matthias Bormuth, Klaus Podoll, Carsten Spitzer: Kunst und Krankheit. Studien zur Pathographie. Wallstein Verlag Göttingen 2007, S. 87
  30. Christina Grummt: Caspar David Friedrich. Die Zeichnungen. Das gesamte Werk. 2 Bde., München 2011, S. 397
  31. William Vaughan, Helmut Börsch-Supan, Hans Joachim Neidhardt: Caspar David Friedrich, 1774–1840. Romantic Landscape Painting in Dresden. The Tate Gallery, London 1972, 6. September bis 15. Oktober, ISBN 0-900874-35-X
  32. Werner Hofmann (Hrsg.): Caspar David Friedrich 1774–1840, Kunst um 1800. Ausstellung der Hamburger Kunsthalle vom 14. September bis 3. November 1974. Prestel, München und Hamburger Kunsthalle 1974, ISBN 3-7913-0095-4
  33. Dresden Gemäldegalerie Neue Meister. Caspar David Friedrich und sein Kreis. Dresden 1974, Ausstellung der Staatlichen Kunstsammlungen Dresden im Albertinum vom 24. November 1974 bis 16. Februar 1975
  34. Caspar David Friedrich und sein Kreis Museum der Bildenden Künste Leipzig; Ausstellung zum 200.Geburtstags von Caspar David Friedrich; 9. März – 20. April 1974, Leipzig 1974
  35. Christoph Heilmann: Caspar David Friedrich: 10 Gemälde Ausstellung anlässlich einer Neuerwerbung des Ernst-v.-Siemens-Kunstfonds für die Neue Pinakothek München, (Hirmer) München 1984
  36. Kurt Wettengl (Hrsg.): Caspar David Friedrich: Winterlandschaften Katalog anlässlich der Ausstellung vom 16. Juni-29. Juli 1990 im Museum für Kunst und Kulturgeschichte der Stadt Dortmund und der Tagung „Caspar David Friedrich“, 27.-29. Juli 1990, Edition Braus, Heidelberg 1990
  37. Sabine Art Rewald: The Romantic Vision of Caspar David Friedrich: Paintings and Drawings from the U.S.S.R. New York 1991
  38. Sybille Ebert-Schifferer: Von Lucas Cranach bis Caspar David Friedrich – Deutsche Malerei aus der Ermitage Ausstellung vom 5. April-9. Juni 1991/ Schirn Kunsthalle Frankfurt, (Hirmer) München 1991
  39. Werner Hofmann: Caspar David Friedrich – pinturas y dibujos. Museo del Prado, Madrid 1992
  40. Ruth Buchheim: Caspar David Friedrich und Künstler seiner Zeit Ständige Ausstellung im Museum der Hansestadt Greifswald, Museum der Hansestadt Greifswald 1993
  41. Peter Wegmann: Von Caspar David Friedrich bis Ferdinand Hodler: Meisterwerke aus dem Museum Stiftung Oskar Reinhart Winterthur Ausstellung der Nationalgalerie, Staatliche Museen zu Berlin, 1.Aufl., (Insel-Verlag) Frankfurt a.M. 1993
  42. Andreas Blühm: Philipp Otto Runge, Caspar David Friedrich: im Lauf der Zeit in Zusammenarbeit mit der Hamburger Kunsthalle organisierten Ausstellung im Van Gogh Museum, Amsterdam, 29. März-23. Juni 1996, (Waanders) Zwolle 1995
  43. Thomas Kellein: Caspar David Friedrich: der künstlerische Weg Ausstellung in der Kunsthalle Bielefeld, Richard Kaselowsky Haus (29. März-24. Mai 1998) und im Kunsthistorischen Museum Wien (29.05.-26.07.1998), (Prestel) München 1998
  44. Bernhard Maaz: Von Caspar David Friedrich bis Manet, Meisterwerke der Nationalgalerie Berlin Ausstellung der Nationalgalerie Berlin in Zusammenarbeit mit der Kunsthalle Bremen, 14. August - 24. Oktober 1999, (G-und-H-Verlag) Berlin 1999
  45. De Caspar David Friedrich a Picasso. Obras maestras sobre papel del Museo Von der Heydt de Wuppertal. cat. expo., Fundación Juan March, Madrid 2000
  46. Kornelia von Berswordt-Wallrabe: Caspar David Friedrich. Johan Christian Dahl. Zeichnungen der Romantik, Staatliches Museum Schwerin, 2001
  47. Else-Marie Bukdahl: Caspar David Friedrichs study years at the Royal Danish Academy of Fine Arts and his importance for Danish Art, particularly for the painters of the Golden Age an the present day. Copenhagen, The Royal Danish Academy of Fine Arts 2005
  48. Martin Faass, Felix Krämer, Uwe M. Schneede (Hrsg.): Seestücke. Von Caspar David Friedrich bis Emil Nolde, Katalog zur Ausstellung in der Hamburger Kunsthalle, 24.06.2005 - 11.09.2005, 130 Abbildungen, davon 80 farbige, (Prestel), Juni 2005
  49. Caspar David Friedrich – Die Erfindung der Romantik, Museum Folkwang – Hamburger Kunsthalle, Hirmer Verlag 2006, ISBN 3-7774-3015-3
  50. Caspar David Friedrich. Arte de dibujar. cat. expo., Fundación Juan March, Madrid 2009
  51. Uwe Schröder: Die Geburt der Romantik. Friedrich. Runge. Klinkowström. Pommersches Landesmuseum Greifswald, 2010
  52. Caspar-David-Friedrich-Gesellschaft e. V.: Die Künstler in der Familie Friedrich Sonderausstellung zum 240. Geburtstag Caspar David Friedrichs, Greifswald 2014
  53. Die Pommersche Zeitung. Nr. 19/2010, S. 1–2.
  54. James Knowlson: Damned to Fame. The Life of Samual Beckett. London 1996, S. 254, 378, 609
  55. Hilmar Frank: Aussichten ins Unermessliche. Perspektivität und Sinnoffenheit bei Caspar David Friedrich. Akademie Verlag, Berlin 2004, S. 212
  56. Fritz Meichner: Caspar David Friedrich. Roman seines Lebens. Agentur D. Rauhen Hauses, Hamburg 1982
  57. Christoph Werner: Um ewig einst zu leben. Caspar David Friedrich und Joseph Mallord William Turner. Bertuch Verlag, Weimar 2006
  58. Suzanne Latt Epstein: The relationship of the American Luminists to Casper David Friedrich. Columbia University, 1964.
  59. Gemäldegalerie

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]