Ռյուգեն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox map.png
Ռյուգեն
գերմ.՝ Rügen

Տեղագրություն Բալթիկ ծով
Երկիր Գերմանիա Գերմանիա

Ռյուգեն (գերմ.՝ Rügen, լատիներեն՝ Rugia, լեհ.՝ Rugia), կղզի Բալթիկ ծովում` Հիդենզե կղզուց արևելք: Գերմանիայի ամենամեծ կղզին է (ընդհանուր մակերեսը` 926 կմ²): Մտնում է Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիա երկրամասի կազմի մեջ: Բնակչությունը 77.000 մարդ է:

Անվան ծագումնաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռյուգեն (Rügen) տեղանունը, վարկածներից մեկի համաձայն, ծագում է գերմանական ռուգի ցեղի անունից, որ կղզում բնակություն է հաստատել մինչ սլավոնացիների հայտնվելը[1]: Գերմանական և սլավոնական անվանումների հնչյունային տարբերությունը բացատրվում է g / j հնչյունների արտասանական տարբերությամբ: Մեկ այլ վարկածի համաձայն` անվանումը ծագում է կղզում ապրած ռույանե (Rujanen) ցեղախմբի անունից[2]: Ցեղախմբի ներկայացուցիչները Արկոնա հրվանդանում կառուցել են պատերազմի ու հաղթանակի աստված Սվյատովիտին նվիրված սրբավայր: Գերմանացի հոգևորական Հերբորդը «Զրույց Օտտո Բամբերգցու կյանքի մասին» գրքում Ռյուգենն անվանել է Վերանիա (Verania), իսկ նրա բնակիչներին` ամենաբարբարոս ցեղը[3]:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին և նոր փարոսները

Կղզու ափերը կտրատված են, ինչի հետևանքով բազմաթիվ ծոցեր, ծովախորշեր, հրվանդաններ ու թերակղզիներ են գոյացել: Ռյուգենի հարավային ափը ձգվում է մինչև Պոմերանիայի ափերը: Կղզու լայնությունը հարավում հասնում է 41 կմ-ի, առավել ձգվածությունը հյուսիսից հարավ 52 կմ է:

Կղզու հյուսիսարևելյան մասում` Յասմունդ (Jasmund) թերակղզում, գտնվում է համանուն ազգային պարկը` 3.000 հա մակերեսով: Այն հիմնադրվել է 1990 թվականին: Յասմունդի առավել հայտնի խորհրդանիշը կավճե ժայռերն են, մասնավորապես` Արքայական գահը (Königsstuhl)` 118 մ բարձրությամբ: Ռյուգենի ամենաբարձր կետը Պիկբերգն է` (Piekberg) 161 մ:

Արկոնա հրվանդան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիտով թերակղզում գտնվող Արկոնա հրվանդանը կղզու հյուսիսային ծայրամասն է: Այստեղ գտնվել է սլավոնական բնակավայր` ամրություններով ու եկեղեցիով, որ նվիրված է եղել Սվյատովիտ աստծուն: Բնակավայրի գտնվելու տեղը մասամբ անցել է ջրի տակ, բայց պահպանվել են հողաշերտերը:

Նախկին քաղաքից արևմուտք 1826-1827 թվականներին Կարլ Ֆրիդրիխ Շինկելի նախագծով կառուցվել է փարոս, որ ամենահինն է Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիա երկրամասում: Ներկայումս այնտեղ ցուցադրվում է թանգարանային հավաքածու: Հետագայում` 1902 թվականին, կառուցվել է 36 մ բարձրությամբ մեկ այլ փարոս, որը գործում է մինչ օրս[4]:

Պատմական տեղեկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դամբարանաթումբ Ռյուգենում

Հնագիտական գտածոները վկայում են, որ կղզին բնակեցված է եղել դեռևս քարե դարում: Կղզու ողջ տարածքով սփռված են դամբարանաթմբեր և զոհաքարեր:

Կղզին և նրանում հայտնաբերված Արկոնա տաճարի մնացորդները հետազոտությունների հարուստ նյութ են հնագետների համար: Կղզում բնակվել են ռուգի կամ ռույանե ցեղախմբերը: Մինչև 14-րդ դարը կղզին ավելի ընդարձակ է եղել, քան ներկայումս: Քարտեզագիր Գերհարդ Մերկատորը իր «Քարտեզագրություն» աշխատության մեջ գրել է. «Կղզին [Ռյուգեն] հին ժամանակներում ավելի ընդարձակ է եղել, քան հիմա, Աստծո կամքով ջուրը ողողել է կղզին»:

Ռույանների հիմնական զբաղմունքը եղել է անասնապահությունը, ձկնորսությունը, հողագործությունը: Նրանք առևտրական կապեր են հաստատել Սկանդինավիայի ու Մերձբալթիկայի հետ, ինչպես նաև ռազմարշավներ են կատարել, պատերազմներ են մղել իրենց հողատարածքը պահպանելու համար: Այսպես` Դանիայի որոշ գավառներ մինչև Վալդեմար I արքայի կառավարումը (12-րդ դար) հարկատու են եղել ռույաններին, ինչը պատերազմի առիթ է հանդիսացել: Սլավոնա-ռույանական իշխանությունը այնքան ազդեցիկ է եղել, որ ռույաններն իրենց ազդեցությունն են հաստատել Բալթիկ ծովի նկատմամբ, որը երկար ժամանակ կոչվել է Ռուգերի ծով:

Սլավոնական քաղաքի ավերակների տեսարան փարոսից

Պատերազմների արդյունքում 1168 թվականին ռույանները կորցրել են իրենց անկախությունը, ավերվել են մայրաքաղաք Արկոնան և Սվյատովիտի սրբավայրը: Դանիացի պատմագիրների վկայությամբ ռույանների արքա Յարոմիրը դառնում է դանիացի արքայի վասալը, իսկ կղզին` Ռոսկիլե եպիսկոպոսության մաս: Այս շրջանին է վերաբերում առաջին անգամ ռույանների` բռնի քրիստոնեություն ընդունելը: 1234 թվականին ռույանները թոթափում են դանիական լուծը` իրենց տարածքներն ընդարձակելով մինչև ներկայիս գերմանական Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիա երկրամասը: Նրանք հիմնում են քաղաք, որը հայտնի է Շտրալզունդ անունով (Strzélowò): 1282 թվականին իշխան Վիսլավ II-ը Գերմանիայի արքա Ռուդոլֆ I-ի հետ կնքում է համաձայնագիր` ստանալով եգերմայստերի տիտղոս և Ռյուգենի տարածքի վերահսկման իրավունք: Այնուհետև Ռյուգենի սլավոնացիները, գտնվելով գերմանական տարբեր կազմավորումներում, հետագա մի քանի դարերի ընթացքում աստիճանաբար կորցրին սլավոնական լեզուն, մշակույթը և ամբողջովին ձուլվեցին: 1325 թվականին մահանում է ռույան վերջին իշխանը` Վիցլավ III-ը: Սլավոնական ռույանական բարբառը վերջնականապես դադարում է գոյություն ունենալ 16-րդ դարում: 1404 թվականին մահանում է Գուլիցինան, ով իր ամուսնու հետ Ռույանի վերջին բնակիչն էր, ով խոսում էր պոլաբյան սլավոներենով:

Ռյուգենի առափնյա մասը

1325 թվականին արքայատոհմի ներկայացուցչի ամուսնության հետևանքով կղզին անցնում է Պոմերանիա-Վոլգաստ իշխանությանը, իսկ 1478 թվականին միացվում է Պոմերանիային: Վեստֆալյան հաշտության պայմանների համաձայն` Պոմերանիան Ռյուգենի հետ անցնում է Շվեդիային: Հետագայում Բրանդենբուրգ-Պրուսիայի ուժեղացման հետ կղզին անցնում է Բրանդենբուրգին:

1807 թվականին Նապոլեոնը նվաճում է Ռյուգենը, որը մինչև 1813 թվականը մնում է ֆրանսիացիների հսկողության ներքո: 1814 թվականին այն անցնում է Դանիային, իսկ 1815 թվականին` Պրուսիային որպես Նոր Առաջավոր Պոմերանիայի մաս:

Երկրորդ աշխարհամարտի վճռական փուլում 1945 թվականի մայիսի 4-ին գերմանական կայազորը կղզին առանց կռվի հանձնում է խորհրդային զորքերին[5]:

Հետպատերազմական շրջանում կղզին պատկանել է ԳԴՀ-ին, իսկ խորհրդային զորքերը գերմանական զորքերի հետ Ռյուգենի տարածքում են եղել մինչև 1992 թվականը:

Վարչական պատկանելություն և բնակավայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիա երկրամասի վարչական բաժանում

Վարչական առումով կղզու տարածքը զբաղեցնում է Առաջավոր Պոմերանիա-Ռյուգեն վարչական շրջանը, որ մտնում է Մեկլենբուրգ-Առաջավոր Պոմերանիա երկրամասի կազմի մեջ:

Կղզում կա 4 շրջան (Ämter Bergen auf Rügen, West-Rügen, Nord-Rügen, Mönchgut-Granitz), որոնք ունեն 45 համայնքներ` քաղաքներ ու ավաններ: Ազատ քաղաքներ են Ռյուգենի Բերգեն, Զասնից, Պուտբուս, Գարց:

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կղզու առողջարաններից մեկը

Ներկայումս կղզու եկամտի հիմնական աղբյուրը զբոսաշրջությունն է: Այն սկսել է զարգանալ 18-րդ դարում` Զագարդի հանքային աղբյուրների շնորհիվ: 19-րդ դարում սկսեցին զարգանալ ծովային առողջարանները, օրինակ` Զասնիցը, իսկ ավելի ուշ` Բինցից մինչև Գյորեն հատվածը: Զբոսաշրջիկների հիմնական զանգվածը կազմում էր «վերին միջին խավը»:

Բացի զբոսաշրջությունից` կղզում զարգացած են ձկնորսությունն ու գյուղատնտեսությունը:

Ռյուգենը ավտոմոբիլային ու երկաթուղային կապով կապված է Գերմանիայի մայրցամաքային մասին: Շտրալզունդ քաղաքի մոտ կառուցվել է Ռյուգենի կամուրջը` Շտրելազունդկվերունգը, որ բացվել է 2007 թվականի հոկտեմբերի 20-ին: Այն Գերմանիայի ամենաերկար ավտոմոբիլային կամուրջն է (4104 մ): Արտաքնապես նման է Սան Ֆրանցիսկոյի Ոսկե դարպասներին: Միջին թռիչքի մեծ բարձրության շնորհիվ (42 մ)` նրա տակով հանգիստ անցնում են ամենախոշոր նավերը:

Կղզու արևելյան ծայրամասում` Զասնից քաղաքի մոտ, գտնվում է երկաթուղային-նավահանգստային «Մուկրան» (Mukran) խոշոր համալիրը, որ նախկինում համարվում էր ԳԴՀ-ի և ԽՍՀՄ-ի «ծովային դարպասը»: Մուկրանը ծովային բեռնատար և մարդատար, երկաթուղային, ավտոմոբիլային գծերով կապված է Ռուսաստանի, Դանիայի, Լիտվայի, Շվեդիայի նավահանգիստներին:

Ռյուգենի առողջարաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կասպար Դավիդ Ֆրիդրիխ, «Ռյուգենի կավճե ժայռերը»

19-րդ դարի երկրորդ կեսին Ռյուգենում առողջավայրեր ձևավորվեցին: Կղզու առավել հայտնի առողջարանը դարձավ ձկնորսական փոքրիկ գյուղը, որ 1870-1910 թվականների շրջանում զարգացավ` վերածվելով Բինց քաղաքի: Այստեղ ճարտարապետ Օտտո Շպալդինգի նախագծով կառուցվեց առողջարան, որ անգլիական Բրայթոնի մթնոլորտն էր հիշեցնում: Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը այս կողմերում հանգստանալու էր գալիս տարեկան 10.000 մարդ: Պատերազմից հետո` 1920-1930-ական թվականներին, Բինցում հավաքվում էր հասարակության սերուցքը:

Նացիզմի ժամանակաշրջանում պետական մակարդակով ստեղծվում է «Ուժ ուրախության միջոցով» կազմակերպությունը, որը առողջարանների, հանգստյան տների լայն ցանց է հիմնում. այն ներառում է նաև «Վիլհելմ Գուստլոֆ» և «Շտոյբեն» նավերը: 1936-1939 թվականներին ափամերձ տարածքներում լայն թափով շինարարական աշխատանքներ են ընթանում:

Երկրորդ աշխարհամարտի պատճառով անավարտ մնացած նախագծերի թվում էր Պրորա բնակավայրի մոտ հսկա առողջարան-ֆաբրիկայի կառուցումը, որ Երրորդ Ռայխի ամենամասշտաբային ծրագիրն էր:

Առողջարան Բինցում

Նախագիծը ճարտարապետ Կլոտցի (Klotz) հավաստմամբ պետք է լիներ «աշխարհի ամենախոշոր ծովային առողջարանը»[4]: Ծովափի երկայնքով 4.5 կմ ձգվածությամբ կառուցվել էին հինգհարկանի բետոնե շենքեր` զորանոցային տիպի: Դրանք ունեին 2,5×5 մ չափերով սենյակներ: Համալիրի կենտրոնում նախատեսված էր կառուցել զանգվածային միջոցառումների համար նախատեսված շինություն` 20.000 մարդ տարողունակությամբ: Այս համալիրի մանրակերտը ներկայացվել է 1937 թվականին Փարիզում կայացած Համաշխարհային ցուցահանդեսում, ուր արժանացել է Գրան պրիի:

Գերմանիայի դեմոկրատական հանրապետության շրջանում Ռյուգենը սկզբում եղել է փակ տարածք, ուր ռազմակայաններ են տեղակայվել: Այնուհետև այն դարձել է զբոսաշրջության ու հանգստի կենտրոն: Գերմանիայի վերամիավորումից հետո սկսել են վերականգնել առողջարանների` 19-20-րդ դարերի սահմանագծի պատմական տեսքը, սակայն նրանց մասշտաբային բնույթի ընդունումը դեռևս անորոշ է:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ганина Н. А. Остров Рюген: к основам взаимодействия культур и языков // Атлантика: Записки по исторической поэтике. — М.: Московский гуманитарный университет, 2011. — С. 18.
  2. Адам Бременский: Деяния архиепископов Гамбургской церкви. Книга IV. Описание северных островов.
  3. Herbordi Dialogue de Ottone episcopo Bambergensi, Bibhotheca rerum Germanicarum, ed Ph Jaffe, t 5, Berlin, 1869. (Глава 11 "De Verania insula et gente barbarissima ")
  4. 4,0 4,1 Bernd Wuelitzer Meklenburg-Vorpommern-DuMont Reiseverlag,Köln 2004. ISBN 3-7701-3849-X
  5. В. А. Залгаллер Быт войны

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ганина Н. А. Граница в языковом и культурном пространстве Рюгена // Русская германистика: Ежегодник Российского союза германистов. — М.: Языки славянской культуры, 2009. — Т. 6. — С. 237—245.
  • Ганина Н. А. Остров Рюген: к основам взаимодействия культур и языков // Атлантика: Записки по исторической поэтике. — М.: Московский гуманитарный университет, 2011. — С. 3—33.
  • Херрман Й. Ободриты, лютичи, руяне // Славяне и скандинавы / Пер. с немецкого; общ. ред. Е. А. Мельниковой. — М.: Прогресс, 1986. — С. 338—359.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]