Լեոն Խվիստեկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Լեոն Խվիստեկ
լեհ.՝ Leon Chwistek
Witkacy-Udzielny BYK na urlopie, portret Leona Chwistka.jpg
Ծնվել էհունիսի 13, 1884(1884-06-13)[1] կամ հունվարի 13, 1884(1884-01-13)[2][3]
ԾննդավայրԿրակով, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա[2]
Վախճանվել էօգոստոսի 20, 1944(1944-08-20)[2][1][4][5][6] (60 տարեկանում)
Մահվան վայրBarvikha, Բարվիխինսկի գյուղական շրջան, Կունցևի շրջան, Մոսկվայի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[7][3]
ՔաղաքացիությունԼեհաստան
Ավստրո-Հունգարիա
ԿրթությունԿրակովի համալսարան
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս, նկարիչ, փիլիսոփա, համալսարանի պրոֆեսոր և գրական քննադատ
Leon Chwistek Վիքիպահեստում
Լեոն Խվիստեկ

Լեոն Խվիստեկ (լեհ.՝ Leon Chwistek, հունիսի 13, 1884(1884-06-13)[1] կամ հունվարի 13, 1884(1884-01-13)[2][3], Կրակով, Գալիցիայի և Լոդոմերիայի թագավորություն, Ցիսլեյտանիա, Ավստրո-Հունգարիա[2] - օգոստոսի 20, 1944(1944-08-20)[2][1][4][5][6], Barvikha, Բարվիխինսկի գյուղական շրջան, Կունցևի շրջան, Մոսկվայի մարզ, ՌԽՖՍՀ, ԽՍՀՄ[7][3]), 20-րդ դարի առաջին կեսի լեհ փիլիսոփա, տրամաբան, մաթեմատիկոս, նկարիչ, գրող, գրաքննադատ, արվեստաբան,արվեստի տեսաբան, մանկավարժ: Եղել է ավանգարդիստական արվեստի ամենավառ ներկայացուցիչներից մեկը երկու աշխարհամարտերի միջև ընկած ժամանակաշրջանում:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեոնի հայրը ճանաչված բժիշկ էր, իսկ մայրը եղել է Յան Մատեյկոյի շնորհալի սանուհիներից մեկը, նկարչուհի, դաշնակահարուհի: Լեոնը մանկությունն անց է կացրել Զակոպանեում, որտեղ մտերմացել է Շիմանովսկու, Բրոնիսլավ Մալինովսկու, Վիտկևիչի հետ (հետագայում՝ տարիներ շարունակ վերջինիս հետ սուր բանավեճերի մեջ է մտել, նրան զանազան կերպարանքներով պատկերել իր ստեղծագործություններում): 1903—1904 ազատ ունկնդիր էր Կրակովի գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ աշակերտել է Յուզեֆ Մեհոֆերին: Այնուհետև Յագելոնյան համալսարանում ուսումնասիրել է փիլիսոփայություն ու մաթեմատիկա, ուսումնառությունը շարունակել Գյոթինգենում ու Վիեննայում (1908—1910 թթ.): 1913—1914 թվականներին նկարչություն է սովորել Փարիզում, ծանոթացել կուբիստների արվեստին: 1914—1916 թվականներին մասնակցել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի կռիվներին:

1917 թվականից անդամակցել է «Լեհաստանի էքսպրեսիոնիստներ» խմբին (Վիտկևիչ, Տիտուս Չիժևսկի և այլք, 1918 թվականից հանդես է եկել ֆորմիզմի դրոշի ներքո), եղել է արվեստագետների այդ խմբի գլխավոր տեսաբանը, 1919—1921 թվականներին լույս է ընծայել «Ֆորմիստներ» ամսագիրը (հրատարակել է վեց համար): 1922 թվականից մաթեմատիկա է դասավանդել Յագելոնյան համալսարանում, 1928-ին այնտեղ գիտական ատենախոսություն է պաշտպանել մաթեմատիկական տրամաբանության թեմայով: 1930 թվականից դասախոսել է Լվովի համալսարանում, դարձել Լվովի մաթեմատիկական դպրոցի ականավոր ներկայացուցիչներից մեկը:

Երբ սկսվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, Խվիստեկը մնացել է խորհրդային զորքերի կողմից գրավված Լվովում, համագործակցել խորհրդային իշխանություններին աջակցող «Czerwony Sztandar» թերթի հետ, խորհրդային իշխանությունն ու Ստալինին փառաբանող հոդվածներ տպագրել այնտեղ: 1940 թվականի սեպտեմբերի 17-ին ընդունվել է Ուկրաինայի գրողների միության շարքերը, 1941-ի հունիսին՝ նախքան հիտլերականների հարձակումը, խորհրդային զորքերի հետ տարհանվել է: 1941—1943 թվականներին մաթեմատիկա է դասավանդել Թբիլիսիում, այնուհետև՝ Մոսկվայում: Մասնակցել է Լեհ հայրենասերների միության աշխատանքներին:

Փիլիսոփան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1929 թվականից Խվիստեկը, որպես տրամաբանության պրոֆեսոր, դասախոսել է Լվովի համալսարանում: 1930-ական թվականներին նրան առանձնապես հետաքրքրել են գիտության փիլիսոփայության հիմնախնդիրները, որոնց վերաբերյալ նրա հեղինակած աշխատությունը թարգմանվել է անգլերեն և 1948 թվականին հրատարակվել The Limits of Science խորագրով[8]:

1920-30-ական թվականներին եվրոպացի բազմաթիվ փիլիսոփաներ փորձում էին մաթեմատիկական տրամաբանության միջոցներով բարեփոխել ավանդական փիլիսոփայությունը: Լեոն Խվիստեկը գտնում էր, որ այդ «բարեփոխումները» հաջողությամբ չեն կարող պսակվել: Ըստ նրա՝ իրականությունը անկարելի է նկարագրել մարդու կողմից ստեղծված, ձևական տրամաբանության սկզբունքների վրա հիմնված մեկ համակարգի միջոցով, քանզի իրականությունը մեկը չէ, այլ բազում է, բազմաձև, բազմատեսք:

Խվիստեկը վիճարկելի էր համարում աքսիոմատիկ մեթոդը՝ ցույց տալով, որ գոյություն ունեցող աքսիոմատիկ համակարգերը հակասական են[9]:

Վիպասանը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեոն Խվիստեկը հեղինակել է երկու վեպ:

  • «Կարդինալ Պանիֆլետը». 1906 թվականին գրած այս վեպի ձեռագիրը 1917 թվականին ոչնչացվել է[10];
  • «Աստծո պալատները». Խվիստեկն այս վեպը գրել է 1932-1933 թվականներին: Հետագա տարիներին մի քանի անգամ փորձել է հրատարակել, բայց հրատարակիչները մերժել են՝ վախենալով վեպում ցցուն կերպով դրսևորված սոցիալական ծայրահեղ արմատականությունից (հեղինակն էլ հրաժարվել է կոմպրոմիսի գնալ և փոփոխությունների ենթարկել իր ստեղծագործությունը): 1934 թվականին վեպից մի քանի հատված լույս է ընծայվել Czas ամսագրում: 1939 թվականին Ստեֆան Նապերսկին որոշել է տպագրել այդ երկը իր «Աթենեում»-ում[11]: Պատերազմից հետո Լյուդվիկ Բոգդան Գրզենևսկին ձեռնամուխ է եղել պահպանված հատվածների հիման վրա վեպի վերականգնման աշխատանքներին[12]:

Գեղանկարիչը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կերպարվեստի բնագավառում Խվիստեկը հանդես է եկել որպես տարերային ստեղծագործության ջատագով: Հրապուրված է եղել քաղաքով, քաղաքային կյանքի դինամիզմով:

Կազմակերպել է իր գեղանկարչական աշխատանքների երկու ցուցահանդես. 1927 թվականին՝ Կրակովում, 1934-ին՝ Լվովում:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Kazimierz Pasenkiewicz, Pierwsze systemy semantyki Leona Chwistka, Kraków: UJ, 1961.
  • Karol Estreicher (mł.), Leon Chwistek. Biografia artysty (1884-1944), Kraków: PWN, 1971.
  • Mieczysław Wallis, Secesja, Wydanie II, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1974.
  • Zofia Baranowicz, Polska awangarda artystyczna 1918–1939, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1979.
  • Zofia Jeżewska, Leon Chwistek (krótki zarys życia i twórczości), Warszawa: Epoka, 1980.
  • Joanna Pollakówna, Malarstwo polskie między wojnami 1918-1939, Warszawa: Auriga, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe,1982, 83-221-0191-0.
  • Alina Dawidowiczowa, Zeschnięte liście i kwiat..., Kraków: Wydawnistwo Literackie, 1989.
  • Karol Chrobak, Niejedna rzeczywistość. Racjonalizm krytyczny Leona Chwistka, inter esse, Kraków 2004.
  • Karol Chrobak, What Plurality of Realities? Some Critical Remarks on the Philosophy of Leon Chwistek, „Polish Journal of Philosophy”, Vol. VI, No. 1 (Spring 2012), s. 7-25.
  • Mariusz Urbanek - Genialni. Lwowska Szkoła Matematyczna, Wydawnictwo „Iskry”, Warszawa, 2014, isbn =978-83-244-0381-3

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118520784 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 համացանցային հանրագիտարան
  4. 4,0 4,1 4,2 Indiana Philosophy Ontology Project
  5. 5,0 5,1 5,2 Բրոքհաուզի հանրագիտարան
  6. 6,0 6,1 6,2 սեփականություն
  7. 7,0 7,1 7,2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  8. Linsky Bernard (2009)։ «Leon Chwistek’s Theory of Constructive Types»։ The Golden Age of Polish Philosophy: 203–219։ doi:10.1007/978-90-481-2401-5_15 
  9. First chapter of Chwistek, The Limits of Science
  10. Stanisław Ignacy Witkiewicz, Pożegnanie jesieni, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983, 83-06-00783-2 (s. 7).
  11. Ludwik Bohdan Grzeniewski, Leona Chwistka Pałace Boga, s. 19.
  12. Leona Chwistka Pałace Boga – próba rekonstrukcji, Warszawa, PIW, wyd.: 1968, 1979, 83-06-00072-2.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]