Գակրուքս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գակրուքս
Գակրուքս
Հետազոտման տվյալներ
Տեսակկրկնակի աստղ
Կազմված էQ76161747? և HD 108925?
Տեսանելի աստղային մեծություն (V)
ՀամաստեղությունՀարավային Խաչ
Աստղաչափություն
Բացարձակ աստղային մեծություն−0,52
Բնութագիր
Ֆիզիկական տվյալներ
Շառավիղ84 արևային շառավիղ
Ուղեծրի էլեմենտներ
Այլ անվանումներ
γ Cru

Գակրուքս (անգլ.՝ Gacrux) /ˈɡækrʌks/,[1][2], Գամմա Կրուսիս (լատիներեն γ Կրուսիս, կրճատ՝ Գամմա Կրու, γ Կրու), արեգակին ամենամոտ M դասակարգման հսկա աստղ[3]։ +1.63 տեսանելի աստղային մեծությամբ[4] Հարավային Խաչ համաստեղության երրորդ ամենապայծառ աստղն է (այստեղից էլ ծագում է անունը) և 26-րդ ամենապայծառը գիշերային երկնքում։ Կենտավրոսի ալֆայից Կենտավրոսի բետայով անցնող ուղիղն այս աստղին մոտենում է 1° դեպի հյուսիս։ Հեռավորությունը հաշվարկվել է Եվրոպական տիեզերական գործակալության Հիպարկոս տիեզերական աստղադիտակի գրանցած պարալաքսային չափումներն օգտագործելով․ արեգակից հեռու է 88․6 լուսային տարի կամ 27․2 պարսեկ[5]։

Անվանակարգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարավային Խաչ համաստեղությունը, որտեղ կարմրավուն երանգով Գակրուքսը պատկերված է վերին մասում

γ Կրուսիսը (լատիներեն Գամմա Կրուսիս) աստղի անվանումն է ըստ բայերյան անվանակարգության։ Քանի որ Գակրուքսն ունի կոպիտ հաշվարկով −60° թեքում, այն հայտնի է եղել հին հույներին ու հին հռոմեացիներին, բայց տարօրինակ կերպով անուն չի ունեցել այդ դարաշրջանում և տեսանելի է եղել 40° աշխարհագրական լայնությունից դեպի հյուսիս։ Տիեզերագետ Կլավդիոս Պտղոմեոսն այն համարել է Կենտավրոս համաստեղության մաս[6]։ «Գակրուքս» անունը կնքել է աստղագետ Էլիջա Հինսդեյլ Բուռիտը (1794-1838)[7][8]։ 2016 թվականին Միջազգային աստղագիտական միությունն աշխատանքային խումբ է ստեղծել աստղերի անունների դասակարգման համար (WGSN))[9], որի 2016 թվականի հուլիսի[10] առաջին տեղեկագրում ներառված էր այդ խմբի կողմից հավանության արժանացած աստղանունների առաջին երկու տարբերակների աղյուսակը, ըստ որի այս աստղի համար ընդունվել է Գակրուքս անունը։

Չինարեն 十字架 ( Շի Զի Ջիա, որը նշանակում է «խաչ») անունը վերագրվում է Գամմա Կրուսիսից, Ալֆա Կրուսիսից, Բետա Կրուսիսից ու Դելտա Կրուսիսից կազմված աստերիզմին[11], հետևաբար, Գամմա Կրուսիսն ինքը հայտնի է ր որպես 十字架一 (Շի Զի Ջիա Յի, «Խաչի առաջին աստղ», անգլ.՝ the First Star of Cross)[12]։

Ավստրալիայի աբորիգենների արանդա և լուրիտջա ցեղերը Գակրուքսից, Դեկրուքսից, Կենտավրոսի գամմայից (Մուլիֆանից) ու Կենտավրոսի դելտայից (Մա Ուեյից) բաղկացած քառանկյուն դասավորությունն անվանել են Iritjinga՝ «Արծիվ-բազե»[13]։

Պորտուգալախոս ժողովուրդների մոտ, հատկապես Բրազիլիայում, աստղը հայտնի է նաև Rubídea («Ռուբինանման») անվամբ՝ հղում անելով իր գույնին:

Ֆիզիկական հատկանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլսացիոն (բաբախող) ցիկլեր[14]
Ցիկլեր

(օրեր)

Ամպլիտուդ

(մեծություն)

12.1 0.016
15.1 0.027
16.5 0.016
54.8 0.026
82.7 0.015
104.9 0.016

Գակրուքսն ունի սպեկտրային դասակարգման MK համակարգի M3.5 III ցուցիչը[15]։ Այն վերաճել է հիմնական հաջորդականությունից՝ դառնալով կարմիր հսկա[16]։ Թեև արեգակից ծանր է ընդամենը 30%-ով[17], այս փուլում ձևավորել է արեգակի շառավղից 120 անգամ մեծ շառավիղ[18]։ Իր ընդլայնված աստղային մթնոլորտից այն փայլում է կոպիտ հաշվարկով արեգակի լուսատվությունից 760[19] անգամ ավելի պայծառ։ 3,689 Կ էֆեկտիվ ջերմաստիճանով[20] Գակրուքսի գույնը ակնառու կարմրանարնջագույն է։ Կիսականոնավոր փոփոխական աստղ է՝ բազմակի ցիկլերով[21]։ (Տես ձախի աղյուսակը)

Այս աստղի մթնոլորտը հարուստ է բարիումով, որը սովորաբար բացատրվում է ավելի զարգացած արբանյակից նյութի փոխանցմամբ։ Սովորաբար այս արբանյակը հետագայում դառնում է սպիտակ թզուկ[22], սակայն այն դեռևս չի հայտնաբերվել։ +6.4 մագնիտուդով մեկ արբանյակ աստղ գտնվում է մոտավորապես 2 արքրոպե հեռավորության վրա, գլխավոր աստղից 128° դիրքային անկյան տակ և կարող է ուսումնասիրվել հեռադիտակով։ Բայց այն միայն օպտիկական արբանյակ է[23], որը մոտավորապես 400 լուսային տարի հեռու է Երկրից։

Մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գակրուքսը պատկերված է Ավստրալիայի դրոշի, Նոր Զելանդիայի դրոշի ու Պապուա Նոր Գվինեայի դրոշի վրա, որպես Հարավային Խաչը կազմող հինգ աստղերից մեկը։

26 այլ աստղերի թվում պատկերված է նաև Բրազիլիայի դրոշի վրա, որոնցից յուրաքանչյուրը խորհրդանշում է առանձին նահանգ։ Գակրուքսը ներկայացնում է Բահիա նահանգը[24]։ Գակրուքսով և Ակրուքսով անցնող գիծը նշում է երկնքի միջօրեականը, որը դիտվել է 1889 թվականի նոյեմբերի 15-ի առավոտյան 8:30 Ռիո դե Ժանեյրոյից․ այն ժամանակ, երբ հանրապետությունը պաշտոնապես վավերացվել է[25]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Audio Pronunciation Guide»։ Starry Night Education։ Simulation Curriculum Corp.։ 2009։ Վերցված է 26 Apr 2019 
  2. «IAU Catalog of Star Names»։ Վերցված է 28 July 2016 
  3. Ireland, M. J. և այլք։ (May 2004), «Multiwavelength diameters of nearby Miras and semiregular variables», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 350 (1): 365–374, doi:10.1111/j.1365-2966.2004.07651.x 
  4. Johnson H. L. և այլք: (1966)։ «UBVRIJKL photometry of the bright stars»։ Communications of the Lunar and Planetary Laboratory 4 (99): 99։ Bibcode:1966CoLPL...4...99J 
  5. van Leeuwen, F. (November 2007), «Validation of the new Hipparcos reduction», Astronomy and Astrophysics 474 (2): 653–664, doi:10.1051/0004-6361:20078357 
  6. Richard Hinckley Allen, "Star Names: Their Lore and Meaning", Dover Press, 1963.
  7. «Gacrux/Gamma Crucis 2?»։ SolStation.com։ Վերցված է 2011-11-03 
  8. Lesikar Arnold V.։ «Gacrux»։ Dome Of The Sky։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-09-28-ին։ Վերցված է 2011-11-03 
  9. «IAU Working Group on Star Names (WGSN)»։ Վերցված է 22 May 2016 
  10. «Bulletin of the IAU Working Group on Star Names, No. 1»։ Վերցված է 28 July 2016 
  11. 中國星座神話, written by 陳久金. Published by 台灣書房出版有限公司, 2005, 978-986-7332-25-7.
  12. 香港太空館 - 研究資源 - 亮星中英對照表 Archived January 30, 2011, at the Wayback Machine., Hong Kong Space Museum. Accessed on line November 23, 2010.
  13. Raymond Haynes; Roslynn D. Haynes; David Malin; Richard McGee (1996), Explorers of the Southern Sky: A History of Australian Astronomy, Cambridge: Cambridge University Press, p. 8, ISBN 978-0-521-36575-8, https://books.google.com/books?id=XoeiJxMmXZ8C 
  14. Tabur, V. և այլք։ (December 2009), «Long-term photometry and periods for 261 nearby pulsating M giants», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 400 (4): 1945–1961, doi:10.1111/j.1365-2966.2009.15588.x 
  15. Tabur, V. և այլք։ (December 2009), «Long-term photometry and periods for 261 nearby pulsating M giants», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 400 (4): 1945–1961, doi:10.1111/j.1365-2966.2009.15588.x 
  16. Ireland, M. J. և այլք։ (May 2004), «Multiwavelength diameters of nearby Miras and semiregular variables», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 350 (1): 365–374, doi:10.1111/j.1365-2966.2004.07651.x 
  17. Murdoch, Kaylene; Clark, M.; Hearnshaw, J. B. (January 1992), «The radial-velocity variability of Gamma Crucis», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 254: 27–29, doi:10.1093/mnras/254.1.27 
  18. Rau Gioia, Nielsen Krister E., Carpenter Kenneth G., Airapetian Vladimir (December 2018)։ «HST/GHRS Observations of Cool, Low-gravity Stars. VI. Mass-loss Rates and Wind Parameters for M Giants»։ The Astrophysical Journal (անգլերեն) 869 (1): 1։ Bibcode:2018ApJ...869....1R։ ISSN 0004-637X։ arXiv:1811.10679։ doi:10.3847/1538-4357/aaf0a0 
  19. Rau Gioia, Nielsen Krister E., Carpenter Kenneth G., Airapetian Vladimir (December 2018)։ «HST/GHRS Observations of Cool, Low-gravity Stars. VI. Mass-loss Rates and Wind Parameters for M Giants»։ The Astrophysical Journal (անգլերեն) 869 (1): 1։ Bibcode:2018ApJ...869....1R։ ISSN 0004-637X։ arXiv:1811.10679։ doi:10.3847/1538-4357/aaf0a0 
  20. Rau Gioia, Nielsen Krister E., Carpenter Kenneth G., Airapetian Vladimir (December 2018)։ «HST/GHRS Observations of Cool, Low-gravity Stars. VI. Mass-loss Rates and Wind Parameters for M Giants»։ The Astrophysical Journal (անգլերեն) 869 (1): 1։ Bibcode:2018ApJ...869....1R։ ISSN 0004-637X։ arXiv:1811.10679։ doi:10.3847/1538-4357/aaf0a0 
  21. Tabur, V. և այլք։ (December 2009), «Long-term photometry and periods for 261 nearby pulsating M giants», Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 400 (4): 1945–1961, doi:10.1111/j.1365-2966.2009.15588.x 
  22. Gomez, A. E.; Luri, X.; Grenier, S. և այլք։ (March 1997), «Absolute magnitudes and kinematics of barium stars», Astronomy and Astrophysics 319: 881–885 
  23. Kaler, James B., «GACRUX (Gamma Crucis)», Stars (University of Illinois), http://stars.astro.illinois.edu/sow/gacrux.html, վերցված է 2012-03-03 
  24. Astronomy of the Brazilian Flag, FOTW Flags Of The World website, https://flagspot.net/flags/br_astro.html 
  25. Flag of Brazil, World Afropedia, http://www.worldafropedia.com/afropedia/Flag_of_Brazil 


Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]