Ալդեբարան (աստղ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալդեբարան
Taurus constellation map.svg
Հետազոտման տվյալներ
ՏեսակԿարմիր հսկա
Մասն էՁմեռային վեցանկյուն
Տեսանելի աստղային մեծություն0,86[1] (V)
ՀամաստեղությունՑուլ
Աստղաչափություն
Ճառագայթային արագություն (Rv)54,26 ± 0,03 kilometre per second[2][3]
Պարալաքս50 ± 1,3 մավ[4]
Բնութագիր
Սպեկտրալ դասակարգումK5+ III
Գույնի ցուցանիշJ
Գույնի ցուցանիշ B-V+1.44
Փոփոխականությունslow irregular variable?
Ֆիզիկական տվյալներ
Շառավիղ44,13 արևային շառավիղ
Պտույտ4,3 kilometre per second[5]
ԱրբանյակAldebaran b?
Ուղեծրի էլեմենտներ
Այլ անվանումներ
2MASS J04355524+1630331, GSC 01266-01416, HD 29139, HIP 21421, HR 1457, IRAS 04330+1624, SAO 94027, GJ 171.1 A, GJ 9159 A, α Tau, ADS 3321 A, AG+16 400, ASCC 838711, BD+16 629, CCDM J04359+1631A, CEL 436, CSI+16 629 1, CSV 6116, FK5 168, GC 5605, GCRV 2689, HIC 21421, IDS 04302+1619 A, IRC +20087, JP11 898, LSPM J0435+1630, LTT 11462, N30 962, NLTT 13584, PLX 1014, PMC 90-93 119, PPM 120061, RAFGL 601, ROT 655, SRS 30168, TD1 3349, TYC 1266-1416-1, UBV 4426, UBV M 10223, uvby98 100029139 V, alf Tau, WDS J04359+1631A, YZ 16 1233, uvby98 100029139 և 87 Tau

Ալդեբարան, α-Ցուլ ( լատ.՝ Alpha Tauri, Alpha Tau), աստղ, կարմիր հսկա, որը գտնվում է Ցուլ համաստեղությունում և Արեգակից գտնվում է 65 լուսատարի հեռավորության վրա: Ալդեբարանը Ցուլ համաստեղության ամենապայծառ աստղն է և գիշերային երկնքի 14-րդ ամենապայծառ աստղը: Նրա պայծառությունը փոփոխվում է 0, 75-ից մինչև 0, 95 մագնիտուդի միջակայքում: Այժմ Պիոներ-10 միջմոլորակային հետազոտական զոնդը շարժվում է Ալդեբարանի ուղղությամբ և ամեն ինչ բարեհաջող ընթանալու դեպքում նրա մոտակայքում կհայտնվի մոտ 2 միլիոն տարի անց:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

α-Ցուլ անվանումը ստացել է Բայերի անվանակարգման համաձայն, իսկ Ալդեբարան անվանումը ունի արաբական ծագում, որը նշանակում է հետևորդ`(արաբ․՝ الدبران‎‎). անվանումը ստացել է Բազմունքին հետևելու համար:

Անվանում այլ լեզուներով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկական աստղագիտության մեջ հայտնի էր որպես Ռոհինի (Կարմիր), որը Դաքշայի 27 դուստրերից մեկն էր և Չանդրայի (Լուսնի) կինը: Հին Հունաստանում կոչվում էր Λαμπαδίας՝ Լամպադիաս, որը նշանակում է Ջահակիր:

Հայտնագործման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսնի անցումը Ալդեբարանի վրայով

Մ.թ.ա. 509 թվականի մարտի 11-ին Աթենքում դիտարկվել է Ալդեբարանի անցումը Լուսնի սկավառակի վրայով: Անգլիացի աստղագետ Էդմունդ Հալլեյը ուսումնասիրելով այս երևույթի ժամանակագրությունը, 1718 թվականին եզրակացրեց, որ Ալդեբարանը երկնակամարում փոխել է իր շարժման հետագիծը՝ մի քանի րոպե տեղափոխվելով դեպի հյուսիս: Ալդեբարանի, ինչպես նաև Սիրիուսի և Արկտուրի դիրքի փոփոխությունը երկնակամարում բերեցին աստղերի սեփական շարժման հայտնագործմանը: Ժամանակակից հետազոտությունների համաձայն, վերջին 2000 տարվա ընթացքում Ալդեբարանը տեղաշարժվել է 7՛-ով, որը գրեթե հավասար է Լուսնի տրամագծին[6]: 5000 տարի առաջ Ալդեբարանը շատ մոտ է եղել երկնային հասարակածին[7]:

1782 թվականին անգլիացի աստղագետ Վիլիամ Հերշելը հայտնագործեց Ալդեբարանի ավելի փոքր հարևանին, որը 11 աստղային մեծություն ունի և գտնվում է նրանից 117՛՛ անկյունային հեռավորության վրա[8]:

1864 թվականին Վիլիամ Հագգինսը իր սեփական աստղադիտարանով հետազոտությունների ժամանակ ուսումնասիրեց Ալդեբարանի լույսի սպեկտրը, որտեղ նկատեց 9 քիմիական տարրի կլանման գծեր, օրինակ՝ նատրիումի, երկաթի, կալիումի և մագնեզիումի: 1887 թվականին լուսանկարչական տեխնիկայի զարգացման և Դոպլերի էֆեկտի հայտանգործման շնորհիվ հնարավոր դարձավ հաշվել Ալդեբարանի շառավղային արագությունը:

Ֆիզիկական բնութագրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալդեբարանի և Արեգակի իրական չափերի համեմատություն

Ըստ սպեկտրալ դասակարգման Ալդեբարանը համարվում է K5+ III դասի աստղ. կարմիր հսկա, որն առաջացել է նախկին աստղի ջրածնի պաշարների նվազման հետևանքով, որն էլ պատճառ է դարձել ջերմաստիճանի նվազմանը և աստղի ընդարձակմանը[9]: Ալդեբարանի լուսոլորտի ջերմաստիճանը ունի 3910 Կ միջինացված արժեք: Նրա մակերևույթին ծանրության ուժը 25 անգամ ավելի թույլ է, քան Երկրի մակերևույթին, և մոտ 700 անգամ ավելի թույլ, քան Արեգակի մակերևույթին: Նրա մետաղայնությունը Արեգակի համեմատ ցածր է 30%-ով: Հիպարքոս արբանյակի չափումները և այլ միջոցների կիրառման արդյունքում պարզվել է, որ Ալդեբարանի հեռավորությունը կազմում է 65, 3 լուսատարի (20 պարսեկ)[10]: Ալդեբարանի զանգվածը Արեգակի զանգվածից ավել է 16%-ով[11], մակերևույթի ավելի մեծ լինելու պատճառով ճառագայթման ընդհանուր քանակը Արեգակից ավել է 518 անգամ: Նրա տրամագիծը Արեգակի տրամագծից ավել է 44 անգամ և կազմում է մոտ 61 մլն կմ[12]:

Աստղային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալդեբարանի մոտակայքում հայտնաբերվել են 5 աստղեր, որոնք մտնում են կրկնակի աստղային համակարգերի մեջ: Նրանք ստացել են լատիներեն այբուբենի մեծատառերը՝ ըստ հայտնաբերման տարիների հերթականության, բացառությամբ A տառի.այն շնորհվել է գլխավոր աստղին: Այս համակարգի աստղերի որոշ բնութագրեր ներկայացված են ստորև բերված աղյուսակում, ներառյալ Ալդեբարանի նկատմամբ կազմած անկյունը:

α Ցուլ Աստղային

մեծություն

Անկյունային մեծություն(″) Կազմած

անկյունը (°)

Հայտն.

տարին

Պարալլաքս
B 13.60 31.60 113 2007 47.3417±0.1055[13]
C 11.30 129.50 32 2011 19.1267±0.4274[13]
D 13.70
E 12.00 36.10 323 2000
F 13.60 255.70 121 2000 0.1626±0.0369[13]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ducati J. R. Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system — 2002. — Vol. 2237.
  2. Famaey B., Luri X., Mayor M., Udry S. Local kinematics of K and M giants from CORAVEL/Hipparcos/Tycho-2 data // Astron. Astrophys. / T. ForveilleEDP Sciences, 2005. — Vol. 430, Iss. 1. — P. 165–186. — ISSN 0004-6361; 0365-0138; 1432-0746; 1286-4846doi:10.1051/0004-6361:20041272arXiv:astro-ph/0409579
  3. Moreno-Jodar C., Klutsch A., Gonzalez Hernandez J. I., Cortes-Contreras M., Alonso-Floriano F. J., Marfil E., Caballero J. A., Tabernero H. M., Gonzalez-Peinado R., Montes D. Calibrating the metallicity of M dwarfs in wide physical binaries with F-, G-, and K-primaries - I: High-resolution spectroscopy with HERMES: stellar parameters, abundances, and kinematics // Mon. Not. R. Astron. Soc. / D. FlowerOUP, 2018. — Vol. 479. — P. 1332–1382. — ISSN 0035-8711; 1365-2966doi:10.1093/MNRAS/STY1295arXiv:1805.05394
  4. Gatewood G. Astrometric Studies of Aldebaran, Arcturus, Vega, the Hyades, and Other Regions // Astron. J. / J. G. IIIIOP Publishing, American Astronomical Society, 2008. — Vol. 136, Iss. 1. — P. 452–460. — ISSN 0004-6256; 1538-3881doi:10.1088/0004-6256/136/1/452
  5. Latham D. W. Rotational and radial velocities for a sample of 761 Hipparcos giants and the role of binarity // Astron. J. / J. G. IIIIOP Publishing, American Astronomical Society, 2007. — Vol. 135, Iss. 1. — P. 209–231. — ISSN 0004-6256; 1538-3881doi:10.1088/0004-6256/135/1/209
  6. https://en.wikipedia.org/wiki/Aldebaran#cite_ref-burnham_30-0
  7. Freedman, Immanuel (2015). "The Marduk Star Nēbiru". Cuneiform Digital Library Bulletin: 3.
  8. Griffin, R. F. (September 1985). "Alpha Tauri CD - A well-known Hyades binary". Publications of the Astronomical Society of the Pacific. 97: 858–859. Bibcode:1985PASP...97..858G. doi:10.1086/131616. ISSN 0004-6280.
  9. Stock, Stephan; Reffert, Sabine; Quirrenbach, Andreas; Hauschildt, P. (2018). "Precise radial velocities of giant stars. X. Bayesian stellar parameters and evolutionary stages for 372 giant stars from the Lick planet search". Astronomy and Astrophysics. 616: A33. arXiv:1805.04094. Bibcode:2018A&A...616A..33S. doi:10.1051/0004-6361/201833111.
  10. Gatewood, George (July 2008). "Astrometric Studies of Aldebaran, Arcturus, Vega, the Hyades, and Other Regions". The Astronomical Journal. 136 (1): 452–460. Bibcode:2008AJ....136..452G. doi:10.1088/0004-6256/136/1/452
  11. Farr, Will M.; Pope, Benjamin J. S.; Davies, Guy R.; North, Thomas S. H.; White, Timothy R.; Barrett, Jim W.; Miglio, Andrea; Lund, Mikkel N.; Antoci, Victoria; Fredslund Andersen, Mads; Grundahl, Frank; Huber, Daniel (2018). "Aldebaran b's Temperate Past Uncovered in Planet Search Data". The Astrophysical Journal. 865 (2): L20. Bibcode:2018ApJ...865L..20F.
  12. Piau, L; Kervella, P; Dib, S; Hauschildt, P (February 2011). "Surface convection and red-giant radius measurements". Astronomy and Astrophysics. 526: A100. arXiv:1010.3649. Bibcode:2011A&A...526A.100P. doi:10.1051/0004-6361/201014442.
  13. 13,0 13,1 13,2 Brown, A. G. A.; et al. (Gaia collaboration) (August 2018). "Gaia Data Release 2: Summary of the contents and survey properties". Astronomy & Astrophysics. 616. A1. arXiv:1804.09365. Bibcode:2018A&A...616A...1G. doi:10.1051/0004-6361/201833051. Gaia DR2 record for this source at VizieR.