Ալդեբարան (աստղ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալդեբարան
Taurus constellation map.svg
Հետազոտման տվյալներ
ՏեսակԿարմիր հսկա
Մասն էՑուլ և Ձմեռային վեցանկյուն
Տեսանելի աստղային մեծություն0,86[1] (V)
ՀամաստեղությունՑուլ
Աստղաչափություն
Ճառագայթային արագություն (Rv)54,26±0,03 kilometre per second[2][3]
Պարալաքս50±1,3 milliarcsecond[4]
Բնութագիր
Սպեկտրալ դասակարգումK5+ III
Գույնի ցուցանիշJ
Գույնի ցուցանիշ B-V+1.44
Փոփոխականությունslow irregular variable?
Ֆիզիկական տվյալներ
Շառավիղ44,13 արևային շառավիղ
Պտույտ4,3 kilometre per second[5]
ԱրբանյակAldebaran b?
Ուղեծրի էլեմենտներ
Այլ անվանումներ
2MASS J04355524+1630331[6], GSC 01266-01416[6], HD 29139[6], HIP 21421[6], HR 1457[6], IRAS 04330+1624[6], SAO 94027[6], GJ 171.1 A[6], GJ 9159 A[6], α Tau, ADS 3321 A[7], AG+16 400[7], ASCC 838711[7], BD+16 629[7], CCDM J04359+1631A[7], CEL 436[7], CSI+16 629 1[7], CSV 6116[7], FK5 168[7], GC 5605[7], GCRV 2689[7], HIC 21421[7], IDS 04302+1619 A[7], IRC +20087[7], JP11 898[7], LSPM J0435+1630[7], LTT 11462[7], N30 962[7], NLTT 13584[7], PLX 1014[7], PMC 90-93 119[7], PPM 120061[7], RAFGL 601[7], ROT 655[7], SRS 30168[7], TD1 3349[7], TYC 1266-1416-1[7], UBV 4426[7], UBV M 10223[7], uvby98 100029139 V[7], V* alf Tau[7], WDS J04359+1631A[7], YZ 16 1233[7] և uvby98 100029139[7]

Ալդեբարան, α-Ցուլ ( լատ.՝ Alpha Tauri, Alpha Tau), աստղ, կարմիր հսկա, որը գտնվում է Ցուլ համաստեղությունում և Արեգակից գտնվում է 65 լուսատարի հեռավորության վրա: Ալդեբարանը Ցուլ համաստեղության ամենապայծառ աստղն է և գիշերային երկնքի 14-րդ ամենապայծառ աստղը: Նրա պայծառությունը փոփոխվում է 0, 75-ից մինչև 0, 95 մագնիտուդի միջակայքում: Այժմ Պիոներ-10 միջմոլորակային հետազոտական զոնդը շարժվում է Ալդեբարանի ուղղությամբ և ամեն ինչ բարեհաջող ընթանալու դեպքում նրա մոտակայքում կհայտնվի մոտ 2 միլիոն տարի անց:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

α-Ցուլ անվանումը ստացել է Բայերի անվանակարգման համաձայն, իսկ Ալդեբարան անվանումը ունի արաբական ծագում, որը նշանակում է հետևորդ`(արաբ․՝ الدبران‎‎). անվանումը ստացել է Բազմունքին հետևելու համար:

Անվանում այլ լեզուներով[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկական աստղագիտության մեջ հայտնի էր որպես Ռոհինի (Կարմիր), որը Դաքշայի 27 դուստրերից մեկն էր և Չանդրայի (Լուսնի) կինը: Հին Հունաստանում կոչվում էր Λαμπαδίας՝ Լամպադիաս, որը նշանակում է Ջահակիր:

Հայտնագործման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուսնի անցումը Ալդեբարանի վրայով

Մ.թ.ա. 509 թվականի մարտի 11-ին Աթենքում դիտարկվել է Ալդեբարանի անցումը Լուսնի սկավառակի վրայով: Անգլիացի աստղագետ Էդմունդ Հալլեյը ուսումնասիրելով այս երևույթի ժամանակագրությունը, 1718 թվականին եզրակացրեց, որ Ալդեբարանը երկնակամարում փոխել է իր շարժման հետագիծը՝ մի քանի րոպե տեղափոխվելով դեպի հյուսիս: Ալդեբարանի, ինչպես նաև Սիրիուսի և Արկտուրի դիրքի փոփոխությունը երկնակամարում բերեցին աստղերի սեփական շարժման հայտնագործմանը: Ժամանակակից հետազոտությունների համաձայն, վերջին 2000 տարվա ընթացքում Ալդեբարանը տեղաշարժվել է 7՛-ով, որը գրեթե հավասար է Լուսնի տրամագծին[8]: 5000 տարի առաջ Ալդեբարանը շատ մոտ է եղել երկնային հասարակածին[9]:

1782 թվականին անգլիացի աստղագետ Վիլիամ Հերշելը հայտնագործեց Ալդեբարանի ավելի փոքր հարևանին, որը 11 աստղային մեծություն ունի և գտնվում է նրանից 117՛՛ անկյունային հեռավորության վրա[10]:

1864 թվականին Վիլիամ Հագգինսը իր սեփական աստղադիտարանով հետազոտությունների ժամանակ ուսումնասիրեց Ալդեբարանի լույսի սպեկտրը, որտեղ նկատեց 9 քիմիական տարրի կլանման գծեր, օրինակ՝ նատրիումի, երկաթի, կալիումի և մագնեզիումի: 1887 թվականին լուսանկարչական տեխնիկայի զարգացման և Դոպլերի էֆեկտի հայտանգործման շնորհիվ հնարավոր դարձավ հաշվել Ալդեբարանի շառավղային արագությունը:

Ֆիզիկական բնութագրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալդեբարանի և Արեգակի իրական չափերի համեմատություն

Ըստ սպեկտրալ դասակարգման Ալդեբարանը համարվում է K5+ III դասի աստղ. կարմիր հսկա, որն առաջացել է նախկին աստղի ջրածնի պաշարների նվազման հետևանքով, որն էլ պատճառ է դարձել ջերմաստիճանի նվազմանը և աստղի ընդարձակմանը[11]: Ալդեբարանի լուսոլորտի ջերմաստիճանը ունի 3910 Կ միջինացված արժեք: Նրա մակերևույթին ծանրության ուժը 25 անգամ ավելի թույլ է, քան Երկրի մակերևույթին, և մոտ 700 անգամ ավելի թույլ, քան Արեգակի մակերևույթին: Նրա մետաղայնությունը Արեգակի համեմատ ցածր է 30%-ով: Հիպարքոս արբանյակի չափումները և այլ միջոցների կիրառման արդյունքում պարզվել է, որ Ալդեբարանի հեռավորությունը կազմում է 65, 3 լուսատարի (20 պարսեկ)[12]: Ալդեբարանի զանգվածը Արեգակի զանգվածից ավել է 16%-ով[13], մակերևույթի ավելի մեծ լինելու պատճառով ճառագայթման ընդհանուր քանակը Արեգակից ավել է 518 անգամ: Նրա տրամագիծը Արեգակի տրամագծից ավել է 44 անգամ և կազմում է մոտ 61 մլն կմ[14]:

Աստղային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալդեբարանի մոտակայքում հայտնաբերվել են 5 աստղեր, որոնք մտնում են կրկնակի աստղային համակարգերի մեջ: Նրանք ստացել են լատիներեն այբուբենի մեծատառերը՝ ըստ հայտնաբերման տարիների հերթականության, բացառությամբ A տառի.այն շնորհվել է գլխավոր աստղին: Այս համակարգի աստղերի որոշ բնութագրեր ներկայացված են ստորև բերված աղյուսակում, ներառյալ Ալդեբարանի նկատմամբ կազմած անկյունը:

α Ցուլ Աստղային

մեծություն

Անկյունային մեծություն(″) Կազմած

անկյունը (°)

Հայտն.

տարին

Պարալլաքս
B 13.60 31.60 113 2007 47,3417

±0,1055[15]

C 11.30 129.50 32 2011 19,1267

±0,4274[16]

D 13.70
E 12.00 36.10 323 2000
F 13.60 255.70 121 2000 0,1626

±0,0369[17]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ducati J. R. Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system — 2002. — Vol. 2237.
  2. B. Famaey, X. Luri, M. Mayor et al. Local kinematics of K and M giants from CORAVEL/Hipparcos/Tycho-2 data // Astron. Astrophys.EDP Sciences, 2005. — Vol. 430, Iss. 1. — P. 165–186. — ISSN 0004-6361; 0365-0138; 1432-0746; 1286-4846doi:10.1051/0004-6361:20041272
  3. Moreno-Jodar C., Klutsch A., Gonzalez Hernandez J. I. et al. Calibrating the metallicity of M dwarfs in wide physical binaries with F-, G-, and K-primaries - I: High-resolution spectroscopy with HERMES: stellar parameters, abundances, and kinematics // Mon. Not. R. Astron. Soc. / D. FlowerOUP, 2018. — Vol. 479. — P. 1332–1382. — ISSN 0035-8711; 1365-2966doi:10.1093/MNRAS/STY1295
  4. Gatewood G. Astrometric Studies of Aldebaran, Arcturus, Vega, the Hyades, and Other Regions // Astron. J. / J. G. IIIIOP Publishing, 2008. — Vol. 136, Iss. 1. — P. 452–460. — ISSN 0004-6256; 1538-3881doi:10.1088/0004-6256/136/1/452
  5. Latham D. W. Rotational and radial velocities for a sample of 761 Hipparcos giants and the role of binarity // Astron. J. / J. G. IIIIOP Publishing, 2007. — Vol. 135, Iss. 1. — P. 209–231. — ISSN 0004-6256; 1538-3881doi:10.1088/0004-6256/135/1/209
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 SIMBAD Astronomical Database
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 7,18 7,19 7,20 7,21 7,22 7,23 7,24 7,25 7,26 7,27 7,28 7,29 7,30 7,31 7,32 7,33 SIMBAD Astronomical Database
  8. https://en.wikipedia.org/wiki/Aldebaran#cite_ref-burnham_30-0
  9. Freedman, Immanuel (2015). "The Marduk Star Nēbiru". Cuneiform Digital Library Bulletin: 3.
  10. Griffin, R. F. (September 1985). "Alpha Tauri CD - A well-known Hyades binary". Publications of the Astronomical Society of the Pacific. 97: 858–859. Bibcode:1985PASP...97..858G. doi:10.1086/131616. ISSN 0004-6280.
  11. Stock, Stephan; Reffert, Sabine; Quirrenbach, Andreas; Hauschildt, P. (2018). "Precise radial velocities of giant stars. X. Bayesian stellar parameters and evolutionary stages for 372 giant stars from the Lick planet search". Astronomy and Astrophysics. 616: A33. arXiv:1805.04094. Bibcode:2018A&A...616A..33S. doi:10.1051/0004-6361/201833111.
  12. Gatewood, George (July 2008). "Astrometric Studies of Aldebaran, Arcturus, Vega, the Hyades, and Other Regions". The Astronomical Journal. 136 (1): 452–460. Bibcode:2008AJ....136..452G. doi:10.1088/0004-6256/136/1/452
  13. Farr, Will M.; Pope, Benjamin J. S.; Davies, Guy R.; North, Thomas S. H.; White, Timothy R.; Barrett, Jim W.; Miglio, Andrea; Lund, Mikkel N.; Antoci, Victoria; Fredslund Andersen, Mads; Grundahl, Frank; Huber, Daniel (2018). "Aldebaran b's Temperate Past Uncovered in Planet Search Data". The Astrophysical Journal. 865 (2): L20. Bibcode:2018ApJ...865L..20F.
  14. Piau, L; Kervella, P; Dib, S; Hauschildt, P (February 2011). "Surface convection and red-giant radius measurements". Astronomy and Astrophysics. 526: A100. arXiv:1010.3649. Bibcode:2011A&A...526A.100P. doi:10.1051/0004-6361/201014442.
  15. Brown, A. G. A.; et al. (Gaia collaboration) (August 2018). "Gaia Data Release 2: Summary of the contents and survey properties". Astronomy & Astrophysics. 616. A1. arXiv:1804.09365. Bibcode:2018A&A...616A...1G. doi:10.1051/0004-6361/201833051. Gaia DR2 record for this source at VizieR.
  16. Brown, A. G. A.; et al. (Gaia collaboration) (August 2018). "Gaia Data Release 2: Summary of the contents and survey properties". Astronomy & Astrophysics. 616. A1. arXiv:1804.09365. Bibcode:2018A&A...616A...1G. doi:10.1051/0004-6361/201833051. Gaia DR2 record for this source at VizieR.
  17. Brown, A. G. A.; et al. (Gaia collaboration) (August 2018). "Gaia Data Release 2: Summary of the contents and survey properties". Astronomy & Astrophysics. 616. A1. arXiv:1804.09365. Bibcode:2018A&A...616A...1G. doi:10.1051/0004-6361/201833051. Gaia DR2 record for this source at VizieR.