Բագրատ III (Վրաց արքա)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox prétendant à un trône.png
Բագրատ III
ბაგრატ III
Վրաց արքա
Bagrat III Unifier (crop).png
(Բագրատ III-ի որմնանկարը Գելաթի վանքում)
Իշխանություն 1008-1014
Ծնվել է՝ 960(0960)
Ծննդավայր Քութայիս
Մահացել է՝ 1014(1014)
Վախճանի վայր Տաո-Կլարջեթ
Թաղվել է՝ Բեդիայի վանք
Բեդիայի վանք
Քաղաքացիություն Վրաց թագավորություն
Հարստություն Բագրատիոնիներ
Տոհմ Բագրատիոնիներ
Հայր Գուրգեն
Մայր Գուրանդուխտ
Երեխաներ Գեորգի I և Basil of Khakhuli
Կրոնական հավատքներ Վրաց ուղղափառ եկեղեցի

Բագրատ III (վրաց.՝ ბაგრატ III), Վրաց թագավորության հիմնադիր։ Ծնվել է 960 թվականին՝ Քութայիսում: Մայրը՝ Գուրանդուխտը, Աբխազիայի արքայադուստրն էր՝ սերում էր Անոսիդների տոհմից։ Հայրը՝ Գուրգեն II Բագրատիոնին, վրաց գահերեց իշխանն էր[1]։

Բագրատ III թագավորի օրոք կառուցվում են եկեղեցիներ ու բերդեր, ուժեղանում է կենտրոնաձիգ պետության իշխանությունը։ Մորեղբոր՝ Թեոդոսիուս III Կույրի աբխազական գահը ժառանգել է 15 տարեկանում՝ 975 թվականին, հոր՝ Գուրգեն II-ի գահը՝ 1008 թվականին։ Այդպիսով նա միավորել է վրացական հողերի մեծ մասը։ Բագրատ թագավորի օրոք Վրաստանի մայրաքաղաքը Քութայիսն էր[2]։

Բագրատի հաջորդները բյուզանդացիներից, արաբներից ու սելջուկներից ազատագրել են վրացական հողերը։ Վրաց թագավորությունը դառնում է Մերձավոր Արևելքի առաջատար քրիստոնեադավան երկիրը, վերածվում կայսրության և մեծ դերակատարում ունենում տարածաշրջանի զարգացման գործում։ Բագրատիոնիների թագավորական տոհմը Վրաստանում իշխում է մինչև 19-րդ դարը[3]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բագրատը ծնվել է 960 թվականին՝ վրաց Բագրատունիների ընտանիքում։ Նրա հայրը՝ Գուրգեն II-ը, կենտրոնական Վրաստանի՝ Քարթլիի գահերեց իշխանն էր, ով պայմանականորեն կոչվում էր «վրաց արքա»։ Մայրը Աբխազիայի արքա Գեորգի II-ի դուստրն էր, վերջին թագավոր Թեոդոսիուս III-ի քույրը։ Բագրատը մանուկ հասակից եղել է իր հորեղբոր՝ Տայքի կյուրոպաղատ անժառանգ Դավիթ Կյուրոպաղատ-ի (990-1000) խնամակալության տակ։

Վաղմիջնադարյան Վիրքի թագավորությունը գրավվել էր նախ Բյուզանդիայի ու Սասանյան Պարսկաստանի, ապա՝ Արաբական խալիֆայության կողմից։ Վրաց ազնվականության ամենաազդեցիկ ներկայացուցիչը Վրաց իշխանն էր, ով ենթակա էր Թբիլիսիի արաբ ամիրային։ 885 թվականին, երբ հիմնադրվեց Բագրատունիների թագավորությունը, Վրաստանում բարձր դիրքերի հասած Բագրատիոնիների տոհմը երկիրը տարավ անկախության ճանապարհով։ 10-րդ դարում ժամանակակից Վրաստանի տարածքում գոյություն ունեին մի քանի ինքնուրույն պետություններ, որոնցից աչքի էր ընկնում Աբխազիայի թագավորությունը։

Զարգացած միջնադարում երկրում թագավորական կենտրոնաձիգ իշխանությունը խիստ թուլացել էր։ Արևելյան Վրաստանում հիմնադրված Կախեթի թագավորության արքա Կյուրիկե II-ը (939-976) նպատակ ուներ տիրանալ Աբխազիային։ Մյուս կողմից՝ նախկին թագավորական ընտանիքի ու հայ Բագրատունիների սերունդները Պատմական Վրաստանի հարավ-արևմուտքում բարձր դիրքի էին հասել։ Տայքի ու Կղարջքի իշխան Դավիթ Կյուրոպաղատի աջակցությամբ Քարթլիի ու Աբխազիայի տիրույթներն անցնում են Բագրատիոնիներին[4]։

Աբխազիայի թագավոր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբխազիայի թագավորությունը միջնադարյան ավատատիրական կառույց էր։ Հասարակությունը բաղկացած էր երեք շերտից՝ հոգևորականություն, ազնվականություն և գյուղացիներ։ Առաջին երկու դասերը միավորված էին ազատ դասի («ազնաուրներ») մեջ, իսկ գյուղացիները անազատ էին։

Պատանի Բագրատի գահակալության առաջին տարիներին հակասություններ ծագեցին թագավորի ու Վրաստանի ազատների միջև։ Վերջիններս չէին ցանկանում, որ արքունի նստոցը գտնվեր Քարթլիում, քանի որ դրանով նրանք կկորցնեին իրենց ազդեցիկությունը ու կալվածքները։ Քարթլիի սահմանին ազնաուրները զինված դիմավորում են Բագրատ արքային։ Ազնաուրներից մեկը, ով հայտնի էր Ռաթի Բաղվաշ անունով, իր կալվածքներին է միացնում Թռեղքի արքունի հողերը, կենտրոնական Վրաստանի (Քարթլի) արքունի տիրույթները։ Ձամելի, Կորինթելի, Տբելի, Փխվենելի և այլ ավատատիրական ընտանիքներ նույնպես, համախմբվելով, գրավել էին հսկայական տարածքներ։

Բագրատ III-ը հաղթում է ազնաուրներին, գրավում Ուփլիսցիխեն և հաստատվում այնտեղ։ Ազնվականների մեծ մասը լքում են երկիրը։ Վերջին անհնազանդ ազնաուրը 980 թվականին պարտություն է կրում արքայի զորքերից և կորցնում Թռեղքը (Թրիալեթ)։ Բագրատը շուտով հնազանդեցնում է նար Աբխազիայի ու Իմերեթի կենտրոնախույս իշխաններին։

Թագավորության ընդլայնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բագրատի տաճարը Քութայիսում վերականգնումից հետո

1008 թվականին վախճանվում է Բագրատի հայր Գուրգեն Բագրատիոնին։ Նրա գերիշխանության տակ գտնվող Շավշեթը, Կլարջեթը (Կղարջք), Սամցխեն ու Ջավախեթը անցնում են Բագրատի վերահսկողության տակ։ 1010 թվականին Վրաց արքայի զորքերը թագավորությանը միացրին նաև Կախեթը և Հերեթը[5]։

Բագրատի միավորիչ աշխատանքներին խոչընդոտող Հարավային Վրաստանի իշխանները 1011-12 թվականներին նույնպես պարտություն են կրում։ Վրաց թագավորությունից դուրս է մնում միայն մայրաքաղաք Թբիլիսին իր շրջակայքով։ Այնտեղ 736 թվականից հիմվել էր Տփղիսի արաբական ամիրայությունը։

Միաժամանակ հայոց շահնշահ Գագիկ Ա-ի հետ (990-1020) հայ-վրացական միացյալ բանակի գլուխ անցած՝ 1012 թվականին Շամքորի մոտ պարտության է մատնում Գանձակի ամիրա Փադլունին։

Քրիստոնեության ամրապնդման համար նա կառուցում է եկեղեցիներ ու տաճարներ, հիմնում բերդեր ու ամրություններ։ Հոգևոր շինություներից հայտնի են հատկապես Բագրատի տաճարը և Նիկործմինդան[6]։ Միջազգային մակարդակում Բագրատ III-ը կապեր է հաստատում Կովկասի ժողովուրդների, հայ ավագանու ու Բյուզանդական արքունիքի հետ։ Բագրատ թագավորը մահանում է 1014 թվականին։ Նա որդուն՝ Գեորգիին, թողնում է միացյալ Վրաստան, որը ուներ զարգացման հեռանկարներ։

Տոհմածառ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բագրատ III թագավորը սերում է աբխազական ու վրացական արքայատոհմերից։ Հայրը՝ Գուրգեն II Բագրատիոնին, սերում էր հայ Բագրատունիներից ու վրաց Գուարամիներից։ Մայրը՝ Գուրանդուխտը, Աբխազիայի թագավոր Գեորգի II-ի դուստրն էր։

Տվյալներ չեն պահպանվել Բագրատ արքայի կնոջ մասին, սակայն հայտնի են զավակների անունները։ Թագավորը որդուն՝ Գեորգի II-ին, ամուսնացնում է Վասպուրականի արքայադուստր Մարիամի հետ։ Գեորգին երկրորդ անգամ ամուսնանում է ալանաց արքայադստեր հետ և որդի ունենում, սակայն գահը ժառանգում է նրա և Մարիամի որդի Բագրատը, ով իշխում է մինչև 1072 թվականը։

Prince du Sang.svg
Բագրատ II
Վրաց իշխան
958–994
Heraldic Royal Crown (Common).svg
Գեորգի II
Աբխազիայի արքա
916-960
Prince du Sang.svg
Գուրգեն II
Վրաց իշխան
994-1008
Królewska.jpg
Գուրանդուխտ
Heraldic Royal Crown (Common).svg
Սենեքերիմ-Հովհաննես Արծրունի
Վասպուրականի արքա
1003-1021
Heraldic Royal Crown (Common).svg
Բագրատ III
Աբխազիայի արքա
978-1014
Վրաց արքա
1008-1014
Królewska.jpg
Մարիամ
Վրաց թագուհի
1014-1018
Heraldic Royal Crown (Common).svg
Գեորգի II
Վրաց արքա
1014-1027
Królewska.jpg
Ալդա
Վրաց թագուհի
1018-1027
Բասիլ Խախուլի
ծ. 981-մ.1040
Գուրանդուխտ Մարթա Կատա Heraldic Royal Crown (Common).svg
Բագրատ IV
Վրաց արքա
1027-1072
Դեմետրե
մահ. 1042

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Eastmond, A (1998), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press, ISBN 0-271-01628-0
  • Lordkiphanidze, M (1967), Georgia in the XI—XII centuries, Ganatleba, edited by George B. Hewitt. Also available online at [1]
  • Rapp, SH (2003), Studies In Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts, Peeters Bvba ISBN 90-429-1318-5
  • Ronald Grigor Suny:The making of the Georgian nation
Նախորդող
Թեոդոսիուս III 975-978
Աբխազիայի արքա
Բագրատ III

978-1014
Հաջորդող
-
Նախորդող
-
Վրաց արքա
Բագրատ III

1008-1014
Հաջորդող
Գեորգի II 1014-1027