Ազոխ (քարանձավ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ազոխի քարանձավը

Ազոխի քարանձավը (ավելի հին անվանումը՝ Որվան, Որվանի անձավ) գտնվում է Արցախի հարավային մասում, Հադրութի շրջանում: Կրաքարե այս քարանձավը ունի շուրջ 8000 քառ. մետր մակերես, և պարունակում է ութ լայն այրերով 600 մ երկարությամբ խճճված անցքեր։ Այն տարածաշրջանի հնագիտության և հնէաբանության կարևոր հնավայրերից է, որով կուսումնասիրվեն նախնադարի մարդկանց տեղաշարժերը Հայկական լեռնաշխարհով[1]։

1968 թ. պեղումներով Հայտնաբեռվել է Նեանդերթալ նախամարդու ծնոտոսկը որը 300.000 տարեկան էր և աշխարհի այս ձայրամասի նեանդերթալյան մարդու ամենահին մնացորդներ են: Մինջև այդ այդպիսի գտածոներ եղել են 4 երկրամասում՝ Սիդի-Աբդ Էրագման (Մարոկո), Շտայնհայմ (Գերմանիա), Սպանոկոմբե (Անգլիա) և Սադիադելլե Դիոբոլոն (Իտալիա): Ազոխում հայտնաբերված գտածոն զբաղեցնում է 5-րդ տեղը, ինչպես նաև բազմաթիվ գործիքներ։ Նախապատրաստական պեղումները վերսկսվել են 1990-ական թթ.: 2002 թվականից Թանիա Քինգի ղեկավարությամբ հնագետների միջազգային արշավախումբը ծավալուն պեղումներ կատարեց Ազոխի քարանձավում։ Գտնվեցին չխաթարված մուտքեր, ինչպես նաև նախնադարյան շրջանի բազմաթիվ գտածոներ, որոնց թվում կան գործիքներ և կենդանիների բրածոներ, որ կրում են այս գործիքների հետքերը[2]։ Գտածոների ուսումնասիրությամբ հնէաբանների խումբը ենթադրում է, թե մարդիկ Հայաստանի տարածքում ապրել են շուրջ երկու միլիոն տարի առաջ[3]։

Azokh Cave2.jpg

Ազոխի քարանձավ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազոխից հայտնաբերված ծնոտը մեզ է հասել այն ժամանակաշրջանից, որը անցումային էր Հոմո-հայդելբերգենեզիսից, Հոմո-նեադերտալեզիսի և Հոմո-նեադերտալեզիսից,Հոմո-սապիենս: Վերջին հնագիտական պեղումները և Կովկասում իրականացրած հայտնագործությունները վկայում են նրա մասին, որ նախամարդը զբաղեցրել է այս տարածքը մոտավորապես 2.000.000 տարի: Հնեաբանները առաջարկում են պեղումնային ամենացածր շերտի գտածոները ամրագրել վաղ պալեոլիթյան ժամանակաշրջանի (Նախաաշելյան), աշխարհի ամենահին ժամանկաշրջանին (730,00-1,500,000տարի) և որը շատ բնագավառներում նման է Օլդուվան քաղաքակրթությանը՝ Տանզանիայի Օլդուվա կիրճից, և քաղաքակրթության, որը կառուցել է հայտնի Լասկաքս քարանձավը Ֆրանսիայի հարավ-արևելքում:Ազոխ քարանձավը կարևոր հնագիտական վայր է, որը նաև նշանակալի է մարդու էվոլյուցիայի (հնամարդաբանության) ուսումնասիրման առումով: Քարանձավը գտնվում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Հադրութի շրջանի Ազոխ գյուղի մոտ: Այն տեղակայված է գետահովտի վերևում (862 մետր ծովի մակարդակից վերև)՝ նույնանուն գյուղից շուրջ 200 մետր բարձրության վրա (39°37.06” Հյուսիս, 46°59.30” Արևմուտք), հովտի արևմուտքում վեր է խոայնում Մեծ Քիրսը (3000 մետր), իսկ Արևելքից, Հյուսիսից և Հարավից եզրափակվում է խիտ անտառներով: Ազոխի քարանձավն աշխարհագրորեն տեղակայված ե բնական միջանցքում, որով հնագույն մարդիկ և մյուս կենդանի արարածները գաղթել են Աֆրիկայից դեպի Եվրոպա: Այն վկայություն է, որ ժամանակակից մարդիկ և նրանց նախնիները բնակվել են կովկասյան տարածաշրջանում, փաստվում է չորս տեղանքներից, այդ թվում և Ազոխի քարանձավից հայտնաբերված մնացորդներով: Մնացած երեք տեղանքներն են՝ Դմանիսին հարավային Կովկասում (Վրաստան), Մեզամայսկայա քարանձավը Հյուսիս-արևմտյան Կովկասում և Բարակայի քարանձավը Արևմտյան Կովկասում: Հարավարևմտյան ուղղություն ունեցող ազոխյան այս հնավայրը բաղկացած է բազմաթիվ քարացուկային խոռոչներից, որոնք կազմում են ընդարձակ կրաքարե կարստային համակարգ: Այն հայտնաբերվել է 1960 թվականին, և քարանձավի մուտքերից մեկը (Ազոխ 1) նախորդ արշավախմբի կողմից տարիներ շարունակ ենթարկվել է ինտենսիվ պեղումների՝ անեղձ թողնելով այս սրահի հետնամասի և կողմնային հատվածների նստվածքաշերտերը: Նշված պեղումների ընդացքում հայտնաբերվել է հնագույն մարդու ստորին ծնոտի մի հատված: Այն համապատասխանում է ուղիղ քայլող մարդու և նեանդերթալյան մարդու դարաշրջաններին, որը ներկայումս համարվում է հայդելբերգյան մարդու դարաշրջան: Հայտնաբերված հատվածը, որը շուրջ 300,000 տարեկան է, կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ այն պատկանում է հնագույն մարկանց այս խմբի ամենաարևելյան ներկայացուցչին: Այն կարևոր լրացում է նաև Կովկասի տարածաշրջանում հնագույն մարդկանց բրածո մնացորդների ուսումնասիրության ոլորտում:[4]

Ազոխի քարանձավի պեղումները 2002-2006[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բավականին մեծ տեղեկատվություն ե կորել սկզբնական պեղումների ժամանակ, քանի որ դրանք համակարգված և միջդիսցիպլինար բնույթ չէին կրում: Ազոխի քարանձավի ծրագիրը վերսկսվել է ներկայիս միջազգային և բազմադիսցիպլինար գիտահետազոտական արշավախմբի կողմից 2002 թվականին՝ ԼՂՀ կառավարության հրավերով և շարունակվում է առ այսօր: Արշավախմբի կողմից 2002 թվականին մեկնարկված աշխատանքներում կիրառվում են պեղումների արդի և համակարգված մեթոդներ. գտածոների եռաչափ արձանագրություն՝ գտածոների տարածային և ժամանակային բաշխվածության տեղեկատվությունն ապահովելու նպատակով, նստվացքաշերտերի զննում՝ մանր կաթնասունների հայտնաբերման նպատակով, երկրաբանական մանրազնին աշխատանք՝ ուղղված քարանձավի շերտագրության ուսումնասիրմանը, ինչպես նաև հաջորդականության ռադիոմետրիկ թվագրում: Ներկայումս Ազոխի քարանձավում աշխատում են գիտնականներ Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի Հանրապետությունից, Մեծ Բրիտանիայից, Իսպանիայից և Իռլանդիայի Հանրապետությունից: Աշխարհի ավլի քան 30 երկրներից գիտնականները հետազոտում են պեղված նյութը և իրականացնում այլ բնույթի աշխատանքներ: Նոր հետազոտական խմբի հիմնական նպատակն է՝ համապարփակ կերպով բնութագրել պլեյստոցենից մինչև հոլոցեն ընկած ժամանակահատվածում հնագույն մարդկանց գաղութները և բնակեցումը Փոքր Կովկասում: Առ այսօր իրականցված աշխատանքի արդյունքում բացահայտվել են տեղանքի վերաբերյալ նոր հանգամանքներ, որոնք պեղումների նախորդ փուլում հայտնի չեին: Պեղումների այս նոր փուլը հայտնաբերել է պլեյստոցենից մինչև հոլոցեն ընկած ժամնակահատվածի երկար և գրեթե շարունակական շերտագրական հաջորդականությունը: Բացի այդ վկայություն կա, որ տարբեր ժամանակաշրջանների ընթացքում քարանձավում բնակվել են հնագույն մարդկանց երեք տեսակ՝ հեյդելբերգյան մարդը, նեանդերթալյան մարդը և մարդ բանականը: Աշխատանքի ընթացքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ նոր քարանձավային մուտքեր, այդ թվում՝ Ազոխ 5-ը, որը քարացուկային և հնագիտական չվնասված մնացորդներով անեղձ սրահ է: Շերտագրական և ժամանակագրական առումով այն նման է նախկինում հայտնաբերված Ազոխ 1-ին, ուստի և այստեղ նույնպես հնագույն մարդու բնակեցման վկայություններ գտնելու հավանականություն կա: Ազոխ 2-ի ամենահին շրջանը (շուրջ մ.թ. 780 թվական) ներկայացնում է արաբական արշավանքների ժամանակաշրջանը: Այս սրահում հայտնաբերվել են խեցեղենի նմուշներ, որոնք կրում են Իսպանիայում գտնվաձ նույն ժամանակաշրջանի արաբական խեցեղենին բնորոշ հատկանիշներ: Ազոխ 5-ի ամենավաղ ժամանակաշրջանը թվագրվում է մոտ մ.թ.ա. 384 թվականը, որը նշանավորում է երկաթի դարաշրջանի վերջը և հելլենիստական քաղաքակրթության սկիզբը:[5]

Քարե գործիքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քարե գործիքները հնագույն մարդկանց առկայության և գործունեության ամենահաստատուն վկայությունն են: Ազոխ 1-ում գործիքներ են հայտնաբերվել տարբեր հողաշերտերից, ինչը նշանակում է, որ հավաքածուները տեսակավորվում են ժամանակագրորեն և ըստ գործիքների տեսակների: Այս հավաքածուները պատրաստվել են քարանձավում բնակություն հաստատած հնագույն մարդկանց տարբեր հմբերի՝ հեյդելբերգյան մարդու և նեանդերթալյան մարդու կողմից: Քարե գործիքները մատնանշում են, որ այս վաղ մարդիկ տարբերվում էին դրանց արտադրության և տեխնոլոգիայի վերաբերյալ իրենց գաղափարներով: Մինչ այժմ ձեռք բերված հավաքածուն հիմնականում պարունակում է պարզ հատիչներ, երկկողմ հատիչներ, սայրեր, քերիչներ և այլն: Գործիքները պատրաստված են այնպիսի հումքային նյութերից, ինչպես կայծքարը, դաշտաքարը և օբսիդիանը: Դեռևս դժվար է դրանք հստակ վերագրել որոշակի տեխնոլոգիայի: հետագա ուսումնասիրությունների ընթացքում կստուգվի՝ արդյոք այս գործիքների հեղինակը հեյդելբերգյան մարդն է: Ազոխ 1-ում հայտնաբերված որոշ կենդանիների ոսկորների վրա առկա են քարե գործիքով արված կտրվածքի հետքեր, որոնք մատնանշում են կենդանիների մորթված լինելու հանգամանքը: որոշակի փաստեր վկայում են, որ քարե գործիքների արտադրությունը հիմնականում տեղի է ունեցել քարանձավից դուրս: Բացի այդ քարե գործիքների փոքր քանակությունը, ինչպես նաև նմուշների ինտենսիվ մշակման սուղ վկայությունը նույնպես խոսում են հնագույն մարդկանց կողմից քարանձավի կարճաղամկետ բնակեցումների մասին: Ազոխի հնագույն մարդիկ քարե գորձիքների պատրաստման համար հիմնականում օգտագործել են տեղական ծագման հումքային նյութեր, ինչպես օրինակ՝ քարանձավում և շրջակայքում գոյացած կայծքարերի տեսակներ: Փոքր քանակությամբ օբսիդիանի գործիքների առկայությունը վկայում է ավելի հեռավոր աղբյուրների մասին: Ազոխից շուրջ 100 կմ հեռավորության վրա գտնվող Սյունիքը, ըստ երևույթի, եղել է այս նյութի ամենամերձավոր աղբյուրը:

Ազոխի քարանձավի կենդանական աշխարհը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազոխ 1-ում տարբեր ժամանակաշրջանների ընթացքում մեծ քանակությամբ քարանձավային արջեր են եղել: Այս կենդանինիերը հայտնաբերվել են միջին պլեյստոցենի դարաշրջանի Եվրոպայի տարածքներում, բայց ներկայումս բնաջնջված են: Դրանք բավականին զանգվածեղ էին, հավանաբար՝ մինչև 4 մետր, որոնց մարմինը կշռում էր մոտ 700 կգ: Ազոխի քարանձավային արջերը պատկանում են աշխարհում հայտնի հնավայրերից հայտնաբերված խոշորագույնների թվին: Ազոխում դրանց առկայությունը առանցքային տեղ է գրավում այս տարածաշրջանում մարդկանց կացութաձևը և գույության ձևերը հասկանալու գործում: Քարանձավում հայտնաբերվել են նաև արջի մեկ ալյ տեսակի՝ շագանակագույն արջի մնացորդներ: Ներկայումս այս տեսակը գոյություն ունի Հյուսիսային Ամերիկայում և Եվրոպայում: Ենթադրվում է, որ քարանձավային արջերը սննդի կարևոր աղբյուր են եղել ինչպես հեյդելբերգյան մարդու, այնպեսև նեանդերթալյան մարդու համար: Ազոխի քարանձավի պեղումների ընթացքում հայտնաբերված քարանձավային արջերի ոսկորներից շատերի վրա առկա են կտրած հետքեր: Դրանք առաջացել են, երբ հնագույն մարդիկ քարե գործիքներով անջատել են միսը սննդում ոգտագործելու նպատակով: Հայտնաբերվել են նաև քարանձավային արջի այրված ոսկորներ մարդկանց կողմից պատրաստված օջախներում, ինչը վկայում է, որ նրանք նաև խորովել են միսը: Հավանաբար մարդիկ որսում էին հիվանդ կամ վիրավոր, ինչպես նաև ձմեռվա քնով թուլացած արջերին: Նրանք կարող էին օգտագործել նաև մահացած արջերի միսը: Այս գործունեությունը, ըստ երևույթին, իրականացվել է քարանձավի հետնամասի այն հատվածում, որտեղ ներկայումս պեղումներ են կատարվում Ազոխ 1-ում բավականին տարածված էն քարանձավային արջերի ոսկորները, ատամներ և ճանկեր: Անցած 300,000 տարիների ընթացքում քարանձավում բնակվել են նաև չղջիկների բազմաթիվ տեսակներ, ընդ որում տարբեր տեսակներ են հայտնաբերվել քարանձավի տարբեր հատվածներում և մուտքերում, այդ թվում՝ Ազոխ 1-ում: Ազոխի քարանձավում հայտնաբեված այլ կենդանիների շարքը, որոնցից որոշները ներկայումս բնաջնջված են, ներառում են՝ հսկա եղջերու, ռնգեղջյուր, բիզոն, ձիեր, գայլեր, բծավոր բորենիներ, աղվեսներ, ընձառյուծներ, մացառախոզեր, խոզեր, այծեր, կրծողներ և կրիաներ: Քարանձավում հայտնաբերված կենդանիներից մի քանիսը ներկայումս հանդիպում են միայն աֆրիկայում (օրինակ՝ ռնգեղջյուրները, բծավոր բորենիները, ընձառյուծը), բայց անցյալում եղել են նաև Եվրոպայի տարածքներում, ինչպես օրինակ հսկա եղջերուն: Ազոխում հանդիպող որոշ կենդանատեսակներ ծագել են Աֆրիկայում, ինչպես օրինակ բորենին և ռնգեղջյուրը: Աֆրիկյան այս տեսակների առկայությունը մատնանշում է, որ Աֆրիկայի և Եվրոպայի միջև ոչ միայն մարդկանց, այլև կենդանիների գաղթ է տեղի ունեցել:[6]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Fernández-Jalvo Y.; King T.; Andrews P.; Moloney N.; Ditchfield P.; Yepiskoposyan L.; Safarian V.; Nieto Díaz M.; Melkonyan A. «Azokh Cave and Northern Armenia), in Baquedano E; Rubio Jara S; (eds.). Miscelánea . en Homenaje a Emiliano Aguirre, Volumen IV: Arqueología, Alcalá de Henares, Museo Arqueológico Regional séries, 2004, pp. 158-168.
  • Grün R.; Maroro J.; Jeggins S.; Stringer C.; Robertson S.; Taylor L.; Mortimer G. and McCulloch, «M. ESR and U-series analyses of enamel and dentine fragments of the Banyoles mandible», Journal of Human Evolution, 50, 2006, pp. 347-358.
  • James N. P. and Bone Y. «Paleoecology of Cool-Water, Subtidal Cycles in MidCenozoic Limestones, Eucla Platform, Southern Australia»; Palaíos, 9, 1994, pp. 457-476.
  • Kasimova R. M. «Anthropological research of Azykh Man osseous remains». Human Evolution, 16, 2001, pp. 37-44.;
  • De Lyumley H.; Lordkipanidze D.; Féraud G.; García T.; Perrenoud C.; Falgueres C.; Gagnepain J.; Saos T. Y.; Voinchet P.; «Datation par la méthode 40 at/39 Ar de la couche de cendres volcaniques (couche VI) de Dmanissi (Géorgie) qui a livré des restes d'hominidés fossiles de 1,81 Ma». Comptes Rendus Palevol, 1, 2002, pp. 181-189.
  • Lioubine V. P. L'Acheuléen du Caucuase. ERAUL 93 Liege, Études et Recherches Archéologiques de 1'Université de Liege, pp. 2002.
  • Lioubine V. P. and Bosinski G. «The earliest occupation ofthe Caucasus region», in RIEBROEKS, W.; Kolfschoten T. (Oos.). The earliest occupation of Europe, Leiden University, 1995, pp. 207-253.
  • Meldahl K. H. and Cutler, A. H. «Neotectonics and Taphonomy: Pleistocen Molluscan Shell Accumulations in the Northern Gulf of California», Palaios, 7, 1992, pp. 187-197.
  • Murray I.; Domínguez-Alonso, P.; Fernández-Jalvo, Y.; King, T.; Andrews, P.; Yepiskoposyan, L.; Moloney, N.; Lynch, E. P.; Asryan, L.; Ditchfield, P. and Williams D. M. «Pleistocene to Holocene stratigraphy of Azokh Cave, Lesser Caucasus», Geoarchaeology (in press).
  • Gabunia L.; Vekua A; Lordkipanidze D.; Swisher C. C. Lii; Ferring R.; Justus A; Nioradze M.; Tvalchrelldze M.; Antón S.; Bosinski G.; Jóris O., De Lumley M. A; Marsuradze G. y Mouskhelishvlli A. «Earliest Pleistocene Hominid Cranial Rernains from Dmanisi, Republic of Georgia: Taxonomy, Geological Setting, and Age», Science, vol. 288, 2000, pp. 1019-1025.
  • Pruvost M.; Schwarz R.; Bessa Correia V.; Champlot S.; Braguier, S.; Morel, N.; Fernández-Jalvo, Y.; Grange, T. and Geigl E. M. «Freshly excavated fossil bones are best for ampJification of ancient DNA», Proceedings al The National Academy of Sciences of the United States of America; 104, 2007, pp. 739-744.
  • Smith, C. I.; Nielsen-Marsh, C. M.; Jans M. M. E.; Arthur P.; Nord Ag.; Collins M. J. «The strange case of Apigliano: Early fossilisation of medieval bone in southern Italy», Archaeometry, 44, 2002, pp. 405-416.
  • Fernández-Jalvo Y.; King T.; Andrews P.; Yepiskoposyan L.; Moloney N.; Murray J.; Domínguez-Alonso P.; Asryan L.; Ditchfield P.; Maoe J.; Van der.; Torres T.; Sevilla P.; Nieto Díaz M.; Caceres I.; Allué E.; Marín Monfort M. D. I.; Sanz Martín T. «Azokh Caves. Middle Pleistocene and Holocene in the Caucasus», Journal of human evolution (in press).
  • Moloney N., Fernández-Jalvo, Y.; King T.; Murray I.; Asryan L.; Anorews P.; Domínguez Alonso P. y Yepiskoposyan L. «The lithic assemblages from Azokh I cave, the Lesser Caucasus: 2002-2008 excavations», Antiquity (in press).
  • Finlayson C.; Giles Pacheco F.; Rodríguez-Vidal J.; Fa D. A.; Gutiérrez López I. M.; Santiago Pérez A.; Finlayson G.; Allue E.; Baena Preysler J.; Caceres I.; Carrión I. S.; Fernández-Jalvo Y.; Gleed-Owen C.-P.; Jimenez Espejo F. I.; López P.; López Sarz J. A.; Riquelme Cantal La; Sánchez Marco A.; Giles Guzmán E.; Brown K.; Fuentes N.; Valarlno C. A.; Villalpando A.; Snúnger C. R.; Martínez Ruiz F. y Saka- moto T. «Late survival of Neanderthals at the southernmost extreme of Europe», Nature 443, 2006,pp. 850-853.