Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է
«Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է» («Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրելի է»), Դոստոևսկուն վերագրվող թևավոր արտահայտություն, որը սովորաբար կապում են Դոստոևսկու «Կարամազով եղբայրներ» վեպի հետ։ Ներկայացնում է Իվան Կարամազովի հայացքների համառոտ շարադրանքը։ Ճշգրիտ մեջբերում չէ և որպես միասնական արտահայտություն նշված վեպում բացակայում է։
Թևավոր արտահայտություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]«Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրված է» արտահայտությունը (և դրա տարբեր տարբերակները) համարվում են Դոստոևսկու մեջբերումներից[1]։ Այն նույնիսկ ճանաչում են որպես (օրինակ՝ փիլիսոփա Ի. Չուբայսը) ամենաճանաչված արտահայտություն[2][3], կամ էլ (օրինակ՝ մշակութաբան և պատմաբան Կ. Դուշենկոն) երկրորդը՝ ճանաչվածությամբ[4]։ Այն կարելի է գտնել հանրագիտարանի կինոյի արվեստի էջերում[5], փիլիսոփայական բառարանների մեջ[6][7], այն օգտագործում են փիլիսոփաները[2][3][6][7], գրողները[8], քահանաները[9][10][11], հնչում է ռադիոյով[2][3], առկա է Կերենսկու հուշերում[12]։ Ժան Պոլ Սարտրը իր «Էքզիստենցիալիզմը մարդասիրություն է» դասախոսության ժամանակ[13], վերցրել է այն էքզիստենցիալիզմի փիլիսոփայության ելակետից։ Սովորաբար (թեև ոչ միշտ) այն կապում են Դոստոևսկու «Կարամազով եղբայրները» վեպի հետ[4]։ Այնուամենայնիվ, «Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է» արտահայտությունը, որպես նշված վեպում միասնական արտահայտություն բացակայում է։ Այն չկա նաև Դոստոևսկու մյուս ստեղծագործություններում[1][4]։
Տարբեր ձևակերպումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- «Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է»,
- «Եթե Աստված չկա, ապա ամեն ինչ թույլատրվում է»,
- «Եթե Աստված չկա, ուրեմն ամեն ինչ թույլատրելի է»,
- «Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրելի է»,
- «Եթե Աստված չկա, ուրեմն ամեն ինչ թույլատրելի է»,
- և այլն[14]։
Դոստոևսկու թեզը ներկայացված է մի քանի տարբերակներով (տես հատվածը)։ Նրանցից ոչ մեկը Դոստոևսկու ճշգրիտ մեջբերումը չէ։ Շեղագրմամբ առանձնանում է այն տարբերակը, որը կապված է Սարտրայի անվան հետ (տես ներքևում)։
Դոստոևսկու թեզը որպես մեկնաբանության առարկա և գործիք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Դոստոևսկու թեզը կարելի է ընդունել և չընդունել։ Թեզի ընդունման դեպքում այն ունի ինչպես կրոնական, այնպես էլ աթեիստական մեկնաբանում։
Կրոնական մեկնաբանություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Վերլուծելով Դոստոևսկու թեզը, գրող Վիկտոր Երոֆեևը, ըստ էության, բերում է Աստծո գոյության ապացույցներից մեկը[15]։
![]() |
Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրված է, սակայն եթե ամեն ինչ թույլատրվում է, նշանակում է, որ Աստված կա, կարծես թե, այն ունի իր տրամաբանությունը, և շատերը, եթե ոչ բոլորը, կրոնական մտածողները, ընդունում են այդ դատողությունները։
Իրականում, եթե մենք համաձայն ենք, որ եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրված է և նաև համոզված ենք կամ հավատում ենք, որ ամեն ինչ չէ, որ թույլատրված է[16], ապա մենք պետք է համաձայնվենք այն մտքի հետ, որ Աստված կա։ |
![]() |
Վիկտոր Երոֆեևի քննադատությունը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Այնուամենայնիվ Երոֆեևը համաձայն չէ Դոստոևսկու հետ, նա ասում է.
Թեզը Սարտրի մեկնաբանման մեջ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ի տարբերություն Երոֆեևի, փիլիսոփա Ժան Պոլ Սարտրը չի վիճարկում թեզը, այլ վերցնում է էքզիստենցիալիզմի սկզբնական կետը[13]։
![]() |
Դոստոևսկին մի անգամ գրել է, որ «եթե Աստված չկա, ապա ամեն ինչ թույլատրելի է»։ Սա էքզիստենցիալիզմի ելակետն է։ | ![]() |
Լինելով աթեիստական էքզիստենցիալիզմի ներկայացուցիչ՝ նա գալիս է այն եզրակացության, որ, ինչպես նշում է փիլիսոփա Ֆրեդերիկ Քոփլսթոնը[17],
![]() |
Մարդը արժեքների միակ աղբյուրն է, և անհատին մնում է ստեղծագործել կամ ընտրել սեփական արժեհամակարգը, իր իդեալը։ Սակայն դա մնում է այդպես, իր հետ երջանկություն չի բերում։ | ![]() |
Վեպի տեքստի հետ կապ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ամեն դեպքում, «Եթե Աստված չկա, ամեն ինչ թույլատրվում է» թեզը Իվան Կարամազովի հայացքների հակիրճ, բայց բավականին ճշգրիտ ձևակերպումն է։ Այս տեսակետը նա ի սկզբանե արտահայտում է որոշակի վեճի ժամանակ, որը վեպում նկարագրված չէ։ Այնուհետև վեճի վկան (Պետրոս Ալեքսանդրովիչ Միուսովը), Զոսիմայի ծերանոցում, այսպես է վերապատմում այդ տեսակետները[18]։
Մի՞թե դուք իսկապես այդպիսի համոզմունք ունեք մարդկանց հոգու անմահության հանդեպ հավատի անհաջողության հետևանքների վերաբերյալ, – հանկարծ հարցրեց Իվան Ֆյոդորովիչի ծերունին։
– Այո, ես դա պնդում էի։ Չկա առաքինություն, եթե չկա անմահություն։
– Երանի ձեզ, քանի որ դուք հավատում եք, կամ արդեն շատ թշվառ եք։
– Ինչու՞ եմ թշվառ, – ժպտաց Իվան Ֆեդորովիչը։
– Որովհետև, ամենայն հավանականությամբ, ինքներդ չեք հավատում ոչ ձեր հոգու անմահությանը, ոչ էլ նույնիսկ այն, ինչ գրել եք եկեղեցու և եկեղեցու հարցի մասին[18]։
Լսելով պատմողին՝ Իվան Կարամազովը ոչ միայն չի հերքում այն, այլև, պատասխանել է ծերունի Զոսիմայի հարցին, նա լիովին հաստատել է Միուսովի ասածը՝ եթե չկա անմահություն, թույլատրվում է ամեն ինչ։ Այս տեսակի համոզմունքը դարձել է Իվանի համար ծայրահեղ դժբախտության աղբյուր։
Թեզերի նախատիպեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]«Աստվածային հաստատումներ» խմբագրությունը, որում պարունակվում են այդ բառերը, ռուսերեն թարգմանությամբ լույս է տեսել 1848 թվականին, թե որքանով է այդ թարգմանությունը հայտնի, մնում է հարց։ Սակայն Բլեզ Պասկալի՝ 1670 թվականին լույս տեսած «Մտքերը» հրատարակությունը շատ հայտնի էր, իսկ այնտեղ հաստատվում էր, որ «Մարդկային բարոյականությունն ամբողջությամբ կախված է հարցի լուծումից, հոգին անմահ է, թե ոչ»։
Կոնստանտին Դուշենկոն նշում է, որ Դոստոևսկու միտքը «հին է գրեթե այնպես, ինչպես քրիստոնեությունը» և մեջբերում է լատինական աստվածաբան III-IV դարերի Լակտանտիոսը[4]։
Եթե Աստված չկա…
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- «Եթե Աստված չկա, իսկ ես հավատում եմ նրան, ես ոչինչ չեմ կորցնում։ Բայց եթե Աստված կա, իսկ ես դրան չեմ հավատում, ես կորցնում եմ ամեն ինչ»։ (վերագրվում է Բլեզ Պասկալին[19], տես նաև Պասկալի գրազը)
- «Եթե Աստված չկա, ապա այն պետք է հորինենք». (Վոլտեր)
- «Եթե Աստված չկա, ապա ի՞նչ կապիտան եմ ես դրանից հետո» (Դոստոևսկի, «Դևեր» վեպի առաջին գլխի երկրորդ մասում, անանուն դերասանի խոսքերից[20])
- «Եթե Աստված չկա, ապա ես եմ Աստված[21].» (Դոստոևսկի, «Դևեր» վեպի առաջին գլխի երրորդ մասում, անաստված Կիրիլովի խոսքերը, այս արտահայտությունը գրելու ճիշտ տարբերակը դեռ չի հաջողվել ճշտել[22])
- «Բայց եթե Աստված չկա, ինչու եմ ես ամաչում։» (փիլիսոփա Լեոնտևը Տիխոմիրովի հիշողություններից[23])
Կոնտրթեզիսներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Լականի խոսքը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Դոստոևսկու թեզին հոգեվերլուծող Ժակ Լականը պատասխանել է հետևյալ թեզով. «Եթե Աստված կա, ապա ամեն ինչ թույլատրելի է»։ Փիլիսոփա Փառա Ժիժեկը օգտագործում է այս արտահայտությունը որպես իր հոդվածի անվանում[24]։
Վերսիլովի խոսքը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ես պատկերացնում եմ, իմ սիրելի, որ պայքարը արդեն ավարտվել է, և այն հարթվել է։ Եվ մարդիկ հանկարծ հասկացան, որ նրանք մնացել են միայնակ, նրանք իրենց զգում են որբացած։ Անմահության մեծ գաղափարը կվերանար, և ստիպված կլինեին փոխարինել այն, նախկին սիրո ողջ մեծ ավելցուկը, որն անմահություն էր, կդիմեր բոլորին դեպի բնություն, դեպի աշխարհ, մարդկանց վրա, դեպի ամեն մի բնություն։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ 1,0 1,1 Константин Душенко, Цитаты из русской литературы. Справочник
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Если Бога нет, всё дозволено? Արխիվացված 2014-03-22 Wayback Machine // Радио «Комсомольская правда»
- ↑ 3,0 3,1 3,2 КАКАЯ ИДЕЯ НУЖНА РОССИИ? // Радио «Эхо Москвы»
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Всё позволено Արխիվացված 2013-09-04 Wayback Machine // Константин Душенко, Афоризмы на любую тему. Цитаты с точным указанием источника
- ↑ Тихие страницы // Энциклопедия кино, 2010 г.
- ↑ 6,0 6,1 Воля к власти // Новейший философский словарь, Сост. А. А. Грицанов, 1998 г.
- ↑ 7,0 7,1 Бог // Дидье Жюлиа, Философский словарь. Пер. с франц. — М. Междунар. Отношения, 2000. — 544 с.
- ↑ ПРАВОСЛАВИЕ И СОВРЕМЕННАЯ КУЛЬТУРА // Николаева О., Современная культура и православие, Московское Подворье Свято-Троицкой Сергиевой Лавры. 1999 г.
- ↑ ФЕДОР МИХАЙЛОВИЧ ДОСТОЕВСКИЙ // по лекциям преподавателя Санкт-Петербургской духовной академии священника Георгия Митрофанова, прочитанных им в Коми государственном пединституте
- ↑ Протоиерей Александр Ильяшенко, Как строить семейные отношения? // на сайте «Православие и мир»
- ↑ Протоиерей Димитрий Предеин, Профессор А. И. Осипов как видный русский апологет и катехизатор второй половины 20-го — начала 21-го века Արխիվացված 2013-04-29 WebCite Արխիվացված 2013-04-29 WebCite // на сайте Московской православной духовной академии
- ↑ Керенский А. Ф., Россия на историческом повороте: Мемуары
- ↑ 13,0 13,1 Жан-Поль Сартр, Экзистенциализм — это гуманизм
- ↑ Например, в статье КОЛАКОВСКИЙ, ЛЕШЕК из Энциклопедии Кругосвет можно встретить вариант «Если нет Бога, все допустимо».
- ↑ Ерофеев В. В. Вера и гуманизм Достоевского
- ↑ «В процессе эксперимента живая жизнь с её случайностями и закономерностями, одинаково неподвластными логическому мышлению, приходит в нестерпимое противоречие с головным, „диалектическим“ тезисом. Выясняется, что позволено не всё»,—замечает В.Ерофеев, описывая жизненный опыт тех атеистически настроенных героев Достоевского, которые разделяют тезис.
- ↑ Глава 11. Атеистический экзистенциализм // Коплстон Ф. История философии. XX век
- ↑ 18,0 18,1 Фёдор Михайлович Достоевский, Братья Карамазовы, — Книга II, Глава VI
- ↑ см. Викицитатник, информация нуждается в уточнении.
- ↑ В романе говорится, что слова эти произнес «седой бурбон капитан».
- ↑ Викитека содержит текст романа в советской орфографии, согласно которой слово „бог“ всегда пишется с малой буквы. Не следует, однако, впадать в противоположную крайность: В. Н. Захаров, Текстология как технология}}
- ↑ Вариант «Если нет Бога, то я бог» означает, что Кириллов готов признать себя за одного из многих богов, кем-то вроде Марса или Меркурия. Вариант «Если нет Бога, то я Бог» означает гораздо бо́льшую претензию.
- ↑ Л. А. Тихомиров, Тени прошлого. К. Н. Леонтьев
- ↑ Славой Жижек. Если бог есть, то всё позволено