Սպիտակ գիշերներ (վիպակ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Սպիտակ գիշերներ(այլ կիրառումներ)
Սպիտակ գիշերներ
Белые ночи
Dostoyevski - White Nights (1865).jpg
Տեսակգրական ստեղծագործություն
Ժանրնովել
ՀեղինակՖեոդոր Դոստոևսկի
ԵրկիրՌուսաստան
Բնագիր լեզուռուսերեն
Գրվել է1848
Հրատարակություն1848
White Nights (Dostoyevsky)


«Սպիտակ գիշերներ» (ռուս.՝ Белые ночи), XIX դարի ռուս գրող Ֆեոդոր Միխաելովիչ Դոստոևսկու պատմվածքը:

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դոստոևսկին գրել է պատմվածքը 1848 թվականի սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին: Այդ ժամանակ Դոստոևսկին ընկերացել էր բանաստեղծ և գրող Ալեկսեյ Նիկոլաևիչ Պլեշչեևի հետ, որի հետ միասին նրանք հաճախում էին Նիկոլայ և Անդրեյ Բեկետովների գրական-փիլիսոփայական խմբակը, իսկ ավելի ուշ նաև Միխաիլ Պետրաշևսկու խմբակը:

1848 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Պետերբուրգի գրաքննադատական կոմիտեն տալիս է թույլտվություն պատմվածքի հրատարակության համար: Առաջին անգամ տպագրվել է «Отечественные записки»(«Հայրենական գրառումներ») ամսագրում և նվիրված էր Պլեշչեևին:

Հետագայում պատմվածքը ենթարկվել է վերախմբագրման: 1860 թվականին իր երկերի ժողովածուի ստեղծման ժամանակ Դոստոևսկին հստակեցրեց գլխավոր հերոսի ռոմանտիկ մոտիվները նրա մենախոսությունների փոփոխման և պուշկինյան կերպարների ներառման ճանապարհով: Հետազոտողները ուշադրություն են դարձնում նաև նրան, որ գրողը տաժանավայրից վերադառնալուց հետո հեռացրել է հետևյալ արտահայտությունը. «Ասում են, որ պատժի մոտ լինելը ստեղծում է հանցագործի մեջ իրական զղջում և արթնացնում է երբեմն ամենաչորացած սրտում խղճի խայթ: Ասում են, որ դա վախի ազդեցությունն է»: Ենթադրվում է, որ տաժանակրության տարիներին Դոստոևսկին դադարել է հավատալ այդ պնդմանը: Հեռացվեցին որոշ սենտիմենտալ-ռոմանտիկ արտահայտություններ, այնպիսին ինչպիսին է. «և ողողվեց արցունքներով», «զսպելով արցունքները, որոնք պատրաստ էին հորդել իմ աչքերից»:1860 թվականի հրատարակության մեջ Պլեշչեևին նվիրումը դեռ կար, սակայն 1865 թվականի հրատարակության մեջ այն արդեն հանված էր:

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմվածքի գլխավոր հերոսը երազողն է, միայնակ և երկչոտ մարդ: Սպիտակ գիշերին երազողը պատահաբար ծանոթանում է աղջկա, Նաստենկայի հետ և սիրահարվում է նրան, իսկ նա տեսնում է նրա մեջ հարազատ հոգու, եղբորը: Նաստենկան պատմում է նրան իր պատմությունը:Բոլոր վաղ տարիները նա ապրել է իր կույր տատիկի հետ,ընկնելով նրա մոտ ծնողների մահվանից հետո: Տատիկը Նաստենկաին իր մոտից երկար ժամանակով չէր թողնում և ամրացնում էր նրա զգեստը իր զգեստին քորոցով: Նաստիայի կյանքը միօրինակ էր տխուր: Բայց ամեն ինչ փոխվեց, երբ որ նրանց մոտ եկավ վարձով բնակվող, որը խղճաց աղջկան: Նաստյան սիրահարվեց և պատրաստվում էր գնալ նրա հետ, սակայն տղամարդը շատ աղքատ էր և խոստացավ վերադառնալ մի տարի անց: Ժամկետը լրացավ, և նա քաղաքում է, Նաստյան գիտի դրա մասին, նա սպասում է, իսկ տղան չի գալիս նրա մոտ և չի պատասխանում նրա նամակին: Որոշելով, որ սիրեցյալը իրեն լքել է, Նաստենկան որոշում է պատասխանել երազողի զգացմունքներին: Սակայն անսպասելիորեն հանդիպելով սիրեցյալին, Նաստյան փախչում է երազողից և ներողություն է խնդրում նամակի մեջ դավաճանության համար: Գլխավոր հերոսը ներում է նրան և մեկ է շարունակում է սիրել: Նաստենկան իր կյանքի ամենավառ իրադարձությունն է: Իսկ նա միայն հենարան էր դժվար րոպեների համար: Նրա երջանկությունը չիրականացավ, նա նորից միայնակ է:

Գլխավոր հերոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմվածքի գլխավոր հերոսը երազողն է: Երազողի թեման արդեն հայտնվել էր Դոստոևսկու ստեղծագործություններում՝ պատմվածքներ «Տիրուհին» և «Թույլ սիրտ», ինչպես նաև «Պետերբուրգյան տարեգրություն»(«Петербургская летопись») ֆելիետոնների շարքում, որտեղ լրագրային խրոնիկան «վերածնվում էր գրական ժանրի խոստովանության բնույթով»: Դոստոևսկին այդ հայտնված երազողի տեսակը համարում էր իր ժամանակի խորհրդանշանը. «բնավորություններում՝ ժլատ գործունեության, ժլատ բնական կյանքի, ժլատ իրականության, բայց թույլ, կանացի, նուրբ, քիչ-քիչ ծնվում է այն, ինչը կոչվում է երազկոտություն, և մարդը դառնում է, ի վերջո, ոչ մարդ, այլ ինչ որ միջին սեռի տարօրինակ էակ՝ երազող»: Նմանատիպ տեսակի գոյության պատճառը գրողը համարում էր Ռուսաստանում միավորող հանրային հետաքրքրությունների բացակայությունը և «գործունեության ծարավը» հագեցնելու անկարելիությունը:

Դոստոեվսկու ստեղծագործական կյանքի ուսումնասիրողները նշում էին, որ «Պետերբուրգյան տարեգրության» չորրորդ ֆելիետոնը դարձել է «Սպիտակ գիշերների» սևագրային տարբերակը:Արդեն այդ ստեղածագործության մեջ, մեկ ու կես տարի առաջ մինչ «Սպիտակ գիշերների» ստեղծումը, մանրակրկիտ նկարվում է երազողի պատկերը: Նույն տեղում էլ գրողը բերում է նմանատիպ պետերբուրգյան ամառային եղանակի նկարագրություն, որը առաջին անգամ հայտնվել էր ավելի վաղ երրորդ ֆելիետոնում: Հետագայում երազողը Դոստոևսկու ստեղծագործություններում հանդես է գալիս որպես «ժողովրդի հետ ահռելի մեծամասնության մեր կրթված դասի խզման» արդյունք: Նրա 1860-1870 թվականների ստեղծագործությունների գլխավոր հերոսների մեջ կարելի է տեսնել երազողի գծեր, որը ձգտում է գտնել իրական, կենդանի կյանք:

Որպես գլխավոր հերոսի նախատիպ որոշ չափով ծառայել է հենց Դոստոեվսկին:«Պետերբուրգյան տարեգրության» չորրորդ ֆելիետոնի վերջում գրողը նշում է. «...մենք բոլորս էլ քիչ թե շատ երազողներ ենք»: Ավելի ուշ նա հիշատակում է իր «ոսկե և բորբոքված պատրանքները», որոնք մաքրում են հոգին և անհրաժեշտ են արվեստագետին:Ինչպես նաև երազողի նկարագրի մեջ նկատվում են Ալեկսեյ Պլեշչեևի բնավորության գծերը, որի հետ Դոստոևսկին ընկերացել էր պատմվածքը գրելու ընթացքում: Երազողի խոստովանության մեջ Դոստոևսկու ստեղծագործությունների ուսումնասիրողները նշում են որոշ պլեշչեևյան լիրիկայի մոտիվներ: Երազողի գրականական նախատիպերի շարքում են գոգոլյան Պիսկարյովը «Նևսկի պողոտայից»-ից («Невский проспект»), Գոֆմանի ստեղծագործությունների հերոսները, որոնց Երազողի հետ կապում է շրջապատող կյանքի հանդեպ անբավարարվածությունը և ձգտումը գնալ կատարյալ աշխարհ:

Արձագանք և գրախոսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1849 թվականի հունվարին «Современник»(«Ժամանակակից»)ամսագրում հայտնվում է Ալեկսանդր Դրուժինինի կարծիքը գրքի մասին, որտեղ քննադատը գրում է, որ «Սպիտակ գիշերներ» պատմվածքը «բարձր է «Գոլյադկինից», բարձր է «Թույլ սրտից», էլ չասելով «Տիրուհու» և մի քանի այլ ստեղծագործությունների մասին, որոնք մութ, շատախոս և ձանձրալի են»: Դրուժինինի կարծիքով ստեղծագործության գաղափարը «և հիասքանչ է, և ճշմարիտ է», իսկ երազկոտությունը բնորոշ է ոչ միայն Պետերբուրգի բնակիչներին: Մի ամբողջ «երիտասարդ մարդկանց տեսակ» դառնում է երազող «հպարտությունից, ձանձրույթից, մենակությունից»[5]: Որպես պատմվածքի գլխավոր թերություն Դրուժինինը մատնանշում է Երազողի ոչ հստակորեն նշված տեղն ու ժամանակը, որի զբաղմունքները և համակրությունները մնում են անհայտ ընթերցողի համար: Քննադատը գրում է, որ «եթե «Սպիտակ գիշերների» Երազողի անհատականությունը ավելի պարզ ցույց տրված լիներ, եթե նրա պոռթկումները ավելի հասկանալի փոխանցված լինեին, պատմվածքը շատ կշահեր»: Ինչպես նաև Դրուժինինը ուշադրություն դարձրեց պատմվածքի հապշտապ գրվելուն, «որի հետքերը աչքի են ընկնում ամեն էջին»:

Ստեփան Դուդիշկինը «Отечественные записки» ամսագրում իր գրախոսության մեջ դասեց «Սպիտակ գիշերները» 1848թվականի լավագույն ստեղծագործությունների շարքին, նշելով Դոստոևսկու ստեղծագործություններում հոգեբանական վերլուծության առաջատար դերը: Դուդիշկինը գրում է «Հեղինակին մի անգամ չէ, որ նախատել են նույն բառերը կրկնելու հանդեպ յուրահատուկ սիրո, բնավորություններ դուրս բերելու, որոնք հաճախ շնչում են անտեղի հուզավառությամբ, չափից շատ խեղճ մարդկային սիրտը հերձելու համար: «Սպիտակ գիշերներում» հեղինակը այդ առումով համարյա թե անթերի է: Պատմվածքը թեթև է, աշխույժ է, և, եթե ինքը հերոսը չլիներ մի քիչ յուրօրինակ, այս ստեղծագործությունը կլիներ գեղարվեստորեն հիասքանչ»:

1859 թվականին Ապոլոն Գրիգորևը իր «Ի.Ս. Տուրգենևը և նրա գործունեությունը» («И. С. Тургенев и его деятельность») հոդվածում հիշատակել է նաև «Սպիտակ գիշերները», անվանելով պատմվածքը «սենտիմենտալ նատուրալիզմի» դպրոցի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը: Չնայած դրա, քննադատի կարծիքով, անգամ այդպիսի ստեղծագործությունը չփրկեց այդ ժանրը ճգնաժամից:

1860 թվականի վերահրատարակումից հետո հայտնվեցին նոր արձագանքներ: 1861 թվականին Նիկոլայ Դոբրոլյուբովը «Ծեծված մարդիկ» («Забитые люди») հոդվածում արտահայտեց կարծիք, որ Երազողի մեջ կանխագուշակվում են «Նվաստացածները և անարգվածները» («Униженные и оскорблённые») ստեղծագործության հերոս Իվան Պետրովիչի բնավորության գծերը: Քննադատը ձգտում էր արթնացնել ընթերցողի մեջ «մարդու կյանքի և երյանկության իրավունքի» զգացումը, որի համար նա տվել է գործող անձանց հեգնական մեկնաբանում. «Ես խոստովանում եմ՝ բոլոր այս պարոնները, որոնք հասցնում են իրենց հոգեկան վեհությունը նրան, որ համբուրվեն իրենց հարսնացուի սիրեկանի հետ և նրա համար մանր հանձնարարություններ կատարեն, ինձ ընդհանրապես դուր չեն գալիս: Նրանք կամ ընդհանրապես չեն սիրել, կամ էլ սիրել են միայն գլխով: Իսկ եթե այդ ռոմանտիկ անձնազոհները հաստատ սիրում էին, ապա այդ ինչպիսի քրջե սիրտ նրանք պետք է ունենաին, ինչպիսի հավի զգացմունքներ»: Նույն թվականին կարճ և դրական արձագանքներ պատմվածքի մասին հայտնվեցին «Հայրենիքի որդի» («Сын отечества») և «Հյուսիսային մեղու»(«Северная пчела») ամսագրերում:

Պատմվածքը բարձր է գնահատել գրող Եվգենիյա Տուռը «Ռուսական խոսք» («Русская речь») հոդվածում 1861թվականին, անվանելով ստեղծագործությունը «ամենապոետիկներից մեկը» ռուս գրականության մեջ, «յուրօրինակ մտքով և միանգամայն նրբագեղ կատարումով»: 1880-ական թվականների սկզբին պատմվածգի գեղարվեստական արժեքը մատնանշվեցին Նիկոլայ Միխայլովսկիի կողմից:

Գեղարվեստական առանձնահատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմվածքում նկատելի են պուշկինյան մոտիվները, հատկապես 1860-ական թվականների վերախմբագրումից հետո: Այսպիսով, գլխավոր հերոսը իր խոստովանության մեջ հիշատակում է «Եգիպտական գիշերները» («Египетские ночи») և «Տնակը Կոլոմնայում» («Домик в Коломне»): 1860-ական թվականների սկզբին Դոստոևսկին մանրամասն ուսումնասիրում էր Պուշկինի դերը ռուս մշակույթի մեջ, անվանելով նրան «ռուս ոգու և ռուսական իմաստի հզոր մարմնացում», իսկ «Եգիպտական գիշերները»՝ «ռուս գրականության մեծագույն ստեղծագործություն», «մեր պոեզիայի ամենալի, ամենաավարտուն ստեղծագործությունը»: «Պղնձե հեծյալի» («Медный всадник»)և «Տնակը Կոլոմնայում»-ի մթնոլորտը նկատվում է հենց միայնակ, ինտելիգենտ հերոսի կերպարի, որը օտար է մեծ աղմկոտ քաղաքին, Նաստենկայի պատմության, Պետերբուրգի նկարագրության մեջ:

Ադապտացիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1967 — կամերային օպերա «Սպիտակ գիշերներ», կոմպոզիտոր Յուրի Բուցկո[1]:
  • 1984 — օպերա «Սպիտակ գիշերներ», կոմպոզիտոր Ստանոյլո Ռաիչիչ:

Թատրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1994 — «Սպիտակ գիշերներ» (Ֆ. Դոստոևսկու և Գոֆմանի ստեղծագործությունների մոտիվներով), ռեժիսոր Գրիգորի Դիտյատկովսկի, Ա. Ա. Բրյանցևի անվան պատանի հանդիսատեսի թատրոն
  • 2003 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Նիկոլայ Դրուչեկ, Պյոտր Ֆոմենկոյի արհեստանոց[2]
  • 2006 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Նատալյա Միլչենկո, Մ. Չեխովի անվան դրամատիկ արվեստի լաբորատորիա (Եկատերինբուրգ)
  • 2006 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Օլեգ Կուլիկով, Սանկտ Պետերբուրգի պետական երիտասարդական թատրոն Ֆոնտանկայի ափին[3]
  • 2007 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Մարինա Բռուսնիկինա, Չեխովի անվան Մոսկվայի գեղարվեստական ակադեմիական թատրոնի դպրոց-ստուդիա[4]
  • 2008 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Նիկիտա Կոբելյով, Թատրոն-ստուդիա «Բանալի»[5]
  • 2009 — «Երազողը, կամ սպիտակ գիշերների Սև կոմեդիաները» (Ֆ. Դոստոևսկու ստեղծագործությունների մոտիվներով), ռեժիսոր Վլադիմիր Վորոբյով[6], Վլադիմիր Մալիշիցկոյի Կամերային թատրոն
  • 2011 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Իվան Գերտներ, Դայրին Էկզյու, Թատրոն-ստուդիա «Պիլիգրիմ» (Գերմանիա)[7]
  • 2011 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Կսենիյա Ռավինա, Երաժշտության և բեմական արվեստի բարձրագույն դպրոց (Մայնի Ֆրանկֆուրտ)
  • 2011 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Դիդյե Վեյ, Վերջաբանի թատրոն (Ֆրանսիա)[8]
  • 2016 — «Սպիտակ գիշերներ», ռեժիսոր Նատալիա Նիկոլաեվա, Ռիբինյան դրամատիկական թատրոն

Ֆիլմեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1934 — Պետերբուրգյան գիշեր, ռեժիսոր Ռոշալ Գրիգորի Լվովիչ, Վերա Ստրոեվա (ԽՍՀՄ)
  • 1957 — Սպիտակ գիշերներ (իրական անվանումը՝Le notti bianche), ռեժիսոր Վիսկոնտի Լւկինո (Իտալիա)
  • 1958 — Սպիտակ գիշերներ, ռեժիսոր Մերաբ Ջալիաշվիլի (ԽՍՀՄ)
  • 1959 — Սպիտակ գիշերներ, ռեժիսոր Պիրև Իվան Ալեկսանդրովիչ (ԽՍՀՄ)
  • 1960 — Խաբեություն (իրական անվանումը՝ Chhalia), ռեժիսոր Մանմոխան Դեսաի (Հնդկաստան)
  • 1962 — Սպիտակ գիշերներ (իրական անվանումը՝ Le notti bianche), ռեժիսոր Վիտորիո Կոտաֆավի (Իտալիա)
  • 1964 — Սպիտակ գիշերներ (իրական անվանումը՝ Helle Nächte), ռեժիսոր Վիլգելմ Սեմելռոտ (ԳՖՀ)
  • 1971 — Երազողի չորս գիշերները (իրական անվանումը՝ Quatre nuits d’un reveur), ռեժիսոր Ռոբեր Բրեսոն (Ֆրանսիա)
  • 1971 — Սպիտակ գիշերներ Noites Brancas — ֆիլմը թարգմանված չէ (Բրազիլիա)[9]
  • 1992 — Սպիտակ գիշերներ, ռեժիսոր Կվինիխիձե Լեոնիդ Ալեկսանդրովիչ (Ռուսաստան)
  • 2003 — Iyarkai, ռեժիսոր Ս.Պ. Ջանանատան (Հնդկաստան)
  • 2005 — White Nights, ռեժիսոր Alain Silver (ԱՄՆ)
  • 2006 — Քայլ առ քայլ (իրական անվանումը՝ Ahista Ahista), ռեժիսոր Շիվամ Նաիր (Հնդկաստան)
  • 2007 — Սիրուհին (իրական անվանումը՝ Saawariya), ռեժիսոր Սանջայ Լիլա Բխանսալի (Հնդկաստան)
  • 2008 — Սիրեցյալները (իրական անվանումը՝ Two Lovers), ռեժիսոր Ջեյմս Գրեյ (ԱՄՆ)
  • 2009 — Կաֆե Հյար, ռեժիսոր Յունգ Սոն-իլ (Հարավային Կորեա)
  • 2014 — Արկած, ռեժիսոր Նարիման Տուրեբաև (Ֆրանսիա)

Ռադիո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1980 — «Սպիտակ գիշերներ», Ալեկսեյ Բատալովի ռադիոբեմադրություն

Տարբեր տարիներին պատմվածքը կատարում էին ռադիոյով՝ Մարիյա Պետրովա, Նիկոլայ Պերսիյանինով, Գեորգի Տառատորկին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]