Որդանման ելունի բորբոքում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ապենդիցիտ
Acute Appendicitis.jpg
Մեծացած որդանման ելուն՝ սուր բորբոքումով: Պրեպարատի լայնական կտրվածք:
Տեսակ հիվանդություն[1] և colonic disease[2]
Ենթադաս cecal disease[1] և intraabdominal infection
Բուն պատճառ C35145[3][2] և C35145[1]
Հիվանդության ախտանշաններ Որովայնի աջ ստորին քառանկյան ցավ, փսխում, ախորժակի վատացում, անորեքսիա[4]
Բուժաքննություն արյան բիոքիմիական հետազոտություն, ուլտրաձայնային հետազոտություն և Համակարգչային շերտագրություն
Բժշկական մասնագիտություն Վիրաբուժություն
Հիվանդությունների բազա 885
MedlinePlus 000256
eMedicine 195778, 773895, 926795 և 933825
MeSHID D001064 և D001064
Disease Ontology DOID:8337 և DOID:8337
NCI Thesaurus C35145[3][2] և C35145[1]
Հոմանիշներ Ապենդիցիտ, էպիտիֆլիտ[5]
Ախտորոշում Հիմնված է ախտանիշների, բժշկական պատկերավորման, արյան լաբորատոր հետազոտության վրա[6]
Տարբերակիչ ախտորոշում Միջընդերային ադենիտ, խոլեցիստիտ, թարախակույտ, որովայնային աորտայի անևրիզմա[7]
Բուժում Որդանման ելունի վիրահատական հեռացում, հակաբիոտիկներ[8][9]
Բարդություններ պերիտոնիտ, սեպսիս[10]
Հանդիպման հաճախականություն 11.6 միլիոն (2015)[11]
Մահերի քանակ 50,100 (2015)[12]
Appendicitis Վիքիպահեստում

Ապենդիցիտ կույր աղու որդանման ելունի բորբոքումն է[4]: Ախտանիշները ներառում են որովայնի աջ ստորին քառանկյան ցավերը, սրտխառնոցը, փսխումը և ախորժակի վատացումը[4]: Բացի այդ, մարդկանց մոտ 40%-ի մոտ կարող են չդիտվել այս ախտանիշները[4]։ Ծանր բարդություններից են որդանման ելունի պերֆորացիան, որի հետևանքով լինում է տարածուն, ցավոտ պերիտոնիտ (որովայնամզի բորբոքում) և սեպսիս[10]։

Ապենդիցիտը առաջանում է որդանման ելունի լուսանցքի խցանման պատճառով[13]։ Դա հիմնականում լինում է կղանքային քարերի պատճառով[8]։ Վիրուսային, մակաբուծային ինֆեկցիաների, նորագոյացությունների հետևանքով բորբոքված ավշային հյուսվածքը նույնպես կարող է խցանման պատճառ դառնալ[8]։ Այդ խցանումը բերում է որդանման ելունում ճնշման մեծացման, դեպի որդանման ելուն արյան հոսքի խանգարման, որդանման ելունի լուսանցքում բակտերիաների աճի խթանման և արդյունքում լինում է բորբոքում[8][14]։ Բորբոքման, արյան հոսքի խանգարման, մեծացած ճնշման ազդեցությունը միասին բերում են հյուսվածքի վնասման և մահվան[15]։ Այս վիճակը չբուժելու դեպքում որդանման ելունը կարող է պայթել՝ դեպի որովայնի խոռոչ լցնելով բակտերիաները, ինչի արդյունքում լինում են բարդություններ[15][16]։

Ապենդիցիտի ախտորոշումը հիմնվում է մարդու հատուկ նշանների և ախտանիշների վրա[14]։ Երբ ախտորոշումը դժվար է դնել, օգտագործվում է ռենտգեն հետազոտություն, ուլտրաձայնային հետազոտություն, լաբորատոր ախտորոշիչ մեթոդներ և այլն[6]։ Բժշկական պատկերավորման մեթոդներից օգտագործվում է համակարգչային շերտագրությունը և ուլտրաձայնային հետազոտությունը[6]։ Սուր ապենդիցիտի հայտնաբերման համար համակարգչային շերտագրությունը ավելի արդյունավետ է, քան ուլտրաձայնային հետազոտությունը[17]։ Չնայած դրա, ուլտրաձայնային հետազոտությունը կարող է առաջին ընտրության միջոց լինել երեխաների և հղիների հետազոտության դեպքում, որոնց պարագայում կան ճառագայթման հետ կապված ռիսկեր[6]։

Սուր ապենդիցիտի ստանդարտ բուժումը դա որդանման ելունի վիրահատական հեռացումն է[8][14]։ Այն կատարվում է բաց եղանակով՝ մեծ կտրվածքի միջոցով, կամ լապարոսկոպիկ, որի դեպքում կատարվում են մի քանի փոքր կրտվածքներ և հատուկ գործիքների օգնությամբ կատարվում է վիրահատություն։ Վիրահատությունը իջեցնում է կողմնակի ազդեցությունների ռիսկերը և մահվան վտանգը՝ կապված որդանման ելունի պայթելու հետ[10]։ Հակաբիոտիկները որոշ չբարդացած դեպքերում կարող են ունենալ նույն արդյունավետությունը[9]։ Ապենդիցիտը սուր որովայնի ամենահաճախ պատճառներից է, որի դեպքում լինում է ծանր որովայնային ցավ։ 2015 թվականին մոտ 11.6 միլիոն դեպք է գրանցվել ապենդիցիտի, որոնց հետևանքով եղել է մոտ 50,100 մահ[11][12]։ Ամեն տարի ԱՄՆ-ում ավելի քան 300,000 ապենդիցիտով մարդկանց կատարում են վիրահատություն[18]։ Ռեգնալդ Ֆիտցը առաջին անգամ նկարագրեց այս վիճակը 1886 թվականին[19]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որդնման ելունի տեղակայումը մարսողական համակարգում

Սուր ապենդիցիտի դեպքում առկա է որովայնային ցավ, սրտխառնոց, փսխում և տենդ։ Ապենդիցիտի՝ բորբոքումը խորանալու և մեծանալու հետ մեկտեղ սկսվում է գրգռվել որովայնի պատը։ Դրա հետևանքով լինում է ցավ՝ որովայնի աջ ստորին քառանկյունում։ 3 տարեկանից քիչ երեխաների մոտ ցավը կարող է այդպես չլինել։ Ցավը կարող է բավականին ծանր լինել։ Բնարոշ նշաններից են ապենդիցիտի տեղային նշանները աջ զստափոսում։ Որովայնի պատը կարող է դառնալ շատ զգայուն շոշափման նկատմամբ։ Ձեռքը կտրուկ հեռացնելուց հետո լինում է ուժեղ ցավ (Շչյոտկին-Բլումբերգի ախտանիշ)։ Եթե որդանման ելունը տեղակայված է ռետրոցեկալ (կույր աղու հետևում), ապա նույնիսկ խորը շոշափումը կարող է ի հայտ չբերել ցավը։ Սա լինում է այն պատճառով, որ գազերի պատճառով լայնացած կույր աղիքը ծածկում է որդանման ելունը և պաշտպանում այն։ Նույն կերպ, եթե որդանման ելունը ամբողջությամբ տեղակայված է լինում կոնքի խոռոչում, ապա լրիվ բացակայում է որովայնի պատի լարվածությունը։ Այդ դեպքում ուղիղ աղու մատնային հետազոտությունը ի հայտ է բերում լարվածություն դուգլասյան փոսում։ Հազը առաջացնում է այդ կետի ցավոտություն (Մակ-Բուռնեի կետ), որը պատմականորեն կոչվում է Դենֆիի ախտանիշ։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապենդիցիտը ներկայացնող տեսանյութ

Սուր ապենդիցիտը որդանման ելունի առաջնային խցանման վերջնական հետևանքն է[20][13]։ Խցանվելուց հետո որդանման ելունը լցվում է լորձով և մեծանում է։ Լորձի շարունակական արտադրությունը մեծացնում է ճնշումը և որդանման ելունի պատերի լարվածությունը։ Մեծացած ճնշումը բերում է թրոմբոզի, փոքր անոթների խցանման և ավշային հոսքի խանգարման։ Այս պահից ինքնուրույն լավացում հազվադեպ է լինում։ Խցանման շարունակվելու հետ մեկտեղ լինում է իշեմիա, իսկ այնուհետև նեկրոզ։ Երբ բակտերիաները կարողանում են անցնել որդանման ելունի պատով, առաջանում է թարախ։ Վերջում որդանման ելունը պատռվում է, ինչի հետևանքով առաջացած պերիտոնիտը կարող է բերել սեպսիսի և վերջիվերջո մահվան։ Այս ամենի հետևանքով նկատվում են ապենդիցիտին բնորոշ ցավը և այլ հատուկ ախտանիշներ[15]։

Որպես պատճառ լինում են բեզոարները, օտար մարմինները, վնասվածքը, աղիքային որդերը, լիմֆադենիտը և ամենահաճախը՝ ֆեկալոմաները, որոնք կղանքի կալցիֆիկացված կտորներն են, այլ կերպ անվանում են ֆեկալիթներ կամ ապենդիկոլիթներ[21][22]։ Ֆեկալիթների ուշադրություն գրավեցին, երբ հայտնաբերվեց, որ զարգացած երկրներում ապրող ապենդիցիտով մարդկանց մոտ ավելի շատ են եղել ֆեկալիթներ, քան զարգացող երկրների ապենդիցիտով հիվանդների[23]։ Բացի այդ, որդանման ելունի ֆեկալիթը սովորաբար խոսում է բարդացած ապենդիցիտի մասին[24]։ Որդանման ելունի բորբոքումով մարդկանց մոտ աղիների կծկանքները ավելի թույլ են եղել, քան առողջ մարդկանց մոտ, ինչը խոսում է այն մասին, որ կղանքի կանգը կարևոր դեր ունի այդ դեպքում[22][25]։

Համարվում էր, որ ֆեկալիթի առաջացումը որդանման ելունում կապված է հաստ աղու աջակողմյան կղանքային ռեզերվուարի և երկարացված փոխադրման հետ։ Այնուամենայնիվ, հետագա ուսումնասիրություններում երկարացված փոխադրման ժամանակ չի նկատվել[26]։ Համաճարակաբանական տվյալները հաստատել են, որ ապենդիցիտ չունեցող մարդկանց մոտ չի հանդիպել դիվերտիկուլյար հիվանդություն և ադենոմատոզ պոլիպներ, իսկ հաստ աղու քաղցկեղը շատ հազվադեպ է եղել[27][28]։ Նաև ցույց է տրվել, որ սուր ապենդիցիտը առաջանում է ավելի վաղ, քան հաստ աղու և ուղիղ աղու քաղցկեղը[29]։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ սննդային թելերով աղքատ սնունդ օգտագործելը կապ ունի ապենդիցիտի զարգացման հետ[30][31][32]։ Սննդային թելերի քիչ օգտագործման պատճառով կղանքը հավաքվում է աջակողմյան ռեզերվուարում, իսկ սննդային թելերի օգտագործումը կղանքի փոխադրման ժամանակը կրճատում է[33]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապենդիցիտը համակարգչային շերտագրության պատկերի վրա

Ախտորոշումը կատարում են կլինիկական և լաբորատոր տվյալների հիման վրա։ Արյան լաբորատոր հետազոտությամբ կարող է հայտնաբերվել նեյտրոֆիլիա։ Անհրաժեշտության դեպքում կատարվում է ռենտգեն հետազոտություն, կամ ուլտրաձայնային հետազոտություն։ Բժշկական պատմությունները բաժանում են 2 տիպի՝ տիպիկ և ատիպիկ։

Տիպիկ ապենդիցիտի դեպքում լինում է մի քանի ժամ տևող տարածուն որովայնային ցավ, որը սկսվում է պորտի շրջանից և լինում է ախորժակի անկման, սրտխառնոցի և փսխման հետ միասին։ Ցավը հետագայում տեղակայվում է որովայնի աջ ստորին քառանկյունում, որտեղ մեծանում է լարվածությունը։ Օրգանների հակառակ դասավորությունով մարդկանց մոտ ցավը կարող է տեղակայված լինել որովայնի ձախ ստորին քառանկյունում։ Ցավի, լեյկոցիտոզի, տենդի և անորեքսիայի միասին ի հայտ գալը դասական նշան է։

Ատիպիկ պատմության դեպքում այդ ընթացքը չի լինում և ցավը կարող է սկսվել որովայնի աջ ստորին քառանկյունից։ Որովայնամզի գրգռման պատճառով կարող է լինել ցավ շարժումներ կատարելու ժամանակ[34]։ Ատիպիկ պատմության դեպքում հաճախ անհրաժեշտ է լինում կատարել ուլտրաձայնային հետազոտություն կամ համակարգչային շերտագրություն[35]։

Կլինիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Աուրե-Ռոզանովայի ախտանիշ՝ Աջ գոտկային եռանկյունում (Պետի եռանկյուն) մատով շոշափում կատարելիս ցավոտություն (կարող է լինել դրական Շչյոտկին-Բլյումբերգի ախտանիշ)[36]։
  • Բարտոմյե-Միխելսոնի ախտանիշ՝ Ուժեղացած ցավ աջ զստային շրջանում շոշափելիս՝ հիվանդի ձախ կողմ պարկած ժամանակ։ Նույն գործողությունը մեջքի վրա պարկած կատարելու դեպքում ցավը ավելի մեղմ է լինում[36]։
  • Դենֆիի ախտանիշ՝ Ուժեղացած ցավ որովայնի աջ ստորին քառանկյունում հազալու ժամանակ[37]։
  • Համբուրգերի ախտանիշ՝ հիվանդը հրաժարվում է սնվել (այս ախտանիշը 80%-ով խոսում է ապենդիցիտի մասին)[38]։
  • Կոխերի ախտանիշ՝ հիվանդը ունեցել է ցավ պորտի շրջանում, որը հետագայում անցել է աջ զստափոս[36]։
  • Մասսուի ախտանիշ՝ տարածված է հարավարևմտյան Անգլիայում։ Հետազոտողը կատարում է հարված իր ցուցամատով և երրորդ մատով՝ թրաձև ելունից դեպի ձախ և աջ զստափոս։ Ախտանիշը դրական է համարվում, եթե հիվանդի դեմքի արտահայտությունը փոխվում է դեպի աջ հարվածելիս, իսկ դեպի ձախ զստափոս հարվածելիս մնում է անփոփոխ[39]։
  • Օբտուրատոր ախտանիշ՝ պացիենտը պարկած է մեջքի վրա՝ ոտքերը կոնքազդրային և ծնկան հոդերում ուղիղ անկյան տակ ծալած։ Հետզոտողը մեկ ձեռքով պահում է կրունկը, իսկ մյուսով ծունկը։ Հետազոտողը զատում է պացիենտի ոտքը դեպի դուրս՝ միաժամանակ դեպի ներս պտտելով ոտքը։ Ախտանիշը համարվում է դրական, եթե պտտելու ժամանակ լինում է ցավ[40]։
  • Պսոաս ախտանիշ՝ նաև հայտնի է որպես "Օբրազցովայի ախտանիշ"
  • Ռովզինգի ախտանիշ՝
  • Սիտկովսկու (Ռոզենշտայնի ախտանիշ)՝ ուժեղացած ցավ աջ զստային շրջանում, երբ հիվանդը հետազոտվում է ձախ կողմի վրա պարկած[41]։

Արյան և մեզի լաբորատոր հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանզի չկա յուրահատուկ լաբորատոր թեստ ապենդիցիտի համար, կատարվում է արյան ընդհանուր քննություն բորբոքման նշաններ հայտնաբերելու համար։ Ապենդիցիտ ունեցող մարդկանց 70–90%-ը կարող է ունենալ լեյկոցիտոզ, բայց կան բազմաթիվ այլ որովայնի և կոնքի խոռոչի հիվանդություններ, որոնք կարող են բերել լեյկոցիտոզի[42]։ Ցածր զգայունության և սպեցիֆիկության պատճառով այս հետազոտությունը լավ ցուցանիշ չէ ապենդիցիտի համար[17]։

Մեզի հետազոտությունը ցույց չի տալիս ինֆեկցիա, բայց շատ կարևոր է հղիությունը հայտնաբերելու համար, հատկապես արտարգանդային հղիությունը ժխտելու համար։ Մեզի հետազոտությունը կարող է հայտնաբերել միզային համակարգի ինֆեկցիա, որը որովայնային ցավի պատճառ կարող է հանդիսանալ։ Հետազոտվող դաշտում 20-ից ավել լեյկոցիտների առկայության դեպքում առավել հավանական միզային ուղիների հիվանդությունը[42]։

Ընթացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որդանման ելունի բորբոքումը ըստ կլինիկական ընթացքի լինում է սուր և խրոնիկական։ Սուրն իր հերթին լինում է հասարակ (կատարալ) և քայքայիչ (ֆլեգմոնոգ, գանգրենոզ և թափածակված)։ Սուր բորբոքման հիմնական ախտանշանը որովայնի աջ զստափոսային շրջանի ցավերն են, որոնք առաջանում են հանկարծակի (ինչպես դանակի հարված) կամ աստիճանաբար։ Ցավերը հաճախ տեղակայվում են պորտի կամ ենթակրծոսկրային շրջաններում, այնուհետև տարածվում դեպի աջ զստափոս։ Գրեթե միշտ լինում է սրտխառնոց, փսխում, լուծ կամ փորկապություն, չափավոր լեյկոցիտոզ, երբեմն՝ ջերմության բարձրացում (37,5—38,5°С)։ Որդանման ելունի բորբոքման ախտորոշման համար առաջարկվել են ավելի քան 120 ցավոտ կետեր ու ախտանշաններ, սակայն դրանք ախտայուրահատուկ (պաթոգնոմոնիկ) չեն տվյալ հիվանդության համար, այլ վկայում են որովայնի խոռոչում սուր բորբոքային պրոցեսի առկայության մասին[43]։ Երբեմն բորբոքումը կարող է թափանցել որովայնի խոռոչ և որովայնամզի բորբոքման (պերիտոնիտ) պատճառ դառնալ։ Առավել ծանր դեպքերում, նոպայի ժամերին, ելունը կարող է մեռուկանալ կամ թափածակվել, որի հետևանքով որովայնի խոռոչ են թափանցում բազմաթիվ մանրէներ և զարգանում է որովայնամզի տարածուն բորբոքում։ Խրոնիկականը լինում է ռեցիդիվող (նոպաների սրացումներով) և ռեզիդուալ (բորբոքման մնացորդային երևույթներով)։ Հաճախ զարգանում է սուր բորբոքումից հետո, երբեմն՝ որպես առաջնային քրոնիկական բորբոքում։ Ընթանում է որովայնի կայուն ցավերով, որոնք երբեմն ուժեղանում են, աղիքների գործունեության խանգարումներով (լուծ, փորկապություն) և սրտխառնոցով։ Հնարավոր է նաև կարճատև (1—2 ժ) նոպա (այսպես կոչված, ապենդիկուլյար խիթ)։ Որդանման ելունի խրոնիկական բորբոքումը ցանկացած պահի կարող է վերածվել սուր բորբոքման։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր բորբոքման դեպքում կատարվում է անհապաղ վիրահատություն՝ որդանման ելունի հեռացում (ապենդէկտոմիա)։ Արգելվում է կիրառել ջեռակներ, հոգնաներ, օգտագործել լուծողական և ցավը հանգստացնող դեղամիջոցներ, որոնք փոխում են հիվանդության պատկերը և դժվարացնում որդանման ելունի բորբոքում ախտորոշումը։ Ժամանակին չվիրահատելու դեպքում, երբ առաջանում է բորբոքային պրոցեսի սահմանափակում, և որովայնի խոռոչում գոյանում է ինֆիլտրատ, վիրահատությունը հետաձգում են մինչև վերջինիս ներծծվելը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Disease Ontology release 2019-04-18 — 2019-04-18 — 2019.
  2. 2,0 2,1 2,2 Monarch Disease Ontology release 2018-06-29sonu — 2018-06-29 — 2018.
  3. 3,0 3,1 Disease Ontology release 2018-07-05 — 2018-07-05 — 2018.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Graffeo Charles S., Counselman Francis L. (November 1996)։ «Appendicitis»։ Emergency Medicine Clinics of North America 14 (4): 653–71։ PMID 8921763։ doi:10.1016/s0733-8627(05)70273-x 
  5. «appendicitis»։ Medical Dictionary։ Merriam-Webster։ Արխիվացված օրիգինալից 2013-12-30-ին 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Paulson EK, Kalady MF, Pappas TN (16 January 2003)։ «Clinical practice. Suspected appendicitis.»։ The New England Journal of Medicine 348 (3): 236–42։ PMID 12529465։ doi:10.1056/nejmcp013351 
  7. Ferri Fred F. (2010)։ Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders (2nd ed.)։ Philadelphia, PA: Elsevier/Mosby։ էջ Chapter A։ ISBN 978-0323076999 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Longo Dan L., ed. (2012)։ Harrison's principles of internal medicine. (18th ed.)։ New York: McGraw-Hill։ էջ Chapter 300։ ISBN 978-0-07174889-6։ Արխիվացված օրիգինալից 30 March 2016-ին։ Վերցված է 6 November 2014 
  9. 9,0 9,1 «Safety and efficacy of antibiotics compared with appendicectomy for treatment of uncomplicated acute appendicitis: meta-analysis of randomised controlled trials»։ The BMJ 344: e2156։ 2012։ PMC 3320713։ PMID 22491789։ doi:10.1136/bmj.e2156 
  10. 10,0 10,1 10,2 Hobler K. (Spring 1998)։ «Acute and Suppurative Appendicitis: Disease Duration and its Implications for Quality Improvement»։ Permanente Medical Journal 2 
  11. 11,0 11,1 GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1545–1602։ PMC 5055577 ։ PMID 27733282։ doi:10.1016/S0140-6736(16)31678-6 
  12. 12,0 12,1 GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1 
  13. 13,0 13,1 «Obstruction of appendix vermiformis causing acute appendicitis. One of the most common causes of this is an acute viral infection which causes lymphoid hyperplasia and therefore obstruction. An experimental study in the rabbit»։ Acta Chirurgica Scandinavica 148 (1): 63–72։ 1982։ PMID 7136413 
  14. 14,0 14,1 14,2 Tintinalli editor-in-chief Judith E. (2011)։ Emergency medicine : a comprehensive study guide (7. ed.)։ New York: McGraw-Hill։ էջ Chapter 84։ ISBN 978-0-07-174467-6։ Արխիվացված օրիգինալից 22 December 2016-ին։ Վերցված է 6 November 2014 
  15. 15,0 15,1 15,2 Schwartz's principles of surgery (9th ed.)։ New York: McGraw-Hill, Medical Pub. Division։ 2010։ էջ Chapter 30։ ISBN 978-0-07-1547703 
  16. Barrett ML, Hines AL, Andrews RM (July 2013)։ «Trends in Rates of Perforated Appendix, 2001–2010»։ Healthcare Cost and Utilization Project Statistical Brief #159։ PMID 24199256։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-10-20-ին 
  17. 17,0 17,1 Shogilev DJ, Duus N, Odom SR, Shapiro NI (November 2014)։ «Diagnosing appendicitis: evidence-based review of the diagnostic approach in 2014.»։ The Western Journal of Emergency Medicine (Review) 15 (7): 859–71։ PMC 4251237։ PMID 25493136։ doi:10.5811/westjem.2014.9.21568 
  18. Mason RJ (August 2008)։ «Surgery for appendicitis: is it necessary?»։ Surgical Infections 9 (4): 481–8։ PMID 18687030։ doi:10.1089/sur.2007.079 
  19. Fitz RH (1886)։ «Perforating inflammation of the vermiform appendix with special reference to its early diagnosis and treatment»։ American Journal of the Medical Sciences (92): 321–46 
  20. «Significance of the obstructive factor in the genesis of acute appendicitis»։ Archives of Surgery 34 (3): 496–526։ 1937։ doi:10.1001/archsurg.1937.01190090121006 
  21. Hollerman J., Bernstein MA, Kottamasu SR, Sirr SA (1988)։ «Acute recurrent appendicitis with appendicolith»։ The American Journal of Emergency Medicine 6 (6): 614–617։ doi:10.1016/0735-6757(88)90105-2 
  22. 22,0 22,1 «An unusual localization of trichobezoar in the appendix»։ The Turkish Journal of Gastroenterology 22 (3): 357–8։ June 2011։ PMID 21805435։ doi:10.4318/tjg.2011.0232 
  23. «The prevalence of appendiceal fecaliths in patients with and without appendicitis. A comparative study from Canada and South Africa»։ Annals of Surgery 202 (1): 80–82։ 1985։ PMC 1250841։ PMID 2990360։ doi:10.1097/00000658-198507000-00013 
  24. «Appendiceal calculi and fecaliths as indications for appendectomy»։ Surgery, Gynecology & Obstetrics 171 (3): 185–8։ 1990։ PMID 2385810 
  25. Arnbjörnsson E (1985)։ «Acute appendicitis related to faecal stasis»։ Annales Chirurgiae et Gynaecologiae 74 (2): 90–3։ PMID 2992354 
  26. «Origin of acute appendicitis: fecal retention in colonic reservoirs: a case control study»։ Surgical Infections 8 (1): 55–62։ 2007։ PMID 17381397։ doi:10.1089/sur.2005.04250 
  27. Burkitt DP (1971)։ «The aetiology of appendicitis»։ British Journal of Surgery 58 (9): 695–9։ PMC 1598350։ PMID 4937032։ doi:10.1002/bjs.1800580916 
  28. «Diverticular disease in urban Africans in South Africa»։ Digestion 24 (1): 42–6։ 1982։ PMID 6813167։ doi:10.1159/000198773 
  29. Arnbjörnsson E (1982)։ «Acute appendicitis as a sign of a colorectal carcinoma»։ Journal of Surgical Oncology 20 (1): 17–20։ PMID 7078180։ doi:10.1002/jso.2930200105 
  30. «Effect of dietary fibre on stools and the transit-times, and its role in the causation of disease»։ The Lancet 2 (7792): 1408–12։ 1972։ PMID 4118696։ doi:10.1016/S0140-6736(72)92974-1 
  31. «Fiber intake and childhood appendicitis»։ International Journal of Food Science and Nutrition 51 (3): 153–7։ 2000։ PMID 10945110։ doi:10.1080/09637480050029647 
  32. «Appendicectomy--becoming a rare event?»։ Medical Journal of Australia 175 (1): 7–8։ 2001։ PMID 11476215։ Արխիվացված օրիգինալից 2006-08-26-ին 
  33. «Fibre and bowel transit times»։ The British Journal of Nutrition 45 (1): 77–82։ January 1981։ PMID 6258626։ doi:10.1079/BJN19810078 
  34. Ashdown H. F., D'Souza N., Karim D., Stevens R. J., Huang A., Harnden A. (17 December 2012)։ «Pain over speed bumps in diagnosis of acute appendicitis: diagnostic accuracy study»։ The BMJ 345 (dec14 14): e8012։ PMC 3524367։ PMID 23247977։ doi:10.1136/bmj.e8012 
  35. Hobler K. (Spring 1998)։ «Acute and Suppurative Appendicitis: Disease Duration and its Implications for Quality Improvement»։ Permanente Medical Journal 2 (2)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-10-07-ին 
  36. 36,0 36,1 36,2 Sachdeva Anupam, Dutta AK (31 August 2012)։ Advances in Pediatrics։ JP Medical։ էջ 1432։ ISBN 9789350257777 
  37. Small V (2008)։ Dolan B, Holt L, eds.։ Surgical emergencies։ Accident and Emergency: Theory into Practice (2nd ed.) (Elsevier) [Հղում աղբյուրներին]
  38. Virgilio Christian de, Frank Paul N., Grigorian Areg (10 January 2015)։ Surgery (English)։ Springer։ էջ 215։ ISBN 9781493917266 
  39. Kadim Abbas Abdul Mahdi (1 April 2016)։ «Surgical and Clinical Review of Acute Appendicitis»։ International Journal of Multidisciplinary and Current Research 4։ ISSN 2321-3124։ Արխիվացված օրիգինալից 9 August 2016-ին։ «Massouh sign characterized by increased abdominal pain with coughing. It may be an indicator of appendicitis. A positive Massouh sign is a grimace of the person being examined upon a right sided (and not left) sweep (40).» 
  40. Wolfson Allan B., Cloutier Robert L., Hendey Gregory W., Ling Louis J., Schaider Jeffrey J., Rosen Carlo L. (27 October 2014)։ Harwood-Nuss' Clinical Practice of Emergency Medicine (English)։ Wolters Kluwer Health։ էջ 5810։ ISBN 9781469889481։ Արխիվացված օրիգինալից 10 September 2017-ին։ Վերցված է 15 June 2016։ «Physical signs classically associated with acute appendicitis include Rovsing sign, psoas sign, and obturator sign.» 
  41. Dunster Edward Swift, Hunter James Bradbridge, Sajous Charles Euchariste de Medicis, Foster Frank Pierce, Stragnell Gregory, Klaunberg Henry J., Martí-Ibáñez Félix (1922)։ International Record of Medicine and General Practice Clinics (English)։ New York Medical Journal։ էջ 663 
  42. 42,0 42,1 Gregory Charmaine (2010)։ «Appendicitis»։ CDEM Self Study Modules։ Clerkship Directors in Emergency Medicine։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-11-30-ին 
  43. М.И. Кузин "Хирургические болезни", Учебник, 2002, стр. 631
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 8, էջ 643 CC-BY-SA-icon-80x15.png