Մորֆին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մորֆին
Morphin - Morphine.svg
Ընդհանուր տեղեկություններ
Դասական անվանակարգում (5α,6α)-դիդեհիդրո-4, 5-էպոքսի-17-մեթիմորֆինան-3, 6-դիոլ
Ավանդական անվանում մորֆին, մորֆիում, (մորֆինի քլորիդ)
Քիմիական բանաձև C₁₇H₁₉NO₃
Մոլային զանգված 285,136 զանգվածի ատոմական միավոր[1] գ/մոլ
Հալման ջերմաստիճան 254 °C °C
Քիմիական հատկություններ
Լուծելիությունը ջրում 0,01920 °C, 0,0440 °C, 0,217100 °C գ/100 մլ
Լուծելիությունը էթանոլ-ում 0,3710 °C, 378 °C (քաշ %) գ/100 մլ
Դասակարգում
CAS համար 57-27-2
PubChem 5288826
EINECS համար 200-320-2
SMILES CN1CCC23C4C1CC5=C2C(=C(C=C5)O)OC3C(C=C4)O
ЕС 200-320-2
ChEBI 4450907
Եթե հատուկ նշված չէ, ապա բոլոր արժեքները բերված են ստանդարտ պայմանների համար (25 °C, 100 կՊա)

Մորֆին (հին հունական դիցաբանության մեջ քնի և երազի աստված Մորփեոսի անունից[2][3]՝ հուն․՝ Μορφεύς կամ հուն․՝ Μορφέας)[4][5], ստանում են ափիոնից[6][7], իսկ ափիոնը՝ քնաբեր կակաչից[6][8]։ Առաջին անգամ մորֆինը նկարագրել է գերմանացի ֆարմակոլոգ ֆրիդրիխ Սերտյուրները[9][10]: 1853 թվականին ներարկիչի հայտնաբերումը նպաստեց այս թմրանյութի տարածմանը[10][2]: Բշկական նպատակներով կիրառվող ափիոնը պետք է պարունակի 10% մորֆին։ Սակայն, նույնիսկ բժշկության մեջ այս նյութը պետք է կիրառել խիստ հսկողության տակ: Ցավազրկող ազդեցությունը պայմանավորված է կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ունեցած ազդեցությամբ[6][6]: Օգտագործում են սաստիկ ցավերը թուլացնելու կամ թեթևացնելու նպատակով: Նախկինում օգտագործել են ալկոհոլային կախվածությունը բուժելու նպատակով: Լայն կիրառում է ունեցել Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, ինչը «զինվորական հիվանդության» (մորֆինային կախվածություն) առաջացման պատճառ է դարձել ավելի քան 400 հազար զինվորների մոտ: Այնուամենայնիվ, տուն վերադառնալուց հետո նրանց 90% դադարեցրել են մորֆինի օգտագործումը: Մորֆինը օրգանիզմ է անցնում պերօռալ կամ ներերակային ինյեկցիաների միջոցով[6]: Ափիոնը պարունակում է 20 ալկալոիդ, որոնք կամ ֆենանտրենի կամ իզոխինոլինի ածանցյալներ են։ Մորֆինը ֆենանտրենի խմբի ալկալոիդ է։ Այս խմբի մեջ է մտնում նաև կոդեինը։ Իզոխինոլինի ածանցյալներից է պապավերինը։ Մորֆինը օժտված է քնաբեր, թմրեցուցիչ հատկություններով։ Վերացնում է ցավը, տագնապը, անհանգստությունը, առաջանում է էյֆորիա։ Քունը մակերեսային է, և քանի որ ողնուղեղը դրդված է, հիվանդին թվում է, որ ինքը մասնակցում է այն գունավոր երազներին, որոնք տեսնում է և որոնք բովանդակությամբ համընկնում են իր ցանկություններին։ Այս հոգեկան հանգիստը, երանելի վիճակը հիվանդի մոտ ցանկություն է առաջացնում կրկին ընդունել մորֆին։ Զարգանում է կախվածություն, թմրամոլություն՝ մորֆինիզմ։ Միառժամանակ իջնում է մարմնի ջերմաստիճանը, պակասում է դիուրեզը։ Շնչառությունը դառնում է դանդաղ և խորը։ Մորֆինը ընկճում է հազի, փսխման կենտրոնները, առաջացնում է միոզ, պակասեցնում է մարսողական համակարգում հյութազատությունը, առաջացնում է փորկապություն, միզակապություն, սրտխառնոց, կախվածություն։ Մորֆինը անոթների վրա անմիջական ազդեցություն չի թողնում, իսկ դոզայի ավելացումից կարող է առաջանալ օրթոստատիկ հիպոտենզիա։ Մորֆինի գերդոզավորման դեպքում առաջանում է սուր թունավորում։ Սկզբում նկատվում է գրգռվածություն, որը փոխվում է քնկոտության։ Բբերը նեղանում են, ջերմաստիճանը իջնում է, նկատվում է սֆինկտորների սպազմ։ Շնչառությունը դառնում է ոչ համաչափ։ Նման դեպքերում կատարում են ստամոքսի լվացում KMnO4-ի կամ տանինի լուծույթով։ Մորֆինի կոնցենտրացիան արյան մեջ պակասեցնելու նպատակով ներարկում են ներերակային 5% գլյուկոզա կամ NaCl-ի կոնցենտրիկ լուծույթ։ Մեզը բաց են թողնում կատետրի օգնությամբ։ Մորֆինի բացակայությունը շատ ծանր է ընթանում։ Առաջանում է աբստինենցիայի (ինքնազսպման) վիճակ, որը ուղեկցվում է դեպրեսիայով։

Մորֆինը շատ քիչ քանակությամբ սինթեզվում է մարդու լյարդում կոդեին պարունակող պրեպարատների ընդունումից հետո: 1874 թվականին մորֆինից սինթեզվեց դիացետիլմորֆինը, որն ավելի հայտնի է հերոին անվամբ: Մորֆինի ամբողջական սինթեզն իրագործվել է 1952 թվականին Ռոբերտ Վուդվորդի կողմից: Ներկայումս հայտնի են մորֆինի սինթեզի մի քանի տարբերակներ, սակայն աշխատանքները բավականին բարդ ու ժամանակատար են, ինչը նպատակահարմար չէ:Բնական մորֆինն ավելի էժան է, քան արհեստական ճանապարհով ստեղծվածը:

Մորֆինը որպես դեղամիջոց հասանելի է Ավստրիայում, Բուլղարիայում և Սլովենիայում այն հիվանդների համար ովքեր ունեն անտանելիություն մետադոնի և բուպրենորֆինի հադեպ[11]: Վերջին 20 տարիների ընթացքում 4 անգամ մեծացել է մորֆինի արտադրությունը[12]: Միայն 2013 թվականին արտադրվել է 523 տոննա մորֆին[12]: Որից 45 տոննան օգտագործվել է ցավազրկման նպատակով: Մորֆինի 70% օգտագործվում է այլ օփիոիդների ստեղծման համար ( հիդրոմորֆին, օքսիմորֆին, հերոին)[13][14]: Ամենաշատ սպառում դիտվում է զարգացած երկրներում,հատկապես ԱՄՆ, Կանադա, Մեծ Բրիտանիա[15][16]: Մորֆինը Առողջապահության Համաշխարհային Կազմակերպությունում գրանցված է առողջապահության ոլորտում ամենաարդյունավետ դեղերի շարքում[17]: Այն վաճառվում է տարբեր առևտրային անուններով[18]:

Բժշկական օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2 պարկուճ 5 մգ և 10 մգ) մորֆինի սուլֆատ
1 մլ պարունակում է 10 մգ մորֆին

Ցավ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինը կիրառվում է սուր և քրոնիկ ուժեղ ցավերի ժամանակ: Ինչպես նաև միոկարդի ինֆարկտի և ծննդաբերական ցավերի մեղմացման համար[19]: Ցավազրկում է 3-7 ժամով[6]: Պետք է զգուշանալ առանց ST սեգմենտի բարձրացման սրտամկանի ինֆարկտի ժամանակ կիրառելիս[20], քանի որ այս դեպքում մորֆինը բարձրացնում է մահացությունը: Կիրառվում է նաև սուր թոքային այտուցը բուժելու նպատակով[6]: Մորֆինը թուլացնում է ուռուցքային ցավերը: Կողմնակի էֆեկտներ սրտխառնոցը և փորկապությունը լուրջ պատճառ չեն բուժումը դադարեցնելու համար[21]:

Շնչահեղձություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինի կիրառումը նվազեցնում է շնչահեղձության ախտանիշները պայմանվորված ուռուցքային և այլ պատճառներով[22][23]: Շնչահեղձության ժամանակ հանգիստ վիճակում կամ նվազագույն ակտիվության պայմաններում այնպիսի վիճակներում ինչպիսիք են տարածուն ուռուցքը կամ կարդիոռեսպիրատոր հիվանդությունները սահմանային փուլում, մորֆինի փոքր դոզաների պարբերաբար ընդունումը զգալիորեն նվազեցնում է շնչահեղձությունը[24][25]:

Opioid use disorder[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հակացուցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարաբերական հակացուցումներն են

  • շնչառական դեպրեսիա[6]
  • սուր պանկրեատիտ[26]

Կողմնակի ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փորկապություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչպես լոպերամիդը և այլ օփիոիդները մորֆինը նույպես ազդում է մարսողկան համակարգի վրա նվազեցնելով ստամքսի կծկողականությունը և հանգեցնում փորկապության: Նվազեցնում է ստամոքսի դատարկման ժամանակը և ընկճում մարսողական հյութի սեկրեցիան, ինչը նույնպես նպաստում է փորկապության զարգացմանը:

Հորմոնային դիսբալանս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլինիկական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մորֆինը ինչպես և մյուս օփիոիդները քրոնիկ օգտագործման դեպքում երկու սեռերի մոտ էլ բերում է հիպոգոնադիզմի առաջացման (դիտվում է օփիոիդներ քրոնիկ օգտագործողների 90% մոտ) և հորմոնալ դիսբալանսի զարգացման: Այս կողմնակի ազդեցությունը պայմանավորված է ընդունված դոզայով: Կանանց մոտ խանգարում է մենստրուացիան ընկճելով լյուտեինիզացնող հորմոնի մակարդակը: Քրոնիկ օգտագործողների մոտ մեծանում է օստեոպորոզի և ոսկրերի կոտրվածքների առաջացման հավանականությունը: Փոքր դոզաների ազդեցությունն էնդոկրին համակարգի վրա պարզ չէ[27][28]:

Ազդեցությունը մարդու գործունեության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օփիոիդներն ազդում են աշխատունակության վրա: Հանգեցնում են զգայական, մոտոր ֆունկցիաների, տեսողական համակարգի ինչպես նաև ուշադրության խանգարումների: Մորֆինը համարվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի դեպրեսսանտ: Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել մորֆինի բացասական ազդեցությունը շարժողական ֆունկցիաների վրա: Բարձր դոզան կարող է վատացնել մատերի նուրբ շարժումները[29]: Այնուամենայնիվ ոչ մի հետազոտություն ցույց չի տվել մորֆինի օգտագործման և ընդհանուր շարժողական ֆունկցիաների միջև հարաբերակցությունը:

Ինչ վերաբերվում է կոգնիտիվ ֆունկցիաներին,ապա հետազոտությունը ցույց է տվել, որ մորֆինն ունենում է բացասական ազդեցություն անտերոգրադ և ռետրոգրադ հիշողության վրա[30]: Կարող են ազդել նաև ուշադրության և ճանաչողության վրա: Ավելի հավանական է, որ այս նշաններն առավել արտահայտված կլինեն այն անձանց մոտ ովքեր չեն ստացել օփիոիդներ, քան քրոնիկ օգտագործողների մոտ:

Քրոնիկ օփիոիդներ օգտագործողների մոտ, ովքեր ստանում են քրոնիկական օփիոիդային անզգայացնող թերապիա՝ ՔՕԱԹ (COAT), որպեսզի բուժեն ուժեղ քրոնիկական ցավը վարքագծային ստուգիչ թեստերը ցույց են տվել ընկալունակության, ճանաչողության, հավասարակշռության, պահվածքի և այլ համակարգերի նորմալ աշխատանք (ստուգվածների մեծ մասի մոտ): 2000 թվականին ՔՕԱԹ-ով պացիենտների հետազոտություն անցկացվեց[31], պարզելու համար, արդյո՞ք այս մարդիկ կարող են վարել տրանսպորտային միջոցներ: Հետազոտության արդյունքները խոսում են այն մասին, որ օփիոիդների ստաբիլ ընդունումն էական ազդեցություն չի ունենում ֆիզիկական, կոգնիտիվ և այլ ունակությունների վրա: ՔՕԱԹ-ով պացիենտները ցուցաբերում են այնպիսի առաջադրանքների արագ լուծում, որոնք պահանջում են պատասխանի արագություն (Ռեյի թեստ): Փոխարենն անում են շատ սխալներ: ՔՕԱԹ-ով պացիենտների մոտ չեն նկարագրվել տեսողական համակարգի և ընկալչական ֆունկցիայի խանգարումներ, բայց նրանց մոտ հայտնաբերվել է կարճաժամկետ տեսողական հիշողության խանգարում և իմպուլսիվ պահվածք: Կարևոր է նշել, որ համաձայն փորձի արդյունքների, չկա հաստատող կարծիք այն մասին, որ ՔՕԱԹ-ով հիվանդների կողմից օփիոիդների քրոնիկ կիրառումն ունենում է աննշան ազդեցություն փսիխոմոտոր, կոգնիտիվ, նեյրոփսիխոլոգիկ ֆունկցիաների վրա:

Կախվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինն առաջացնում է ուժեղ կախվածություն: Կառավարվող փորձերի ժամանակ, որտեղ համեմատվել են մորֆինի և հերոինի ֆիզիոլոգիական և սուբյեկտիվ ազդեցությունները ցույց են տալիս, որ այս երկու պրեպարատների հանդեպ կախվածություն առաջանում է նույն ժամանակում: Փորձը ցույց տվեց, որ նախկին թմրամոլները մորֆինն ու հերոինը գերադասում են այն օփիոիդներից[32], ինչպիսիք են հիդրոմորֆոնը, ֆենտանիլը, օքսիկոդինը և պետիդինը: Համեմատած մյուս օփիոիդների մորֆինն ու հերոինն ավելի հակված են էյֆորիաներ առաջացնելուն: Այն փաստը, որ թմրամոլների շրջանում հերոինը մյուս օփիոիդներից նախընտրելի է պայմանավորված է նրանով, որ հերոինը (հայտնի է նաև մորֆինի դիացետատ, դիամորֆին անվանումներով) հանդիսանում է մորֆինի բարդ եթեր, մորֆինի նախադեղ: Ինչը նշանակում է, որ այս նյութերը համարժեք են: Հերոինը վերափոխվում է մորֆինի մինչև ընկալիչների հետ կապվելը: Ընկալիչների հետ կապվելուց հետո մորֆինը ցուցաբերոմ է այն սուբյեկտիվ զգացողությունները, որոնք ստանալու նպատակով էլ թմրամոլներն ընդունում են այս թմրանյութը[33]:

Հանդուրժողականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի հիպոտեզներ կան այն մասին, թէ ինչպես է զարգանում հանդուրժողականություն մորֆինի նկատմամբ:Այս երևույթի զարգացումը պայմանավորված է օփիոիդային ընկալիչների ֆոսֆորիլացմամբ (ինչը կարող է փոխել ընկալիչների կոնֆորմացիան), ընկալիչներից G-սպիտակուցների առանձնացմամբ (հանգեցնում է ընկալիչների դեսենսիբիլիզացիայի (թերզգայունություն))[34] , ընկալիչների քանակի քչացմամբ: Ապացուցված է, որ խոլեցիստոկինինի անտագոնիստները՝ հատկապես պրոգլումիդը դանդաղեցնում է մորֆինի հանդեպ հանդուրժողականության զարգացումը:

Հանման համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինի ընդունման դադարեցումը հանգեցնում է հանման համախտանիշի զագացման, որն ի տարբերություն բարբիտուրատների, բենզոդիազեպինի, ալկոհոլի և քնաբերների ճակատագրական չի դառնում նյարդաբանորեն առողջ, թոքային և սրտային անբավարարություն չունեցող մարդկանց համար: Թույլ օփիոիդները կարող են առաջացնել աբստինենցիայի սինդրոմ: Մորֆինի օգտագործման դադարեցումը, ինչպես և մյուս օփիոիդների օգտագործման դադարեցումն անցնում է մի քանի փուլերով,որոնք տարբերվում են տևողությամբ:

  • Փուլ I. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 6-14 ժամ անց դիտվում է անհանգստություն, դրդվածություն, քրտնարտադրություն, թույլ արտահայտված դիսֆորիա:
  • Փուլ II. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 14-18 ժամ անց սկսվում են հորանջել, դիտվում է ուժեղ քրտնարտադրություն, թեթև դեպրեսիա, արցունքահոսություն, լաց, գլխացավեր, հարբուխ, դիսֆորիա:
  • Փուլ III. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 16-24 ժամ անց սկսվում է հարբուխ, ռինոռեա, բբերի լայնացում, պիլոէրեկցիա (փշաքաղվում են «սառը հնդկահավ» [35]արտահայտությունը լսելիս), մկանային ցնցումներ, ցավ ոսկրերում և մկաններում, ախորժակի կորուստ, ստամոքսի սպազմեր: Ուժգնանում են վերը նշված փուլերում դիտվող ախտանիշները:
  • Փուլ IV. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 24-36 ժամ անց վերը նշված փոփոխություններն ավելի արտահայտիչ են դառնում: Սկսվում են ուժեղ ջղակծկումներ, ոտքերի ոչ կամայական շարժումներ, անհանգիստ ոտքերի սինդրոմ, անքնություն, զարկերակային ճնշման բարձրացում, մարմնի ջերմաստիճանի չնչին բարձրացում, տախիկարդիա, անքնություն, սրտխառնոց:
  • Փուլ V. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 36-72 ժամ անց փսխում, դիարեա, մարմնի զանգվածի կորուստ օրական 2-5 կգ, լեյկոցիտների քանակի շատացում և այլ փոփոխություններ արյան մեջ:
  • Փուլ VI. ախորժակի վերականգնում և աղիների աշխատանքի նորմալացում, սկսվում են քրոնիկ սիմպտոմները, որոնք հոգեբանական բնույթ ունեն, ցավի նկատմամբ զգացողության բարձրացում, հիպերտոնիա, կոլիտ և այլ ստամոքսաղիքային հիվանդություններ կապված մոտորիկայով, քաշի կառավարման հետ կապված խնդիրներ:
    Աբստինենցիայի ուշ փուլերում որոշ պացիենտների մոտ ուլտրասոնոգրաֆիկ հետազոտությունը ցույց է տվել պանկրեատիտի նշաններ: Ենթադրվում է, որ այս նշանների առաջացման պատճառը Օդիի սեղմանի սպազմն է[36]: Աբստինենցիայի սիմպտոմները, կապված մորֆինային կախվածության հետ, սովորաբար առաջանում են չափաբաժնի ընդունման համար պլանավորած ժամանակից քիչ առաջ, երբեմն վերջին անգամ ընդունած չափաբաժնից հետո մի քանի ժամերի ընթացքում (սովորաբար 6-ից 12 ժամ): Վաղաժամ առաջացող սիմպտոմներն են արցունքահոսությունը, անքնությունը, դիարեան, քթահոսությունը, դիսֆորիան, հորանջելը, քրտնարտադրությունը: Հետագայում սկսվում են ուժեղ գլխացավեր, անհանգստություն, դրդվածություն, ախորժակի կորուստ, ուժեղ ցավեր որովայնում, սրտխառնոց, փսխում, տրեմոր (դող): Աբստինենցիայի սուր փուլում դիտվում են դեպրեսսիա և փսխում, սիստոլիկ և դիաստոլիկ բարձր ճնշում, ինսուլտ, բարձրանում է պրեմորֆինի մակարդակը[37]: Փշաքաղությանն ու սագամաշկին փոխարինում են արյան տաք հոսքը: Ոտքերով հարվածելը[33]: Առաջանում են ուժեղ ցավեր ոսկրերում, մեջքի մկաններում և վերջույթներում, մկանային սպազմ: Այս սիմպտոմների դրսևորման ցանկացած պահին թմրանյութի ներմուծումը կարող է փոխել աբստինենցիայի ընթացքը: Աբստինենցիայի հիմնական սիմպտոմները հասնում են առավելագույնի չափաբաժնի վերջին ընդունումից 48-96 ժամ անց և վերանում են 8-12 օրից: Մորֆինի օգտագործման հանկարծակի դադարեցումը խիստ կախվածություն ունեցողների և վատառողջների մոտ կարող է լետալ ազդեցություն ունենալ (մահ): Մորֆինից հրաժարվելն ավելի քիչ վտանգավոր է, քան ալկոհոլից, բենզոդիազեպինից և բարբիտուրատնեից[38][39]: Մորֆինից հոգեբանական կախվածությունը բարդ է ու երկարատև: Այն բանից հետո,երբ ֆիզիկական կախվածությունը հաղթահարված է թմրամոլը շարունակում է մտածել մորֆինի կամ այլ դեղամիջոցների ընդունման մասին: Իրեն զգում է տարօրինակ և ճնշված: Հոգեբանական աբստինենցիան երկար ու տանջալից է[40]: Թմրամոլները տառապում են անքնության, դեպրեսսիայի, տագնապի պատճառով: Դիտվում է գիտակցության մթագնում, տրամադրության փոփոխություններ, ամնեզիա, ցածր ինքնագնահատական, պարանոյա: Միջամտության բացակայության դեպքում ախտանիշների հիմնական մասը կարող է անհետանալ 7-10 օրերի ընթացքում, ներառյալ հոգեբանական կախվածությունը: Կա ռեցիդիվի (կրկնման) հավանականություն, եթե միջավայրը և մոտիվացիան չեն ենթարկվել փոփոխության: Ռեցիդիվները ամենաշատը դիտվում են մորֆին կամ հերոին օգտագործող թմրամոլների մոտ (98%)[41]:

Գերդոզավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերդոզավորումը կարող է հանգեցնել ասֆիքսիայի և մահվան, եթե անհապաղ բժշկական օգնություն չստանա[42]: Գերդոզավորման բուժումը կատարվում է նալօքսոնով, որն ամբողջությամբ չեղարկում է մորֆինի ազդեցությունը, բայց կարող է հանգեցնել աբստինենցիայի զարգացման այն մարդկանց մոտ ովքեր ունեն կախվածություն օփիատներից: Բուժման համար կարող է անհրաժեշտ լինել նալօքսոնի մեկից ավել չափաբաժին[42]: Մորֆինի նվազագույն մահացու դոզան 120 մգ է[43], բայց գերզգայունության դեպքում 60 մգ կարող է հանգեցնել անսպասելի մահվան: Դեղորայքային լուրջ կախվածության դեպքում 2000-3000 մգ համարվում է տանելի[44]:

Ֆարմակոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆարմակոդինամիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինը օփիոիդի պրոտոտիպ է և հանդիսանում է ստանդարտ,որով ստուգվում և փորձարկվում են մյուս օփիոիդները[45]: Այն փոխազդում է գերազանցապես μ-δ-օփիոիդային (Mu-Delta) ընկալիչների հետ[46][47]: μ-կապման տեղամասերը գլխուղեղում տեղաբաշխված են ցրված, բարձր խտությամբ գտնվում են հիպոթալամուսում, կեղևի որոշ հատվածներում, եռորյակ նյարդում[48]:

Մորֆինը հանդիսանում է ֆենանտրենային օփիոիդային ռեցեպտորի ագոնիստ: Նրա հիմնական ֆունկցիան μ-օփիոիդային ռեցեպտորների (MOR) ակտիվացումն ու կապումն է կենտրոնական նյարդային համակարգում: MOR-ում նրա ակտիվությունը կախված է փորձարկվող հյուսվածքից: Որոշ դեպքերում մորֆինը հանդիսանում է լրիվ ագոնիստ, երբեմն մասնակի ագոնիստ, նույնիսկ անտագոնիստ[49]: Կլինիկական պայմաններում մորֆինը ցուցաբերում է իր հիմնական ֆարմակոլոգիական ազդեցությունը կենտրոնական նյարդային համակարգի և ստամոքսաղիքային համակարգի վրա: Նրա հիմանական թերապևտիկ կարևորությունը հանդիսանում են ցավազրկումը և սեդացիան: MOR-ի ակտիվացումը կապված է ցավազրկմամբ, սեդացիայով, էյֆորիայով, ֆիզիկական կախվածությամբ և շնչառական ֆունկցիայի ճնշմամբ: Մորֆինը հանդիսանում է նաև κ-օփիոիդային ռեցեպտորի (KOR) և δ-օփիոիդային ռեցեպտորի (DOR) ագոնիստ: KOR-ի ակտիվացումը կապված է սպինալ անզգայացմամբ, միոզով (բբի նեղացում), փսիխոմիմետիկ ազդեցությամբ: Համարվում է, որ DOR-ն իր դերն ունի ցավազրկման մեջ[50]: Չնայած մորֆինը չի կապվում σ-ընկալիչների հետ, ցույց է տրված, որ σ-ընկալիչների ագոնիստները, ինչպիսին է (+)-պենտազոցինը, արգելակում է մորֆինի անալգետիկ ազդեցությունը, իսկ σ-ընկալիչների անտագոնիստները մեծացնում են մորֆինի անալգետիկ հատկությունը[51]: Սա ցույց է տալիս σ-ընկալիչների դերը մորֆինի ազդման մեջ:

Մորֆինի ազդեցությանը կարելի է դիմակայել օփիոիդային ռեցեպտորների անտագոնիստների միջոցով, ինչպիսիք են նալօքսոնը և նալտրեքսօնը: Մորֆինի հանդեպ հարմարվողականության զարգացումը կարող են արգելակել NMDA-ռեցեպտորների անտագոնիստները, ինչպիսիք են կետամինը կամ դեքստրոմեթորֆանը[52]: Մորֆինի համակցումը ցավերի երկարատև բուժման յամանակ այլ օփիոիդների հետ, որոնք քիմիական կառուցվածքով նման չեն լինի մորֆինին, կդանդաղեցնի հարմարվողականության զարգացումը: Մասնավորապես այն օփիոիդները, որոնք զգալիորեն պակաս խաչաձև հանդուրժողականություն են առաջացնում մորֆինի հետ: Այդպիսիք են լեվորֆանոլը, կետոբեմիդոնը, պիրիտրամիդը և մետադոնը և դրա ածանցյալները: Նշված բոլոր դեղամիջոցներն ունեն NMDA-ռեցեպտորների անտագոնիստ հատկություններ: Համարվում է,որ մետադոնը և դեքստրոմորամիդը ուժեղ օփիոիդներ են, որոնք համեմատաբար քիչ խաչաձև հանդուրժողականություն են առաջացնում մորֆինի հետ:

Գեների էքսպրեսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մորֆինը կարող է փոխել մի շարք գեների էքսպրեսիան: Ցույց է տրված, որ միանգամյա ներարկումը փոխում է բջիջների հետ կապված սպիտակուցների և պիտակուցների այն երկու հիմանական խմբերի գեների էքսպրեսիան,որոնք մասնակցում են միտոքոնդրիումների շնչառությանը[53]:

Ազդեցությունն իմուն համակարգի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղուց հայտնի է, որ մորֆինն ազդում է կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա, ինչը հանգեցնում է ցավի թեթևացման և ցավազրկման: 1970-ից 80-ական թվականներին ապացուցվեց, որ օփիոիդային թմրամոլները ցուցաբերում են վարակման բարձր ռիսկ (օրինակ՝ թոքաբորբ, տուբերկուլյոզ, ՄԻԱՎ, ՁԻԱՀ): Սա գիտնականներին ստիպեց հավատալ, որ, մորֆինն ազդում է նաև իմուն համակարգի վրա: Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի քրոնիկ օգտագործման դեպքում մորֆինի ազդեցությունն իմունիտետի վրա:

Մորֆինի, իմուն համակարգի վրա ունեցած ազդեցության փաստի հաստատման առաջին քայլը եղավ այն, որ ցույց տրվեց օփիոիդային ընկալիչների առկայությունը ոչ միայն կենտրոնական նյարդային համակագում, այլ նաև իմուն համակարգում: Հետազոտությունը ցույց տվեց, որ դենդրիտային բջիջները, որոնք հանդիսանում են բնածին իմունիտետի մաս, օժտված են օփիատային ընկալիչներով: Դենդրիտային բջիջները պատասխանատու են ցիտոկինների արտադրության համար,իսկ սրանք իրենց հերթին համարվում են իմուն համակարգի գործիքներ: Այս նույն հետազոտությունը ցույց տվեց, որ այն դենդրիտային բջիջները, որոնք իրենց տարբերակման փուլում պարբերաբար ենթարկվում են մորֆինի ազդեցությանը, արտադրում են ավելի շատ ինտերլեյկին-12 (IL-12), ցիտոիկին, որը պատասխանատու է Т-բջիջների աճի,զարգացման և տաևբերակման համար և ավելի քիչ ինտերլեյկին-10 (IL-10), ցիտոկին, որը պատասխանատու է В-բջջային պատասխանի համար (В-բջիջներն արտադրում են հակամարմիններ ինֆեկցիայի դեմ պայքարի համար)[54]:

Ցիտոկինների այս կարգավորումը, հավանաբար, կատարվում է p38 MAPKs-ի միջոցով (միտոգեն-ակտիվացվող պրոտեինկինազա): Սովորաբար р38-ը դենդրիտային բջիջներում ներկայանում է որպես TLR 4 (toll-նման ընկալիչ 4), որն ակտիվանում է LPS լիգանդով (լիպոպոլիսախարիդ): Սա ստիպում է p38 MAPK-ին ֆոսֆորիլացվել, ինչն էլ հանգեցնում է p38 MAPK-ի ակտիվացմանը, որպեսզի սկսվի IL-10 և IL-12 սինթեզը: Երբ դենդրիտային բջիջներն իրենց տարբերակման փուլում ենթարկվում են մորֆինի քրոնիկական ազդեցությանը այնուհետև LPS-ի ազդեցությանը, խախտվում է ցիտոկինների արտադրությունը: Մորֆինի ազդեցությունից հետո p38 MAPK-ը չի նպաստում IL-10-ի սիթեզին, փոխարենն ակտիվանում է IL-12-ի սինթեզը: Հստակ մեխանիզմ, որի միջոցով մի ցիտոկինի սինթեզն ավելանում է մյուսի օգտին, հայտնի չէ: Ամենայն հավանականությամբ մորֆինը հանգեցնում է МАРК р38-ի բարձր ֆոսֆորիլացման: IL-10-ի և IL-12-ի միջև փոխազդեցության արդյունքում IL-12ի սիթեզը կարող է շատանալ, եթե չսինթեզվի IL-10: IL-12-ի գերարտադրությունը հանգեցնում է T-բջջային պատասխանի ուժգնացման:

Մորֆինի իմուն համակարգի վրա ունեցած ազդեցությունն ուսումնասիրող հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ մորֆինն ազդում է նեյտրոֆիլների և այլ ցիտոկինների արտադրության վրա: Քանի որ ցիտոկինների արտադրությունը անհապաղ իմուն պատասղանի (բորբոքման) մասն է , առաջ քաշվեց մի ենթադրություն,որի համաձայն ցիտոկինները կարող են ազդել ցավի զարգացման վրա: Այսպիսով, ցիտոկինները կարող են իրենց դերն ունենալ ցավազրկման մեջ: Վերջերս կենդանու մոդելի վրա կատարվեց փորձ (հետին վերջույթի թաթի բացահատում), որի նպատակն էր հետևել մորֆինի ներմուծման ժամանակ առաջացող իմունոլոգիական փոփոխություններին: Հետին վերջույթի թաթի բացահատման ժամանակ չափվում էր ցավի շեմն ու ցիտոկինների արտադրությունը: Սովորաբար ցիտոկինների արտադրությունը վերքի օջախում ուժեղանում է, որպեսզի պայքարի վարակի դեմ և նպաստի վերքի լավացմանը (հնարավոր է ցիտոկինները մասնակցում են նաև ցավի ռաջացմանը): Ներմուծված մորֆինը ( 0,1 մգ / կգ-ից մինչև 10,0 մգ / կգ) նվազեցրեց ցիտոկինների քանակը վերքի շուրջ, դոզայից կախված տարբեր չափով: Հետազոտությունն անցկացնողները կարծում են, որ մորֆինի ներմուծումը վնասվածքի առաջացման սուր փուլում կարող է նվազեցնել վարակի դեմ դիմադրողականությունը և ազդել վերքի լավացման վրա[55]:


Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 morphine
  2. 2,0 2,1 Clayton J. Mosher (2013)։ Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration։ SAGE Publications։ էջ 123։ ISBN 978-1-4833-2188-2։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  3. Fisher Gary L. (2009)։ Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery։ Los Angeles: SAGE։ էջ 564։ ISBN 978-1-4522-6601-5։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  4. Clayton J. Mosher (2013)։ Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration։ SAGE Publications։ էջ 123։ ISBN 978-1-4833-2188-2։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  5. Fisher Gary L. (2009)։ Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery։ Los Angeles: SAGE։ էջ 564։ ISBN 978-1-4522-6601-5։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 «Morphine sulfate»։ The American Society of Health-System Pharmacists։ Արխիվացված օրիգինալից 2 May 2015-ին։ Վերցված է 1 June 2015  Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> թեգ. «AHFS2015» անվանումը սահմանվել է մի քանի անգամ, սակայն տարբեր բովանդակությամբ:
  7. «Endogenous morphine: up-to-date review 2011»։ Folia Biol. (Praha) 58 (2): 49–56։ 2012։ PMID 22578954։ Արխիվացված օրիգինալից 24 August 2016-ին։ «Positive evolutionary pressure has apparently preserved the ability to synthesize chemically authentic morphine, albeit in homeopathic concentrations, throughout animal phyla.» 
  8. «Endogenous morphine: up-to-date review 2011»։ Folia Biol. (Praha) 58 (2): 49–56։ 2012։ PMID 22578954։ Արխիվացված օրիգինալից 24 August 2016-ին։ «Positive evolutionary pressure has apparently preserved the ability to synthesize chemically authentic morphine, albeit in homeopathic concentrations, throughout animal phyla.» 
  9. Courtwright David T. (2009)։ Forces of habit drugs and the making of the modern world (1 ed.)։ Cambridge, Mass.: Harvard University Press։ էջեր 36–37։ ISBN 978-0-674-02990-3։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  10. 10,0 10,1 Courtwright David T. (2009)։ Forces of habit drugs and the making of the modern world (1 ed.)։ Cambridge, Mass.: Harvard University Press։ էջեր 36–37։ ISBN 978-0-674-02990-3։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  11. National Evaluation of Pharmacotherapies for Opioid Dependence (NEPOD): Report of Results and Recommendation (PDF)։ Monograph Series No. 52 (Australian Government)։ 2004։ ISBN 978-0-642-82459-2։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 10 October 2012-ին 
  12. 12,0 12,1 Narcotic Drugs 2014 (pdf)։ INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD։ 2015։ էջեր 21, 30։ ISBN 9789210481571։ Արխիվացված օրիգինալից 2 June 2015-ին 
  13. Triggle David J. (2006)։ Morphine։ New York: Chelsea House Publishers։ էջեր 20–21։ ISBN 978-1-4381-0211-5 
  14. Karch Steven B. (2006)։ Drug abuse handbook (2nd ed.)։ Boca Raton: CRC/Taylor & Francis։ էջեր 7–8։ ISBN 978-1-4200-0346-8 
  15. Macpherson edited by Gordon (2002)։ «Black's medical dictionary»։ Nature (40th ed.) 87 (2184): 162։ Bibcode:1911Natur..87R.313.։ ISBN 978-0-7136-5442-4։ doi:10.1038/087313b0։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  16. Davis's Canadian Drug Guide for Nurses։ F.A. Davis։ 2014։ էջ 1409։ ISBN 978-0-8036-4086-3 
  17. «WHO Model List of Essential Medicines (19th List)»։ World Health Organization։ April 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 13 December 2016-ին։ Վերցված է 8 December 2016 
  18. drugs.com Drugs.com international listings for Morphine Archived 14 June 2015 at the Wayback Machine. Page accessed 2 June 2015
  19. «Morphine Sulfate»։ The American Society of Health-System Pharmacists։ Արխիվացված օրիգինալից 3 March 2011-ին։ Վերցված է 3 April 2011 
  20. «Association of intravenous morphine use and outcomes in acute coronary syndromes: results from the CRUSADE Quality Improvement Initiative»։ Am. Heart J. 149 (6): 1043–9։ June 2005։ PMID 15976786։ doi:10.1016/j.ahj.2005.02.010 
  21. «Oral morphine for cancer pain»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4: CD003868։ 2016։ PMID 27105021։ doi:10.1002/14651858.CD003868.pub4 
  22. «Emergencies in palliative care»։ Cancer J 16 (5): 514–20։ 2010։ PMID 20890149։ doi:10.1097/PPO.0b013e3181f28a8d 
  23. «Evidence-based review of interventions to improve palliation of pain, dyspnea, depression»։ Geriatrics 64 (8): 8–10, 12–4։ August 2009։ PMID 20722311 
  24. «An official American Thoracic Society statement: update on the mechanisms, assessment, and management of dyspnea»։ Am. J. Respir. Crit. Care Med. 185 (4): 435–52։ February 2012։ PMC 5448624 ։ PMID 22336677։ doi:10.1164/rccm.201111-2042ST 
  25. «American College of Chest Physicians consensus statement on the management of dyspnea in patients with advanced lung or heart disease»։ Chest 137 (3): 674–91։ March 2010։ PMID 20202949։ doi:10.1378/chest.09-1543 
  26. Thompson DR (April 2001)։ «Narcotic analgesic effects on the sphincter of Oddi: a review of the data and therapeutic implications in treating pancreatitis»։ Am. J. Gastroenterol. 96 (4): 1266–72։ PMID 11316181։ doi:10.1111/j.1572-0241.2001.03536.x 
  27. Brennan MJ (March 2013)։ «The effect of opioid therapy on endocrine function»։ Am. J. Med. 126 (3 Suppl 1): S12–8։ PMID 23414717։ doi:10.1016/j.amjmed.2012.12.001 
  28. «Opioid-induced endocrinopathy»։ J Am Osteopath Assoc 109 (1): 20–5։ January 2009։ PMID 19193821 
  29. «Concentration-related effects of morphine on cognition and motor control in human subjects»։ Neuropsychopharmacology 5 (3): 157–66։ November 1991։ PMID 1755931 
  30. «Acute effects of opioids on memory functions of healthy men and women»։ Psychopharmacology 198 (2): 243–50։ 2008։ PMID 18379759։ doi:10.1007/s00213-008-1123-x 
  31. «Effects of opioids on driving ability»։ J Pain Symptom Manage 19 (3): 200–8։ 2000։ PMID 10760625։ doi:10.1016/S0885-3924(99)00158-X 
  32. «A comparative study of physiological and subjective effects of heroin and morphine administered intravenously in postaddicts»։ J. Pharmacol. Exp. Ther. 133: 388–99։ 1961։ PMID 13767429 
  33. 33,0 33,1 National Institute on Drug Abuse (NIDA) (April 2013)։ «Heroin»։ DrugFacts։ U.S. National Institutes of Health։ Արխիվացված օրիգինալից 30 November 2005-ին 
  34. «Tolerance to the anticonvulsant effect of morphine in mice: blockage by ultra-low dose naltrexone»։ Epilepsy Res. 83 (2–3): 261–4։ 2009։ PMID 19059761։ doi:10.1016/j.eplepsyres.2008.10.011 
  35. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից 21 November 2016-ին։ Վերցված է 21 November 2016 
  36. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից 5 June 2014-ին։ Վերցված է 13 June 2014 
  37. «Cardiovascular changes during morphine administration and spontaneous withdrawal in the rat»։ Eur. J. Pharmacol. 368 (1): 25–33։ 1999։ PMID 10096766։ doi:10.1016/S0014-2999(98)00984-4 
  38. «Narcotics»։ DEA Briefs & Background, Drugs and Drug Abuse, Drug Descriptions։ U.S. Drug Enforcement Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 January 2012-ին 
  39. Dalrymple T (2006)։ Romancing Opiates: Pharmacological Lies and the Addiction Bureaucracy։ Encounter։ էջ 160։ ISBN 978-1-59403-087-1։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 December 2010-ին 
  40. «Withdrawal from chronic morphine administration causes prolonged enhancement of immobility in rat forced swimming test»։ Psychopharmacology 157 (2): 217–20։ September 2001։ PMID 11594449։ doi:10.1007/s002130100793 
  41. O'Neil MJ (2006)։ The Merck index : an encyclopedia of chemicals, drugs, and biological։ Whitehouse Station, N.J.: Merck։ ISBN 978-0-911910-00-1 
  42. 42,0 42,1 MedlinePlus – Morphine overdose Archived 24 May 2016 at the Wayback Machine. Update Date: 2 March 2009. Updated by: John E. Duldner, Jr., MD
  43. DrugBank – Morphine Archived 11 July 2017 at the Wayback Machine. Update Date: 11 July 2017.
  44. Macchiarelli L, Arbarello Cave Bondi P. Di Luca NM, Feola T (2002)։ Medicina Legale (compendio) (II ed.)։ Italy, Turin: Minerva Medica Publications 
  45. Ogura T, Egan TD (2013)։ «Chapter 15 – Opioid Agonists and Antagonists»։ Pharmacology and physiology for anesthesia : foundations and clinical application։ Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders։ ISBN 978-1-4377-1679-5 
  46. «Standard opioid agonists activate heteromeric opioid receptors: evidence for morphine and [d-Ala(2)-MePhe(4)-Glyol(5)]enkephalin as selective μ-δ agonists»։ ACS Chem Neurosci 1 (2): 146–54։ 2010։ PMC 3398540։ PMID 22816017։ doi:10.1021/cn9000236 
  47. «Clinically employed opioid analgesics produce antinociception via μ-δ opioid receptor heteromers in Rhesus monkeys»։ ACS Chem Neurosci 3 (9): 720–7։ 2012։ PMC 3447399։ PMID 23019498։ doi:10.1021/cn300049m 
  48. «MS-Contin (Morphine Sulfate Controlled-Release) Drug Information: Clinical Pharmacology»։ Prescribing Information։ RxList։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 May 2007-ին 
  49. Kelly E (August 2013)։ «Efficacy and ligand bias at the μ-opioid receptor»։ British Journal of Pharmacology 169 (7): 1430–46։ PMC 3724102։ PMID 23646826։ doi:10.1111/bph.12222 
  50. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ rxlist%com2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  51. «Sigma antagonists potentiate opioid analgesia in rats»։ Neurosci. Lett. 190 (2): 137–9։ 1995։ PMID 7644123։ doi:10.1016/0304-3940(95)11504-P 
  52. «The effects of NMDA receptor antagonists and nitric oxide synthase inhibitors on opioid tolerance and withdrawal. Medication development issues for opiate addiction»։ Neuropsychopharmacology 13 (4): 269–93։ 1995։ PMID 8747752։ doi:10.1016/0893-133X(95)00140-9 
  53. «Gene expression following acute morphine administration»։ Physiol Genomics 6 (3): 169–81։ 2001։ PMID 11526201։ doi:10.1152/physiolgenomics.2001.6.3.169 
  54. «Morphine reciprocally regulates IL-10 and IL-12 production by monocyte-derived human dendritic cells and enhances T cell activation»։ Mol. Med. 12 (11–12): 284–90։ 2006։ PMC 1829197։ PMID 17380193։ doi:10.2119/2006-00043.Messmer 
  55. «Morphine reduces local cytokine expression and neutrophil infiltration after incision»։ Mol Pain 3: 1744–8069–3–28։ 2007։ PMC 2096620։ PMID 17908329։ doi:10.1186/1744-8069-3-28