Մորֆին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մորֆին
Morphin - Morphine.svg
Ընդհանուր տեղեկություններ
Դասական անվանակարգում (5α,6α)-դիդեհիդրո-4, 5-էպոքսի-17-մեթիմորֆինան-3, 6-դիոլ
Ավանդական անվանում մորֆին, մորֆիում, (մորֆինի քլորիդ)
Քիմիական բանաձև C₁₇H₁₉NO₃
Մոլային զանգված 285,136 զանգվածի ատոմական միավոր[1] գ/մոլ
Հալման ջերմաստիճան 254 °C °C
Քիմիական հատկություններ
Լուծելիությունը ջրում 0,01920 °C, 0,0440 °C, 0,217100 °C գ/100 մլ
Լուծելիությունը էթանոլ-ում 0,3710 °C, 378 °C (քաշ %) գ/100 մլ
Դասակարգում
CAS համար 57-27-2
PubChem 5288826
EINECS համար 200-320-2
SMILES CN1CCC23C4C1CC5=C2C(=C(C=C5)O)OC3C(C=C4)O
ЕС 200-320-2
ChEBI 4450907
Եթե հատուկ նշված չէ, ապա բոլոր արժեքները բերված են ստանդարտ պայմանների համար (25 °C, 100 կՊա)

Մորֆին (հին հունական դիցաբանության մեջ քնի և երազի աստված Մորփեոսի անունից[2][3]՝ հուն․՝ Μορφεύς կամ հուն․՝ Μορφέας)[4][5], ստանում են ափիոնից[6][7], իսկ ափիոնը՝ քնաբեր կակաչից[6][8]։ Առաջին անգամ մորֆինը նկարագրել է գերմանացի ֆարմակոլոգ Ֆրիդրիխ Սերտյուրները[9][10]: 1853 թվականին ներարկիչի հայտնաբերումը նպաստեց այս թմրանյութի տարածմանը[10][2]: Բժշկական նպատակներով կիրառվող ափիոնը պետք է պարունակի 10 % մորֆին։ Սակայն, նույնիսկ բժշկության մեջ այս նյութը պետք է կիրառել խիստ հսկողության տակ: Ցավազրկող ազդեցությունը պայմանավորված է կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա ունեցած ազդեցությամբ[6]:

Օգտագործում են սաստիկ ցավերը թուլացնելու կամ թեթևացնելու նպատակով: Նախկինում օգտագործել են ալկոհոլային կախվածությունը բուժելու նպատակով: Լայն կիրառում է ունեցել Ամերիկյան քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ, ինչը «զինվորական հիվանդության» (մորֆինային կախվածություն) առաջացման պատճառ է դարձել ավելի քան 400 հազար զինվորների մոտ: Այնուամենայնիվ, տուն վերադառնալուց հետո նրանց 90 %-ը դադարեցրել է մորֆինի օգտագործումը: Մորֆինը օրգանիզմ է անցնում պերօրալ կամ ներերակային ներարկումների միջոցով[6]: Ափիոնը պարունակում է 20 ալկալոիդ, որոնք կա՛մ ֆենանտրենի, կա՛մ իզոխինոլինի ածանցյալներ են։

Մորֆինը ֆենանտրենի խմբի ալկալոիդ է։ Այս խմբի մեջ է մտնում նաև կոդեինը։ Իզոխինոլինի ածանցյալներից է պապավերինը։ Մորֆինն օժտված է քնաբեր, թմրեցուցիչ հատկություններով։ Վերացնում է ցավը, տագնապը, անհանգստությունը, առաջացնում է էյֆորիա։ Քունը մակերեսային է, և, քանի որ ողնուղեղը դրդված է, հիվանդին թվում է, որ ինքը մասնակցում է այն գունավոր երազներին, որոնք տեսնում է, և որոնք բովանդակությամբ համընկնում են իր ցանկություններին։ Այս հոգեկան հանգիստը, երանելի վիճակը հիվանդի մոտ ցանկություն են առաջացնում կրկին ընդունել մորֆին։ Զարգանում է կախվածություն, թմրամոլություն՝ մորֆինիզմ։ Միառժամանակ իջնում է մարմնի ջերմաստիճանը, պակասում է դիուրեզը։ Շնչառությունը դառնում է դանդաղ և խորը։ Մորֆինն ընկճում է հազի, փսխման կենտրոնները, առաջացնում է միոզ (բբի նեղացում), պակասեցնում է մարսողական համակարգում հյութազատությունը, առաջացնում է փորկապություն, միզակապություն, սրտխառնոց, կախվածություն։ Մորֆինը անոթների վրա անմիջական ազդեցություն չի թողնում, իսկ դոզայի ավելացումից կարող է առաջանալ օրթոստատիկ հիպոտենզիա։ Մորֆինի գերդոզավորման դեպքում առաջանում է սուր թունավորում։ Սկզբում նկատվում է գրգռվածություն, որը փոխվում է քնկոտության։ Բբերը նեղանում են, ջերմաստիճանը իջնում է, նկատվում է սֆինկտորների (սեղման) սպազմ։ Շնչառությունը դառնում է ոչ համաչափ։ Նման դեպքերում կատարում են ստամոքսի լվացում KMnO4-ի կամ տանինի լուծույթով։ Մորֆինի կոնցենտրացիան արյան մեջ պակասեցնելու նպատակով ներարկում են ներերակային 5 % գլյուկոզա կամ NaCl-ի կոնցենտրիկ լուծույթ։ Մեզը բաց են թողնում կաթետրի օգնությամբ։ Մորֆինի բացակայությունը շատ ծանր է ընթանում։ Առաջանում է աբստինենցիայի (ժուժկալման համախտանիշ) վիճակ, որն ուղեկցվում է դեպրեսիայով։

Մորֆինը շատ քիչ քանակությամբ սինթեզվում է մարդու լյարդում կոդեին պարունակող պրեպարատների ընդունումից հետո: 1874 թվականին մորֆինից սինթեզվեց դիացետիլմորֆինը, որն ավելի հայտնի է հերոին անվամբ: Մորֆինի ամբողջական սինթեզն իրագործվել է 1952 թվականին Ռոբերտ Վուդվորդի կողմից: Ներկայումս հայտնի են մորֆինի սինթեզի մի քանի տարբերակներ, սակայն աշխատանքները բավականին բարդ ու ժամանակատար են, ինչը նպատակահարմար չէ: Բնական մորֆինն ավելի էժան է, քան արհեստական ճանապարհով ստեղծվածը: Վերջին 20 տարիների ընթացքում 4 անգամ մեծացել է մորֆինի արտադրությունը[11]: Միայն 2013 թվականին արտադրվել է 523 տոննա մորֆին[11], որից 45 տոննան օգտագործվել է ցավազրկման նպատակով: Մորֆինի 70 %-ն օգտագործվում է այլ օփիոիդների ստեղծման համար (հիդրոմորֆին, օքսիմորֆին, հերոին)[12][13]: Ամենաշատ սպառում դիտվում է զարգացած երկրներում, հատկապես՝ ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Մեծ Բրիտանիայում[14][15]: Մորֆինը Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունում գրանցված է առողջապահության ոլորտում ամենաարդյունավետ դեղերի շարքում[16]: Այն վաճառվում է տարբեր առևտրային անուններով[17]:

Բովանդակություն

Բժշկական օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1 մլ սրվակը պարունակում է 10 մգ մորֆին

Ցավ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինը կիրառվում է սուր և քրոնիկ ուժեղ ցավերի ժամանակ: Ինչպես նաև միոկարդի ինֆարկտի և ծննդաբերական ցավերի մեղմացման համար[18]: Ցավազրկում է 3-7 ժամով[6]:

Պետք է զգուշանալ առանց ST սեգմենտի բարձրացման սրտամկանի ինֆարկտի ժամանակ կիրառելիս[19], քանի որ այս դեպքում մորֆինը բարձրացնում է մահացությունը: Կիրառվում է նաև սուր թոքային այտուցը բուժելու նպատակով[6]: Մորֆինը թուլացնում է ուռուցքային ցավերը: Կողմնակի էֆեկտներ սրտխառնոցը և փորկապությունը լուրջ պատճառ չեն բուժումը դադարեցնելու համար[20]:

Շնչահեղձություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինի կիրառումը նվազեցնում է շնչահեղձության ախտանիշները, պայմանվորված ուռուցքային և այլ պատճառներով[21][22]: Մետաստազավորված ուռուցքների կամ կարդիոռեսպիրատոր հիվանդությունների սահմանային փուլում, մորֆինի փոքր դոզաների պարբերաբար ընդունումը զգալիորեն նվազեցնում է շնչահեղձությունը[23][24]:

5 մգ և 10 մգ մորֆինի սուլֆատ

Մորֆինի օգտագործման խանգարումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրիայում, Բուլղարիայում և Սլովենիայում, թմրանյութերից կախվածություն ունեցող այն մարդիկ, ովքեր չեն կարող օգտագործել մետադոն կամ բուպրենորֆին, օփիատային կախվածության բուժման նպատակով կիրառում են մորֆին[25]:

Հակացուցումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարաբերական հակացուցումներն են

  • շնչառական դեպրեսիա[6]
  • սուր պանկրեատիտ[26]

Կողմնակի ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փորկապություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչպես լոպերամիդը և այլ օփիոիդները մորֆինը նույպես ազդում է մարսողկան համակարգի վրա նվազեցնելով ստամքսի կծկողականությունը և հանգեցնում փորկապության: Նվազեցնում է ստամոքսի դատարկման ժամանակը և ընկճում մարսողական հյութի սեկրեցիան, ինչը նույնպես նպաստում է փորկապության զարգացմանը:

Հորմոնային դիսբալանս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլինիկական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ մորֆինը ինչպես և մյուս օփիոիդները քրոնիկ օգտագործման դեպքում երկու սեռերի մոտ էլ բերում է հիպոգոնադիզմի (այս անվան տակ հասկանում են սեռական գեղձերի անբավարարության բոլոր ձևերը) առաջացման (դիտվում է օփիոիդներ քրոնիկ օգտագործողների 90%-ի մոտ) և հորմոնալ դիսբալանսի զարգացման: Այս կողմնակի ազդեցությունը պայմանավորված է ընդունված դոզայի քանակով: Կանանց մոտ խանգարում է մենստրուացիան ընկճելով լյուտեինիզացնող հորմոնի մակարդակը: Քրոնիկ օգտագործողների մոտ մեծանում է օստեոպորոզի և ոսկրերի կոտրվածքների առաջացման հավանականությունը: Փոքր դոզաների ազդեցությունն էնդոկրին համակարգի վրա պարզ չէ[27][28]:

Ազդեցությունը մարդու գործունեության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ներերակային ներմուծման ժամանական առաջացած ռեակցիան, պայմանավորված հիստամինի ձերբազատմամբ

Օփիոիդներն ազդում են աշխատունակության վրա: Հանգեցնում են զգայական, մոտոր ֆունկցիաների, տեսողական համակարգի ինչպես նաև ուշադրության խանգարումների: Մորֆինը համարվում է կենտրոնական նյարդային համակարգի դեպրեսսանտ: Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել մորֆինի բացասական ազդեցությունը շարժողական ֆունկցիաների վրա: Բարձր դոզան կարող է վատացնել մատերի նուրբ շարժումները[29]: Այնուամենայնիվ ոչ մի հետազոտություն ցույց չի տվել մորֆինի օգտագործման և ընդհանուր շարժողական ֆունկցիաների միջև հարաբերակցությունը:

Ինչ վերաբերվում է կոգնիտիվ ֆունկցիաներին,ապա հետազոտությունը ցույց է տվել, որ մորֆինն ունենում է բացասական ազդեցություն անտերոգրադ և ռետրոգրադ հիշողության վրա[30]: Կարող են ազդել նաև ուշադրության և ճանաչողության վրա: Ավելի հավանական է, որ այս նշաններն առավել արտահայտված կլինեն այն անձանց մոտ ովքեր չեն ստացել օփիոիդներ, քան քրոնիկ օգտագործողների մոտ:

Քրոնիկ օփիոիդներ օգտագործողների մոտ, ովքեր ստանում են քրոնիկական օփիոիդային անզգայացնող թերապիա՝ ՔՕԱԹ (COAT), որպեսզի բուժեն ուժեղ քրոնիկական ցավը, վարքագծային ստուգիչ թեստերը ցույց են տվել ընկալունակության, ճանաչողության, հավասարակշռության, պահվածքի և այլ համակարգերի նորմալ աշխատանք (ստուգվածների մեծ մասի մոտ): 2000 թվականին ՔՕԱԹ-ով պացիենտների հետազոտություն անցկացվեց[31], պարզելու համար, արդյո՞ք այս մարդիկ կարող են վարել տրանսպորտային միջոցներ: Հետազոտության արդյունքները խոսում են այն մասին, որ օփիոիդների ստաբիլ ընդունումն էական ազդեցություն չի ունենում ֆիզիկական, կոգնիտիվ և այլ ունակությունների վրա: ՔՕԱԹ-ով պացիենտները ցուցաբերում են այնպիսի առաջադրանքների արագ լուծում, որոնք պահանջում են պատասխանի արագություն (Ռեյի թեստ): Փոխարենն անում են շատ սխալներ: ՔՕԱԹ-ով պացիենտների մոտ չեն նկարագրվել տեսողական համակարգի և ընկալչական ֆունկցիայի խանգարումներ, բայց նրանց մոտ հայտնաբերվել է կարճաժամկետ տեսողական հիշողության խանգարում և իմպուլսիվ պահվածք: Կարևոր է նշել, որ համաձայն փորձի արդյունքների, չկա հաստատող կարծիք այն մասին, որ ՔՕԱԹ-ով հիվանդների կողմից օփիոիդների քրոնիկ կիրառումը չի կարող առաջացնել փսիխոմոտոր, կոգնիտիվ, նեյրոփսիխոլոգիկ ֆունկցիաների լուրջ խանգարումներ:

Դոզայի բարձրացման խանգարումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կախվածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Մինչև մորֆինը» նկարիչ՝ Սանտիագո Ռուսինոլ

Մորֆինն առաջացնում է ուժեղ կախվածություն: Կառավարվող փորձերի ժամանակ, որտեղ համեմատվել են մորֆինի և հերոինի ֆիզիոլոգիական և սուբյեկտիվ ազդեցությունները ցույց են տալիս, որ այս երկու պրեպարատների հանդեպ կախվածություն առաջանում է նույն ժամանակում: Փորձը ցույց տվեց, որ նախկին թմրամոլները մորֆինն ու հերոինը գերադասում են այն օփիոիդներից[32], ինչպիսիք են հիդրոմորֆոնը, ֆենտանիլը, օքսիկոդինը և պետիդինը: Համեմատած մյուս օփիոիդների մորֆինն ու հերոինն ավելի հակված են էյֆորիաներ առաջացնելուն: Այն փաստը, որ թմրամոլների շրջանում հերոինը մյուս օփիոիդներից նախընտրելի է պայմանավորված է նրանով, որ հերոինը (հայտնի է նաև մորֆինի դիացետատ, դիամորֆին անվանումներով) հանդիսանում է մորֆինի բարդ եթեր: Ինչը նշանակում է, որ այս նյութերը համարժեք են: Հերոինը վերափոխվում է մորֆինի մինչև ընկալիչների հետ կապվելը: Ընկալիչների հետ կապվելուց հետո մորֆինը ցուցաբերոմ է այն սուբյեկտիվ զգացողությունները, որոնք ստանալու նպատակով էլ թմրամոլներն ընդունում են այս թմրանյութը[33]:

Հանդուրժողականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի հիպոթեզներ կան այն մասին, թէ ինչպես է զարգանում հանդուրժողականություն մորֆինի նկատմամբ: Այս երևույթի զարգացումը պայմանավորված է օփիոիդային ընկալիչների ֆոսֆորիլացմամբ (ինչը կարող է փոխել ընկալիչների կոնֆորմացիան), ընկալիչներից G-սպիտակուցների առանձնացմամբ (հանգեցնում է ընկալիչների դեսենսիբիլիզացիայի (թերզգայունություն))[34] , ընկալիչների քանակի քչացմամբ: Ապացուցված է, որ խոլեցիստոկինինի անտագոնիստները՝ հատկապես պրոգլումիդը դանդաղեցնում է մորֆինի հանդեպ հանդուրժողականության զարգացումը:

Հանման համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինի ընդունման դադարեցումը հանգեցնում է հանման համախտանիշի զագացման, որն ի տարբերություն բարբիտուրատների, բենզոդիազեպինի, ալկոհոլի և քնաբերների ճակատագրական չի դառնում նյարդաբանորեն առողջ, թոքային և սրտային անբավարարություն չունեցող մարդկանց համար:

Թույլ օփիոիդները կարող են առաջացնել աբստինենցիայի սինդրոմ (հանման համախտանիշ): Մորֆինի օգտագործման դադարեցումը, ինչպես և մյուս օփիոիդների օգտագործման դադարեցումն անցնում է մի քանի փուլերով,որոնք տարբերվում են տևողությամբ:

  • Փուլ I. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 6-14 ժամ անց դիտվում է անհանգստություն, դրդվածություն, քրտնարտադրություն, թույլ արտահայտված դիսֆորիա:
  • Փուլ II. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 14-18 ժամ անց սկսում են հորանջել, դիտվում է ուժեղ քրտնարտադրություն, թեթև դեպրեսիա, արցունքահոսություն, լաց, գլխացավեր, հարբուխ, դիսֆորիա:
  • Փուլ III. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 16-24 ժամ անց սկսվում է հարբուխ, ռինոռեա (քթահոսություն), բբերի լայնացում, պիլոէրեկցիա (փշաքաղվում են «սառը հնդկահավ» [35]արտահայտությունը լսելիս), մկանային ցնցումներ, ցավ ոսկրերում և մկաններում, ախորժակի կորուստ, ստամոքսի սպազմեր: Ուժգնանում են վերը նշված փուլերում դիտվող ախտանիշները:
  • Փուլ IV. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 24-36 ժամ անց վերը նշված փոփոխություններն ավելի արտահայտիչ են դառնում: Սկսվում են ուժեղ ջղակծկումներ, ոտքերի ոչ կամայական շարժումներ, անհանգիստ ոտքերի սինդրոմ, անքնություն, զարկերակային ճնշման բարձրացում, մարմնի ջերմաստիճանի չնչին բարձրացում, տախիկարդիա (հաճախասրտություն), անքնություն, սրտխառնոց:
  • Փուլ V. վերջին չափաբաժնի ընդունումից 36-72 ժամ անց փսխում, դիարեա (փորլուծություն), մարմնի զանգվածի կորուստ օրական 2-5 կգ, լեյկոցիտների քանակի շատացում և այլ փոփոխություններ արյան մեջ:
  • Փուլ VI. ախորժակի վերականգնում և աղիների աշխատանքի նորմալացում, սկսվում են քրոնիկ սիմպտոմները, որոնք հոգեբանական բնույթ ունեն, ցավի նկատմամբ զգացողության բարձրացում, հիպերտոնիա, կոլիտ (հաստ աղու հիվանդություն) և այլ ստամոքսաղիքային հիվանդություններ, քաշի կառավարման հետ կապված խնդիրներ:

Աբստինենցիայի ուշ փուլերում որոշ պացիենտների մոտ ուլտրասոնոգրաֆիկ հետազոտությունը ցույց է տվել պանկրեատիտի (ենթաստամոքսային գեղձի բորբոքում) նշաններ: Ենթադրվում է, որ այս նշանների առաջացման պատճառը Օդիի սեղմանի (կառավարում է լեղու և պանկրեատիկ հյութի արտահոսքը դեպի 12-մատնյա աղի) սպազմն է[36]:

Աբստինենցիայի սիմպտոմները, կապված մորֆինային կախվածության հետ, սովորաբար առաջանում են չափաբաժնի ընդունման համար պլանավորած ժամանակից քիչ առաջ, երբեմն վերջին անգամ ընդունած չափաբաժնից հետո մի քանի ժամերի ընթացքում (սովորաբար 6-ից 12 ժամ): Վաղաժամ առաջացող սիմպտոմներն են արցունքահոսությունը, անքնությունը, դիարեան, քթահոսությունը, դիսֆորիան, հորանջելը, քրտնարտադրությունը: Հետագայում սկսվում են ուժեղ գլխացավեր, անհանգստություն, դրդվածություն, ախորժակի կորուստ, ուժեղ ցավեր որովայնում, սրտխառնոց, փսխում, տրեմոր (դող): Աբստինենցիայի սուր փուլում դիտվում են դեպրեսսիա և փսխում, սիստոլիկ և դիաստոլիկ բարձր ճնշում, ինսուլտ, բարձրանում է պրեմորֆինի մակարդակը[37]: Փշաքաղությանն ու սագամաշկին փոխարինում են արյան տաք հոսքը, ոտքերով հարվածելը[33]:

Առաջանում են ուժեղ ցավեր ոսկրերում, մեջքի մկաններում և վերջույթներում, մկանային սպազմ: Այս սիմպտոմների դրսևորման ցանկացած պահին թմրանյութի ներմուծումը կարող է փոխել աբստինենցիայի ընթացքը: Աբստինենցիայի հիմնական սիմպտոմները հասնում են առավելագույնի չափաբաժնի վերջին ընդունումից 48-96 ժամ անց և վերանում են 8-12 օրից: Մորֆինի օգտագործման հանկարծակի դադարեցումը խիստ կախվածություն ունեցողների և վատառողջների մոտ կարող է լետալ ազդեցություն ունենալ (մահ): Մորֆինից հրաժարվելն ավելի քիչ վտանգավոր է, քան ալկոհոլից, բենզոդիազեպինից և բարբիտուրատնեից[38][39]:

Մորֆինից առաջացած հոգեբանական կախվածությունը բարդ է ու երկարատև: Այն բանից հետո, երբ ֆիզիկական կախվածությունը հաղթահարված է, թմրամոլը շարունակում է մտածել մորֆինի կամ այլ դեղամիջոցների ընդունման մասին: Իրեն զգում է տարօրինակ և ճնշված: Հոգեբանական աբստինենցիան երկար ու տանջալից է[40]: Թմրամոլները տառապում են անքնության, դեպրեսսիայի, տագնապի պատճառով: Դիտվում է գիտակցության մթագնում, տրամադրության փոփոխություններ, ամնեզիա, ցածր ինքնագնահատական, պարանոյա: Միջամտության բացակայության դեպքում ախտանիշների հիմնական մասը կարող է անհետանալ 7-10 օրերի ընթացքում, ներառյալ հոգեբանական կախվածությունը: Կա ռեցիդիվի (կրկնման) հավանականություն, եթե միջավայրը և մոտիվացիան չեն փոխվել: Ռեցիդիվները (հիվանդության կրկնում) ամենաշատը դիտվում են մորֆին կամ հերոին օգտագործող թմրամոլների մոտ (98%)[41]:

Գերդոզավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերդոզավորումը կարող է հանգեցնել ասֆիքսիայի և մահվան, եթե անհապաղ բժշկական օգնություն չցուցաբերվի[42]: Գերդոզավորման բուժումը կատարվում է նալօքսոնով, որն ամբողջությամբ չեղարկում է մորֆինի ազդեցությունը, բայց կարող է հանգեցնել աբստինենցիայի զարգացման այն մարդկանց մոտ ովքեր ունեն կախվածություն օփիատներից: Բուժման համար կարող է անհրաժեշտ լինել նալօքսոնի մեկից ավել չափաբաժին[42]: Մորֆինի նվազագույն մահացու դոզան 120 մգ է[43], բայց գերզգայունության դեպքում 60 մգ կարող է հանգեցնել անսպասելի մահվան: Դեղորայքային լուրջ կախվածության դեպքում 2000-3000 մգ համարվում է տանելի[44]:

Ֆարմակոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆարմակոդինամիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անզգայացնող դեղաչափեր [45][46][47]
Բաղադրիչ Ուղի Չափաբաժին
Կոդեին PO 200 մգ
Հիդրոկոդոն PO 20–30 մգ
Հիդրոմորֆոն PO 7.5 մգ
Հիդրոմորֆոն IV 1.5 մգ
Մորֆին PO 30 մգ
Մորֆին IV 10 մգ
Օքսիկոդոն PO 20 մգ
Օքսիկոդոն IV 10 մգ
օքսիմորֆոն PO 10 մգ
օքսիմորֆոն IV 1 մգ
Մորֆինը և օփիատային ընկալիչները
բաղադրիչ խնամակցություն (Ki) Հարաբերակցություն Ref
MOR DOR KOR MOR:DOR:KOR
Մորֆինը 1.8 nM 90 nM 317 nM 1:50:176 [48]
(−)-Մորֆինը 1.24 nM 145 nM 23.4 nM 1:117:19 [49]
(+)-Մորֆինը >10 µM >100 µM >300 µM ND [49]

Մորֆինը օփիոիդի պրոտոտիպ է և հանդիսանում է ստանդարտ,որով ստուգվում և փորձարկվում են մյուս օփիոիդները[50]: Այն փոխազդում է գերազանցապես μ-δ-օփիոիդային (Mu-Delta) ընկալիչների հետ[51][52]: μ-ընկալիչները գլխուղեղում տեղաբաշխված են ցրված, բարձր խտությամբ գտնվում են հիպոթալամուսում, կեղևի որոշ հատվածներում, եռորյակ նյարդում[53]:

Մորֆինը հանդիսանում է ֆենանտրենային օփիոիդային ռեցեպտորի ագոնիստ: Նրա հիմնական ֆունկցիան μ-օփիոիդային ռեցեպտորների (MOR) ակտիվացումն ու կապումն է կենտրոնական նյարդային համակարգում: MOR-ում նրա ակտիվությունը կախված է փորձարկվող հյուսվածքից: Որոշ դեպքերում մորֆինը հանդիսանում է լրիվ ագոնիստ, երբեմն մասնակի ագոնիստ, նույնիսկ անտագոնիստ[54]: Կլինիկական պայմաններում մորֆինը ցուցաբերում է իր հիմնական ֆարմակոլոգիական ազդեցությունը կենտրոնական նյարդային համակարգի և ստամոքսաղիքային համակարգի վրա: Նրա հիմանական թերապևտիկ կարևորությունը հանդիսանում են ցավազրկումը և սեդացիան (հանգստացում): MOR-ի ակտիվացումը կապված է ցավազրկմամբ, սեդացիայով, էյֆորիայով, ֆիզիկական կախվածությամբ և շնչառական ֆունկցիայի ճնշմամբ: Մորֆինը հանդիսանում է նաև κ-օփիոիդային ռեցեպտորի (KOR) և δ-օփիոիդային ռեցեպտորի (DOR) ագոնիստ: KOR-ի ակտիվացումը կապված է սպինալ անզգայացմամբ, միոզով (բբի նեղացում), փսիխոմիմետիկ ազդեցությամբ: Համարվում է, որ DOR-ն իր դերն ունի ցավազրկման մեջ[55]: Չնայած մորֆինը չի կապվում σ-ընկալիչների հետ, ցույց է տրված, որ σ-ընկալիչների ագոնիստները, ինչպիսին է (+)-պենտազոցինը, արգելակում է մորֆինի անալգետիկ ազդեցությունը, իսկ σ-ընկալիչների անտագոնիստները մեծացնում են մորֆինի անալգետիկ հատկությունը[56]: Սա ցույց է տալիս σ-ընկալիչների դերը մորֆինի ազդման մեջ:

Մորֆինի ազդեցությանը կարելի է դիմակայել օփիոիդային ռեցեպտորների անտագոնիստների միջոցով, ինչպիսիք են նալօքսոնը և նալտրեքսօնը: Մորֆինի հանդեպ հարմարվողականության զարգացումը կարող են արգելակել NMDA-ռեցեպտորների անտագոնիստները, ինչպիսիք են կետամինը կամ դեքստրոմեթորֆանը[57]: Մորֆինի համակցումը ցավերի երկարատև բուժման ժամանակ այլ օփիոիդների հետ, որոնք քիմիական կառուցվածքով նման չեն լինի մորֆինին, կդանդաղեցնի հարմարվողականության զարգացումը: Մասնավորապես այն օփիոիդները, որոնք զգալիորեն պակաս խաչաձև հանդուրժողականություն են առաջացնում մորֆինի հետ: Այդպիսիք են լեվորֆանոլը, կետոբեմիդոնը, պիրիտրամիդը և մետադոնը և դրա ածանցյալները: Նշված բոլոր դեղամիջոցներն ունեն NMDA-ռեցեպտորների անտագոնիստ հատկություններ: Համարվում է,որ մետադոնը և դեքստրոմորամիդը ուժեղ օփիոիդներ են, որոնք համեմատաբար քիչ խաչաձև հանդուրժողականություն են առաջացնում մորֆինի հետ:

Գեների էքսպրեսիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մորֆինը կարող է փոխել մի շարք գեների էքսպրեսիան: Ցույց է տրված, որ միանգամյա ներարկումը փոխում է բջիջների հետ կապված սպիտակուցների և պիտակուցների այն երկու հիմանական խմբերի գեների էքսպրեսիան,որոնք մասնակցում են միտոքոնդրիումների շնչառությանը[58]:

Ազդեցությունն իմուն համակարգի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղուց հայտնի է, որ մորֆինն ազդում է կենտրոնական նյարդային համակարգի վրա, ինչը հանգեցնում է ցավի թեթևացման և ցավազրկման: 1970-ից 80-ական թվականներին ապացուցվեց, որ օփիոիդային թմրամոլների մոտ դիտվում է վարակման բարձր ռիսկ (օրինակ՝ թոքաբորբ, տուբերկուլյոզ, ՄԻԱՎ, ՁԻԱՀ): Սա հաստատում է այն փաստը, որ, մորֆինն ազդում է նաև իմուն համակարգի վրա: Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի քրոնիկ օգտագործման դեպքում մորֆինի ազդեցությունն իմունիտետի վրա:

Մորֆինի, իմուն համակարգի վրա ունեցած ազդեցության փաստի հաստատման առաջին քայլը եղավ այն, որ ցույց տրվեց օփիոիդային ընկալիչների առկայությունը ոչ միայն կենտրոնական նյարդային համակագում, այլ նաև իմուն համակարգում: Հետազոտությունը ցույց տվեց, որ դենդրիտային բջիջները, որոնք հանդիսանում են բնածին իմունիտետի մաս, օժտված են օփիատային ընկալիչներով: Դենդրիտային բջիջները պատասխանատու են ցիտոկինների արտադրության համար, իսկ սրանք իրենց հերթին համարվում են իմուն համակարգի գործիքներ: Այս նույն հետազոտությունը ցույց տվեց, որ այն դենդրիտային բջիջները, որոնք իրենց տարբերակման փուլում պարբերաբար ենթարկվում են մորֆինի ազդեցությանը, արտադրում են ավելի շատ ինտերլեյկին-12 (IL-12), ցիտոիկին, որը պատասխանատու է Т-բջիջների աճի, զարգացման և տարբերակման համար և ավելի քիչ ինտերլեյկին-10 (IL-10), ցիտոկին, որը պատասխանատու է В-բջջային պատասխանի համար (В-բջիջներն արտադրում են հակամարմիններ ինֆեկցիայի դեմ պայքարի համար)[59]:

Ցիտոկինների այս կարգավորումը, հավանաբար, կատարվում է p38 MAPKs-ի միջոցով (միտոգեն-ակտիվացվող պրոտեինկինազա): Սովորաբար р38-ը դենդրիտային բջիջներում ներկայանում է որպես TLR 4 (toll-նման ընկալիչ 4), որն ակտիվանում է LPS լիգանդով (լիպոպոլիսախարիդ): Սա ստիպում է p38 MAPK-ին ֆոսֆորիլացվել, ինչն էլ հանգեցնում է p38 MAPK-ի ակտիվացմանը, որպեսզի սկսվի IL-10 և IL-12 սինթեզը: Երբ դենդրիտային բջիջներն իրենց տարբերակման փուլում ենթարկվում են մորֆինի քրոնիկական ազդեցությանը, այնուհետև LPS-ի ազդեցությանը, խախտվում է ցիտոկինների արտադրությունը: Մորֆինի ազդեցությունից հետո p38 MAPK-ը չի նպաստում IL-10-ի սիթեզին, փոխարենն ակտիվանում է IL-12-ի սինթեզը: Հստակ մեխանիզմ, որի միջոցով մի ցիտոկինի սինթեզն ավելանում է մյուսի օգտին, հայտնի չէ: Ամենայն հավանականությամբ մորֆինը հանգեցնում է МАРК р38-ի ֆոսֆորիլացման: IL-10-ի և IL-12-ի միջև փոխազդեցության արդյունքում IL-12ի սիթեզը կարող է շատանալ, եթե չսինթեզվի IL-10: IL-12-ի գերարտադրությունը հանգեցնում է T-բջջային պատասխանի ուժգնացման:

Մորֆինի իմուն համակարգի վրա ունեցած ազդեցությունն ուսումնասիրող հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ մորֆինն ազդում է նեյտրոֆիլների և այլ ցիտոկինների արտադրության վրա: Քանի որ ցիտոկինների արտադրությունը անհապաղ իմուն պատասղանի (բորբոքման) մասն է , առաջ քաշվեց մի ենթադրություն, որի համաձայն ցիտոկինները կարող են ազդել ցավի զարգացման վրա: Այսպիսով, ցիտոկինները կարող են իրենց դերն ունենալ ցավազրկման մեջ: Վերջերս կենդանու մոդելի վրա կատարվեց փորձ (հետին վերջույթի թաթի բացահատում), որի նպատակն էր հետևել մորֆինի ներմուծման ժամանակ առաջացող իմունոլոգիական փոփոխություններին: Հետին վերջույթի թաթի բացահատման ժամանակ չափվում էր ցավի շեմն ու ցիտոկինների արտադրությունը: Սովորաբար ցիտոկինների արտադրությունը վերքի օջախում ուժեղանում է, որպեսզի պայքարի վարակի դեմ և նպաստի վերքի լավացմանը (հնարավոր է ցիտոկինները մասնակցում են նաև ցավի առաջացմանը): Ներմուծված մորֆինը ( 0,1 մգ/կգ-ից մինչև 10,0 մգ/կգ) նվազեցրեց ցիտոկինների քանակը վերքի շուրջ, դոզայից կախված տարբեր չափով: Հետազոտությունն անցկացնողները կարծում են, որ մորֆինի ներմուծումը վնասվածքի առաջացման սուր փուլում կարող է նվազեցնել վարակի դեմ դիմադրողականությունը և ազդել վերքի լավացման վրա[60]:

Ֆարմակոկինետիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ադսորբցիա և մետաբոլիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինը կարելի է ընդունել բերանային, ենթալեզվային, ռեկտալ, ենթամաշկային, ներքթային, ներերակային, էպիդուրալ և ինհալյացիոն ճանապարհով: Որպես հանգստացնող միջոց օգտագործվում է ինհալյացիոն ճանապարհով ( առաջանում է «վիշապի հետապնդման» զգացողություն), բայց բժշկության մեջ ներերակային ինյեկցիաները համարվում են ընդունման ամենատարածված մեթոդը: Մորֆինի ինտենսիվ մետաբոլիզմը կատարվում է առաջին ընդունման ժամանակ (մեծ մասը ճեղքվում է լյարդում), այդ պատճառով ներքին ընդունման ժամանակ (ներբերանային) չափաբաժնի միայն 40-50%-ն է հասնում կենտրոնական նյարդային համակարգ: Մորֆինի մակարդակը պլազմայում ներմաշկային, ներմկանային և ներերակային ճանապարհով ընդումնան դեպքում տարբեր է: Ներմկանային կամ ներմաշկային ներմուծման դեպքում մորֆինի առավելագույն մակարդակը պլազմայում դիտվում է մոտավորապես 20 րոպե անց, իսկ ներքին ընդունումից հետո 30 րոպե անց[61]: Մորֆինի մետաբոլիզմը հիմնականում կատարվում է լյարդում, իսկ դեղաչափի մոտավորապես 87%-ը հեռանում է օրգանիզմից մեզով առաջին 72 ժամերի ընթացքում: Մորֆինի փոխանակությունը կատարվում է UDP-գյուկուրոնոզիլ տրանսֆերազ-2B7 (UGT2B7) ֆերմենտի միջոցով: Վերափոխվում է մորֆին-3-գլյուկուրոնիդի (M3G) և մերֆին-6-գլյուկուրոնիդի (M6G)[62]: Մորֆինի 60%-ը վերափոխվում է M3G-ի, իսկ 6-ից 10%-ը M6G-ի[63]: Մետաբոլիզմը կատարվում է ոչ միայն լյարդում, այլ նաև գլխուղեղում և երիկամներում: M3G-ը չի կապվում օփիոիդային ընկալիչների հետ և չունի ցավազրկող ազդեցություն: M6G-ը կապվելով օփիոիդային μ-ընկալիչների հետ ցուցաբերում է 2 անգամ ավելի թույլ ցավազրկող ազդեցություն[63]: Մորֆինը ոչ մեծ քանակությամբ կարող է վերափոխվել նորմորֆինի, կոդեինի և հիդրոմորֆինի: Մետաբոլիզմը կախված է սեռից, տարիքից, սնման առանձնահատկություններից, ժառանգական նախատրամադրվածությունից, այլ հիվանդությունների առկայությունից (եթե այդպիսիք կան) և այլ դեղամիջոցների ընդունումից: Մորֆինի կիսադուրսբերման ժամանակը կազմում է 120 րոպե, չնայած տղամարդկանց և կականց միջև կարող են լինել որոշակի տարբերություներ: Մորֆինը կարող է պահպանվել ճարպում և հայտնաբերվել օրգանիզմում նույնիսկ մահից հետո: Այն Կարող է անցնել արյուն-ուղեղային պատնեշը, բայց ճարպերում վատ լուծելիության, սպիտակուցների հետ կապման, գլյուկուրոնաթթվի հետ արագ կոնյուգացիայի և իոնիզացիայի պատճառով դա այդքան էլ հեշտ չէ: Դիացետիլմորֆինը, որը ստացվում է մորֆինից, ավելի հեշտ է անցնում արյուն-ուղեղային պատնեշով[64]:

Երկարաձգված ադզեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան մի շարք դեղեր, որոնք երկարաձգում են մորֆինի դուրսբերումը ներքին ընդունման ժամանակ: Սրանց ազդեցությունը երկար է և կարելի է նշանակել օրական մեկ անգամ: Այս դեղերն արտադրող ապրանքանիշերի անուններն են Avinza[65], Kadian[65], MS Contin[65], Dolcontin[66]: Ցավը թեթևացնող ազդեցությունը, մորֆինի երկարաձգված դուրսբերման ազդեցություն ունեցող դեղերի կիրառման (Kadian նշանակվում է օրական մեկ անգամ[67], MS Contin օրական 2 անգամ[67] և դեղեր որենք ընդունում են յուրաքանչյուր 24 ժամը մեկ) և անմիջապես դուրսբերման դեպքում նույնն է[68]: Մորֆինի երկարաձգված դուրսբերման ազդեցությամբ դեղերը կարելի է նշանակել մորֆինի անհապաղ դուրսբերման « փրկիչ չափաբաժինների » հետ սուր ցավերի ժամանակ, որոնց չափաբաժինը կլինի համապատասխանաբար 5% և 15%[68]:

Հայտնաբերումը օրգանիզմի հեղուկ միջավայրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինը և նրա մետաբոլիտներ մորֆին-3-գլյուկուրոնիդը, մորֆին-6-գլյուկուրոնիդը կարող են հայտնաբերվել արյան, պլազմայի, մազերի և մեզի մեջ, իմունոանալիզի օգնությամբ: Քրոմատոգրաֆիայի միջոցով կարելի է ստուգել մետաբոլիտների առանձին ձևերի առկայուրյունը: Մորֆինն արյան մեջ կարելի է առանձնացնել նաև SPE և LC-MS փորձերի միջոցով (հեղուկ քրոմատոգրաֆիա):

Թեստերը, որոնք ցույց են տալիս մորֆինի առկայությունը օրգանիզմում կարող են ունենալ կեղծ դրական պատասխան,եթե մարդն ընդունել է կոդեին կամ այնպիսի սնունդ, որը պարունակում է քնաբեր կակաչի սերմեր[69]:

1999 թվականի հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ հերոինի փոքր չափաբաժինները (որն անհապաղ վերափոխվում է մորֆինի) ստուգման ժամանակ կարելի է հայտնաբերել մեզում, ընդունումից հետո 1-1.5 օրվա ընթացքում[70]: 2009 թվականի հետազոտությունը ցույց տվեց, որ 20 մգ մորֆինի ընդունման դեպքում դրա հայտնաբերվումը հնարավոր է 12-24 ժամվա ընթացքում[71]:

Մորֆինը բնության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

թարմ հավաքած լատեքս,քնաբեր կակաչի սերմերից

Մորֆինը հանդիսանում է ամենատարածված օփիատը: Հանդիպում է օփիումում, չորացված լատեքսում, սերմնապարկերի բացման միջոցով (Papaver somniferum): Մորֆինը, որպես կանոն, կազմում է օփիումի չոր զանգվածի 8-14 %[72]: Չնայած, հատուկ աճեցված տեսակները կարող են հասնել մինչև 26 % : Կան բնական տեսակներ, որոնցից հնարավոր է ստանալ միայն 1% մորֆին կամ ավելի քիչ՝ 0.04% : «Przemko» և «Norman» ենթատեսակները աճեցվում են այլ ալկալոիդների արտադրության համար, ինչպիսիք են տեբաինը և օրիպավինը, որոնք էլ օգտագործվում են սինթետիկ և կիսասինթետիկ օփիոիդների արտադրության մեջ, օրինակ՝ օքսիկոդոն, էթորֆին և այլ թմրադեղեր: P. bracteatum տեսակը չի պարունակում մորֆին և կոդեին կամ այլ ֆենանտրենային տիպի ալկալոիդներ: Այս տեսակը համարվում է տեբայինի աղբյուր[73]: Papaverales և Papaveraceae տեսակներում, ինչպես նաև թթենիում և գայլուկ խոտբույսերում մորֆինի առկայությունը հաստատված չէ: Մորֆինն արտադրվում է բույսի կյանքի սկզբնական ցիկլում: Գործարաններում հնարավոր է արտադրել կոդեին, տեբային, հիդրոմորֆոն, հիդրոմորֆին, հիդրոկոդեին, տետրահիդրո-տեբային և հիդրոկոդոն:

Կաթնասունների ուղեղում մորֆինը հայտնաբերվում է հարաբերականորեն կայուն կոնցետրացիաներո[74]: Մարդու օրգանիզմն արտադրում է էնդորֆիններ, որոնք քիմիական կազմով նման են էնդոգեն օփիատային պեպտիդներին, ազդում են ինչպես նեյրոպեպտիդներ և ունեն մորֆինին համանման ազդեցություն[75]:

Մորֆինի կենսասինթեզը մարդու օրգանիզմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդկանց մոտ սա էնդոգեն օփիոիդ է, որը կարող է սինթեզվել և արտազատվել տարբեր բջիջների կողմից, ներառյալ լեյկոցիտներ[7][76][77]: P450-ի իզոֆերմենտ CYP2D6-ը հանդիսանում է կատալիզատոր կոդեինից և դոֆամինից մորֆին սինթեզի ժամանակ[7][78]: Մորֆինի կենսասինթեզը մարդկանց մոտ կատարվում է հետևյալ կերպով՝[7]

L-թիրոզին →պարա-թիրոզին կամ L-DOPA →դոպամին → (S)-նորլադանոզոլին(S)-ռետիկուլին1,2-դեհիդրոռետինուլինիում(R)-ռետիկուլինսալուտարիդինսալուտարիդինոլ →տեբային→նեոպինոնկոդեինոնկոդեինմորֆին

(S)-նորլադանոզոլին (հայտնի է նաև որպես տետրահիդրոպապավերոլին) կարող է սինթեզվել 3,4-դիհիդրոքսիֆենիլացետալդեհիդից (DOPAL), L-DOPA-ի մետաբոլիտից և դոպամինից[7]: Պարկինսոնի հիվանդությունն ունեցող մարդկանց մոտ, ովքեր ընդունում են L-DOPA, մեզում զգալիորեն մեծանում է էնդոգեն կոդեինի և մորֆինի կոնցենտրացիան[7]:

Մորֆինի կենսասինթեզը ափիոնից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

մորֆինի կենսասինթեզը ափիոնից

Մորֆինի կենսասինթեզը ափիոնից կատարվում է տետրահիդրոիզոքինոլին ռետիկուլինի միջոցով: Այն վերափոխվում է սալուտարիդինի, տեբաինի և օրիպավինի: Ֆերմենտները, որոնք ընդգրկված են այս գործընթացում, միացնում են աշխատանքին սալուտարիդին սինթազը, սալուտարիդին:NADPH 7-օքսիտոռեդուկտազը և կոդեին-ռեդուկտազը[79]: Հետազոտողները փորձում են գենային ինժեներիայի մեթոդներով փոփոխված խմորասնկերի միջոցով մշակել մորֆինի կենսասինթեզի նոր մեթոդ[80]: 2015 թվականի հունիսին հայտարարվեց այն մասին, որ հնարավոր է S-ռետիկուլին ստանալ շաքարից, իսկ R-ռետիկուլինից մորֆին: Սակայն փորձերի արդյունքւմ որոշ ռեակցիաներ հնարավոր չեղավ իրականացնել[81]: 2015 թվականի օգոստոսին հայտարարվեց տեբայինի և հիդրոկոդոնի առաջին լիարժեք սինթեզի մասին, գենային ինժեներիայի միջոցով: Բայց այս գործընթացը 100,000 անգամ ավելի արդյունավետ պետք է դառնա, որպեսզի կիրառվի կոմերցիոն նպատակներվ [82][83]:

Քիմիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինի քիմիական կառուցվածքը: Բենզիլիսօքվինօլինային հիմքը ցույց է տրված կանաչ գույնով:
Մորֆինի քիմիական կառուցվածքը եռաչափ նկարում:

Մորֆինն իրենից ներկայացնում է բենզիլիսօքվինօլինային ալկալոիդ: Այն ունի

  • Պենտացիկլինային կառուցվածք, բաղկացած բենզոլային օղակից (A), երկու չհագեցած ցիկլոհեքսանային օղակներից (B և C), պիպերինիդային օղակից (D) և տետրահիդրոֆուրանային օղակից (E): A, B և C օղակները ֆենանտրենային համակարգից են: Այս օղակային համակարգն օժտված է ճկունությամբ:
  • Երկու հիդրօքսիլային ֆունկցիոնալ խմբերից՝ a C3-ֆենոլային OH (pKa 9.9) և a C6-ալլիլային OH
  • Եթերային կապ C4 և C5 միջև
  • Չհագեցած կապ C7 և C8 միջև
  • Հիմնական, երրորդային ամինը գործում է 17-րդ դիրքում:
  • 5 կենտրոնները (C5, C6, C9, C13 և C14) ապահովում են ուժեղ անալգետիկ ազդեցույուն[84]:

Օրինական ճանապարհով արտադրված մորֆինի մեծ մասն օգտագործվում է մեթիլիրացման ճանապարհով կոդեինի ստացման համար: Մորֆինը նաև շատ ուրիշ դեղերի նախորդ է հանդիսանում, ներառյալ հերոին (3,6-դիացետիլմորֆին), հիդրոմորֆոն (հիդրոմորֆինոն) և օքսիմորֆոն (14-դիհիդրօքսիդիհիդրոմորֆինոն): Մորֆինի ածանցյալներ կարելի է արտադրել, որպես հիմք օգտագործելով տեբային կամ կոդեին: Մորֆինի N-մեթիլային խմբի փոխարինումը N-ֆենիլէթիլային խմբով կբերի մի նյութի առաջացման, որն իր ակտիվությամբ 18 անգամ ավելի ուժեղ է քան մորֆինը: Եթե այս փոփոխությանն ավելացնեք 6-հիդրօքսիլի փոխարինումը 6-մեթիլենային խմբով, կարելի է ստանալ միացություն, որը մի քանի անգամ ավելի ուժեղ կլինի մորֆինից, 1443 անգամ ուժեղ Բենթլեյի միացությունից և էթորֆինից (M99, հանգստացնող հրաձիգ զենք):

Մորֆինի կառուցվածքի և ակտիվության միջև կապն ուսումնասիրվել է մանրամասն: Շնորհիվ այս նյութի լայնածավալ հետազոտության, արդեն 19-րդ դարի վերջում, մորֆինից ստացվել էին 250-ից ավել նոր տեսակներ (այդ թվում կոդեինը և նմանատիպ դեղամիջոցներ): Նոր ստացված դեղամիջոցները կարող են ցուցաբերել մորֆինի ցավազրկող ազդեցության 25%-ը (կամ 2%-ով ավել): Ստացվել են նաև այնպիսի տեսակներ որոնք մի քանի հազար անգամ ուժեղ ազդեցություն ունեն, ներառյալ նալօքսոնը (նարկան), նալտրեքսոնը (տրեքսան), դիպրենորֆինը (M5050, հանգստացնող հրաձիգ զենքի փոխարինող), նալօրֆինը (նալլին): Մորֆինից ստացված կիսասինթետիկ տեսակները տարբերվում են ընկալիչների ակտիվացման եղանակներով:

Որոշ տեսակներ զրկված են թմրանյութերին բնորոշ հատկություններից, օրինակ՝ ապոմորֆինը: Մորֆինի առանձին տարրեր օգտագործվում են ամբողջովին սինթետիկ դեղերի արտադրության մեջ: Այդպիսիք են մորֆինանի ընտանիքին պատկանող դեղերը, օրինակ՝ լեվորֆանոլ, դեքստոմեթորֆան և այլն: Մորֆինն ու իր ածանցյալները կիրառվում են նաև ոչ թմրանյութային դեղերի արտադրոթյան նպատակով, օինակ՝ փսխում առաջացնող դեղեր, խթանիչներ, հակահազային դեղամիջոցներ, հակախոլինէրգիկ միջոցներ, միոռելաքսանտներ (մկանները թուլացնող դեղեր), տեղային և ընդհանուր անզգայացնողներ և այլն:

Կիսասինթետիկ օփիոիդների մի մասը, որոնք մորֆինի և կոդեինի շարքից են, ստացվում են կատարելով մեկ կամ մի քանի փոփոխություններ: Դրանցից են՝

  • Հալոգենացում կամ այլ փոփոխություններ ածխաջրածնային կմախքի 1 կամ 2 դիրքերում:
  • Մեթիլենային խումբը, որը փոխակերպում է մորֆինը կոդեինի, կարելի է հեռացնել,այնուհետեվ հետ բերել կամ փոխել էթիլ կամ այլ ֆունկցիոնալ խմբով: Այսպիսով կարելի է ստանալ կոդեինի այլ տարրատեսակներ այն դեղամիջոցներից որոնք ստացվել են մորֆինից: Մորֆինի հիմքով ստացված կոդեինանման դեղամիջոցները հիմք են ծառայում ավելի ուժեղ ազդեցությամբ դեղերի ստեղծման համար, ինչպիսիք են հիդրոկոդոնը, հիդրոմորֆոնը, օքսիկոդոնը, օքսիմորֆոնը, նիկոկոդեինը, նիկոմորֆինը, հիդրոկոդեինը, հիդրոմորֆինը և այլն:
  • 7 և 8 դիրքերի հագեցումը, ավելցումը, նվազեցումը, ֆունկցիոնալ խմբերի փոփոխությունները, դրանց միացումը 14 դիրքի հետ կամ այլ փոփոխություններ կատարելով ստանում են հիդրոմորֆինոլ: 7 և 8 դիրքերի հիդրոքսիլային խմբերի փոփոխումը կարբոնիլայինով կոդեինը վերափոխում են օքսիկոդոնի:
  • Միացումը, անջատումը, ֆունկցիոնալ խմբերի փոփոխությունները 3 կամ 6 դիրքերում (դիհիդրոկոդեին և դրա նմանները, հիդրոկոդոն, նիկոմորֆին), մեթիլային խմբի տեղափոխումը 3-ից 6 կոդեինը վերափոխում են հետերոկոդեինի, որի ազդեցությունը 72 անգամ ուժեղ է կոդեինից և 6 անգամ ուժեղ մորֆինից:
  • Միացումը, ֆունկցիոնալ խմբերի փոփոխումը 14 դիրքում (օքսիմորֆոն,օքսիկոդոն, նալօքսոն):
  • 2, 4, 5, կամ 17 դիրքերի փոփոխությունները հաճախ ուղեկցվում են մորֆինի քիմիական կառուցվածքի այլ փոփոխություններով: Արտադրվում են մորֆինի և կեդեինի ուժեղ ածանցյալներ հիդրոգենացման միջոցով:
մոլեկուլային զանգված[85] 285.338 գ/մոլ
թթվայնություն (pKa)[85]
քայլ 1: 8.21 at 25 °C
քայլ 2: 9.85 at 20 °C
լուծելիություն[85] 0.15 գ/լ 20 °C
հալման ջերմաստիճան[85] 255 °C
եռման ջերմաստիճան[85] 190 °C

Ինչպես մորֆինը, այնպես էլ նրա C17H19NO3H2O ձևը վատ են լուծվում ջրում: 5 լիտր ջրում լուծվում է միայն 1 գրամ հիդրատ: Այս պատճառով դեղագործական ընկերությունները արտադրում են սուլֆատային և հիդրոքլորիդային պրեպարատներ, որոնք 300 անգամ ավելի լավ են լուծվում ջրում, քան դրանց նախնական ձևը: Հիդրատի խտացված լուծույթի pH-ը 8.5 է: Որպես կանոն մորֆինը խառնում են ոչ մեծ քանակությամբ NaOH-ի հետ, ինչն ավելի հարմար է դարձնում մորֆինի ներարկումը[86]:

Օգտագործվում են մորֆինի աղերի խումբ: Ժամանակակից կլինիկայում ավելի տարածված կիրառում ունեն հիդրոքլորիդը, սուլֆատը, տետրատը և ցիտրատը: Ավելի քիչ կիրառում ունեն մեթոբրոմիդը, հիդրոբրոմիդը, հիդրոիոդիդը, լակտատը, քլորիդը, բիտարտրատը և այլն: Մորֆինի դիացետատը, որը հերոինի մեկ այլ անունն է, չի օգտագործվում ԱՄՆ-ում, արգելված է Բրիտանիայում, Կանադայում և Եվրոպայի որոշ երկրներում: Մորֆինի մեկոնատը, պեկտինատը, սուլֆատը հանդիսանում են քնաբեր կակաչի ալկալոիդի հիմնական ձև: Ինչպես կոդեինը, հիդրոկոդեինը և այլ օփիատներ, մորֆինն օգտագործվել է որպես սալիցիլատային աղ: Հեշտությամբ խառնվում է և պոտենցում է (ուժեղացնում է) ՈՍՀԲԴ-ների (ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղեր) ազդեցությունը: Նախկինում օգտագործվել են նաև մորֆինի որոշ բարբիտուրատային աղեր: Քնաբեր կակաչից և լատեքսից մորֆինի արտադրության ժամանակ կալցիում մորֆենատը (հազվադեպ նատրիում մորֆենատը) կապող օղակ է հանդիսանում: Մորֆին ասկորբատը և այլ աղեր, ինչպիսիք են տաննատը, ցիտրատը, ացետատը, ֆոսֆատը, վալերատը և այլ աղեր կարող են լինել քնաբեր կակաչում: Մորֆինի վալերիատը, որը հայտնի է Տրիվալին (կապ չունի նույն անունով հայտնի բուսական դեղամիջոցի հետ) անունով, հասանելի է և՛ ներքին ընդունման, և՛ հարմարսողական ճանապարհով ընդունման եղանակով: Տրիվալինը պարունակում է կոֆեինի և կոկայինի վալերատ:

Դեղամիջոցի այն ձևը, որը որպես չորրորդ բաղադրամաս պարունակում է կոդեինի վալերատ, հայտնի է Տետրավալին անվանումով: Մորֆինի հետ սերտ կապված է մորֆին-N-օքսիդ օփիոիդը (գենոմորֆին), որն այլևս չի կիրառվում դեղագործության մեջ:

ԱՄՆ-ում թմրանյութերի դեմ պայքարի կազմակերպությունն առանձնացրել է որոշ աղեր, որոնք նշված են ստորև՝

«մորֆինիում» կամ մորֆինի N-պրոտոնային կատիոն, իոնային աղեր և քիմիական ձև

Սինթեզ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ մորֆինի ամբողջական սինթեզը մշակվել է Մարշալլ Դ. Գեյթսի կողմից 1952 թվականին[87]: Մշակված մեթոդն ունի լայն կիրառում: Սինթեզի այլ եղանակներ ներկայացվել են նաև Ռայսի[88], Էվանսի[89], Ֆուկսի[90], Պարկերի[91], Օվերմանի[92], Մալզեր-Տրաուների[93], ՈՒայթի[94], Տաբերի[95], Տրոստի[96], Ֆուկույամայի[97], Գիյուի[98] և Ստորկի[99] կողմից: Քիչ հավանական է, որ քիմիական ճանապարհով ստացված մորֆինը գնային առումով երբևէ կարող է մրցակցել օփիատային կակաչից ստացված մորֆինի հետ[100]:

Արտադրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Օփիատային կակաչում ալկալոիդները կապված են մեկոնային թթվով: Արտադրության եղանակն իրենից ներկայացնում է մանրեցված բույսից ծծմբաթթվի անջատում, որն ավելի ուժեղ թթու է, քան մեկոնայինը, բայց այքան ուժեղ չէ, որպեսզի ալկալոիդային մոլեկուլների հետ մտնի փոխազդեցության մեջ: Հեղուկացումը կատարվում է մի քանի էտապով (որոշակի քանակությամբ բույսից ստանում են էքստրատ 6-10 անգամ մշակման արդյունքում, այդ պատճառով յուրաքանչյուր ալկալոիդ անցնում է լուծույթ): Հեղուկացման վերջին փուլում ստացված լուծույթից ալկալոիդները նստեցվում են կամ ամոնիումի հիդրօքսիդով, կամ նատրիումի կարբոնատով:Վերջին էտապում կատարվում է մորֆինի առանձնացում օփիումի այլ ալկալոիդներից: Գրեգորի անվամբ համանման գործընթացը մշակվել է Մեծ Բրիտանիայում երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ: Խոտաբույսն ամբողջությամբ մանրացվում է, արմատներն ու տերևները պահպանվում են թեթև թթվեցրած ջրում: Այնուհետև ստանում են մզվածք և սկսում դրա «մաքրումը» ալկալոիդներից: «Կակաչի ծղոտների» (այսինքն չորացված կակաչի) մշակման այլ եղանակներում կիրառում են գոլորշի, մեկ կամ մի քանի տեսակի սպիրտներ և այլ օրգանական լուծիչներ:

«Կակաչի ծղոտների» մշակման եղանակը կիրառվում է Եվրոպայում և Բրիտանիայում, իսկ լատեքսի մեթոդը՝ Հնդկաստանում: Լատեքսի մեթոդն իրենից ներկայացնում է ուղղահայաց կամ հորիզոնական կտրվածքների կատարում չհասած պատիճի վրա, 2-5 շեղբ և կաշվե պաշտպանիչ շերտ ունեցող դանակներով, որոնք ստեղծվել են հենց այս նպատակով: Կտրվածքը կատարվում է միլիմետրի ճշտությամբ: Այլընտրանքային լատեքսային մեթոդը նախկինում կիրառվել է Չինաստանում: Կակաչի գլխիկներ վրա կտրվածք են անում և դրանց միջով անցկացնում մեծ ասեղ, որով ել 24-48 ժամ անց հավաքում են չորացած լատեքսը:

Հնդկաստանում լիցենզավորված ֆերմերների կողմից հավաքված օփիումը մշակվում է պետական մշակման կենտրոններում: Այտեղ բույսը մշակվում և չորացվում է, այնուհետև վաճառում են դեղագործական ընկերություններին, որոնք ել առանձնացնում են մորֆինն օփիումից: Թուրքիայում և Տասմանիայում մորֆինը ստանում են ամբողջական հավաքված և չորացրած սերմերից ու «Կակաչի ծղոտներից»: Թուրքիայում մզվածք ստանալու համար օգտագործում են ջուր, իսկ Տասմանիայում լուծիչներ:

Օփիատային կակաչը պարունակում է 50-ից ոչ քիչ ալկալոիդներ, բայց դրանցից շատերն ունեն ցածր խտություն: Մորֆինն օփիումի հիմնական ալկալոիդն է և կազմում է դրա չոր զանգվածի 8-19%-ը (կախված աճեցման պայմաններից)[64]: Ներկայումս կան մշակված այնպիսի տեսակներ որոնց չոր զանգվածի 26%-ն է կազմում մորֆինը: Տասմանիայում մշակված նորմանդական շտամ P. Somniferum-ը տալիս է մինչև 0,04% մորֆին և ավելի շատ տեբային ու օրիպավին, որոնք կարող են օգտագործվել կիսասինթետիկ օփիօիդների, այլ դեղամիջոցների, խթանիչների, փսխում առաջացնող միջոցների, հակախոլինէրգիկների, միոռելաքսանտների (հարթ մկանները թուլացնող դեղեր) սինթեզում:

1950-ից 1960-ական թվականներին Վենգրիայում արտադրված մորֆինի 60%-ն օգտագործվել է բժշկական նպատկներով: Վենգրիայում մորֆինի աճեցումը ֆերմաներում օրինական է: Կան որոշակի սահմանափակումներ, օրինակ՝ մշակման տարաճքը չպետք է լինի 2 ակրից ավել (8100 մ2): Ինչպես նաև թույլատրված է վաճառել չորացրած կակաչները ծաղկի խանութներում (ծաղկեփնջերի ձևավորման նպատակով):

1973 թվականին ԱՄՆ-ի Առողջության պահպանման ազգային ինստիտուտը հայտարարեց, որ մշակել է մորֆինի, կոդեինի, տեբայինի ամբողջական սինթեզի մեթոդ, որպես հիմք օգտագործելով ածխաթթու: Հետազոտության իրականացման դրդապատճառ եղավ կոդեին-հիդրոկոդեին խմբի հազը ընկճող դեղերի պակասը (այս դեղերը կարելի է ստանալ մորֆինից, կոդեինից և տեբայինից):

Ամբողջ աշխարհում, բժշկական նպատակներով արտադրվող մորֆինը վերափոխվում է կոդեինի, որովհետև վերջինիս կոնցենտրացիան կակաչի ծղոտում ավելի քիչ է: Շատ երկրներում կոդեինի օգտագործումը հավասար է կամ գերակայում է մորֆինի օգտագործմանը:

Մորֆինն այլ օփիոիդների նախորդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինն արտադրության մեջ հանդիսնում է շատ օփիոիդների նախորդ: Դրանցից են հիդրոմորֆինը, հիդրոմորֆոնը, հիդրոկոդոնը, օքսիկոդոնը, կոդեինը: Կոդեինն իր հերթին շատ սինթետիկ դեղամիջոցների նաղորդ է հանդիսանում: Մորֆինը մշակվում է քացախաթթվի անհիդրիդով և այրվում հերոինի ստացման համար[101]: Եվրոպայում, բժշկության մեջ գնալով շատանում է դանդաղ ձերբազատվող մորֆինի ներքին ընդունումը, որպես փոխարինող թերապիա: Փոխարինում է մետադոնին և բուպրենորֆինին և այլընտրանքային տարբերակ է այն հիվանդների համար, ովքեր չեն հանդուրժում այս դեղերի կողմնակի ազդեցությունները: Դանդաղ դուրս բերվող մորֆինը երկար տարիներ օգտագործվում է Ավստրիայում, Բուլղարիայում, Սլովակիայում և Բրիտանիայում: Երկար դուրս բերման մեխանիզմով է գործում նաև բուպրենորֆինը: Այս դեղի ընդունման ժամանակ հիվանդների ինքնազգացողությունը լավանում է, բայց արյան մեջ կոնցենտրացիան այնքան չի բարձրանում, որ զարգանա հանման համախտանիշ: Այն հիվանդների համար, ովքեր զգայուն են բուպրենորֆինից և մետադոնից առաջացած կոմանկի ազդեցությւնների նկատմամբ, դանդաղ դուրս բերվող և ներքին ընդունման համար նախատեսված մորֆինը կարող է կիրառվել օփիատային կախվածությունից բուժման նպատակով: Հերոինի և մորֆինի ֆարմակոլոգիան համանման են, այն տարբերությամբ, որ երկու ացետիլային խմբերը հերոինի մոլեկուլում մեծացնում են լիպիդների լուծելիությունը: Սրանով նպաստելով հերոինի արյուն-ուղեղային պատնեշով անցմանը: Հասնելով ուղեղ ացետիլային խմբերն անջատվում են և տացվում է մորֆին, որն էլ ապահովում է հերոինի սուբյեկտիվ ազդեցությունները: Այսպիսով հերոինը համարվում է մորֆինի ավելի արագ ազդող տարրատեսակ[102]:

Արգելված մորֆին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անօրինական մորֆին հազվադեպ արտադրվում է կոդեինից, որը պարունակվում է հակահազային և ցավազրկող դեղերում (վաճառվում են առանց դեղատոմսի): Դեմեթիլացման ռեակցիաներն իրականացնում են պիրիմիդինի և աղաթթվի միջոցով[103]:

Անօրինական մորֆինի արտադրության մեկ այլ եղանակ է մորֆինի առանձնացումը երկարատև ազդեցության մորֆինային դեղամիջոցներից, ինչպիսին է MS-Contin-ը: Առանձնացումը կատարվում է պարզ մզման միջոցով: Ստանում են լուծույթ, որը կարելի է ներարկել[104]:Այլընտրանքային տարբերակ է դեղահատերի մանրացումն ու ներշնչումը կամ կուլ տալը: Բայց այս եղանակով օրգանիզմ ներմուծման դեպքում առաջանում է ավելի թույլ էյֆորիա, սակայն պահպանվում են երկարատև դուրս բերման որոշ հատկություններ: Հենց այս հատկությունների պահպանման պատճառով է, որ MS-Contin-ը, ինչպես նաև այլ դեղեր,ինչպիսիք են մետադոնը, դիհիդրոկոդեինը, բուպրենորֆինը, դիհիդրոէթորֆինը, պիրիտրամիդը, լեվո-ալֆա-ացետիլմեթանոլը (LAAM), 24 ժամյա ազդեցություն ունեցող հիդրոմորֆինը կիրառվում են որոշ երկրներում օփիոիդային կախվածություն ունեցող մարդկանց կողմից:

Մորֆինի օգտագործման մեկ այլ եղանակ է քիմիական ռեակցիաների միջոցով նրա փոխակերպումը հերոինի կամ այլ, ավելի ուժեղ օփիոիդի: Մորֆինի, հերոինի, 3- մոնոացետիլմորֆինի, 6-մոնոացետիլմորֆինի, կոդեինի և ացետիլկոդեինի խառնուրդից Նոր Զելանդիայում ստացել են նոր նյութ (հիմքը կոդեինն է), որը հայտնի է «տանը թխած» անվանումով:

Քանի որ հերոինը մորֆինի 3,6 դիէֆիր շարքից է, կարելի է այն ձևափոխել նիկոմորֆինի (վիլան), օգտագործելով նիկոտինային անհիդրիդ, դիպրոպանոիլմորֆին անհիդրիդ, դիբուտանոիլմորֆին և դիսալիցիլոիլմորֆին անհիդրիդ: Սառեցված քացախաթթուն կարելի է օգտագորժել այնպիսի խառնուրդի ստացման համար, որը բարձր կոնցենտրցիայով 6-մոնոացետիլմորֆին և նիացին (վիտամին B3) է պարունակում, իսկ սալիցիլաթթվից կարելի է ստանալ սալիցիօիլ 6-MAM և այսպես շարունակ:

Մորֆինը գաղտնի փոխակերպում են հիդրոմորֆոնի, հիդրոմորֆինի (պարամորֆան), դեզոմորֆինի (պերմոնիդ), մետոպոնի, իսկ կոդեինը հիդրոկոդոնի (դիկոդիդ), դիհիդրոկոդեինի (պարակոդին) և այսպես շարունակ: Բայց այս գործընթացը հեշտ չէ, պահանջում է ժամանակ, տարբեր տեսակի սարքավորումներ, թանկարժեք կատալիզատորներ և իհարկե մեծ քանակությամբ մորֆին: Դիհիդրոմորֆինը կարող են փոխակերպել դիացետիլդիհիդրոմորֆինի (պարալաուդին) և հիդրոկոդոնի: Չնայած այս դժվարությունների, վերջին 20 տարիների ընթացքում անընդհատ բացահայտվում են անօրինական սինթեզի դեպքեր:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆրիդրիխ Սերտյուրներ

Օփիումի հիմքով էլիքսիրի մասին տեղեկությունները պահպանվել են Բյուզանդական ժամանակաշրջանից, բայց կառուցվածքի մասին տեղեկություննեը չեն պահպանվել Կոստանդնուպոլսում (Ստամբուլ) օսմանական արշավների հետևանքով[105]: 1522-ականներին Պարացելսը ստացել էր օփիումի հիմքով լուծույթ, որն անվանել է laudanum, լատիներեն laudare բառից, որը նշանակում է «գովել»: Ստացված լուծույթը նա նկարագրել է որպես լավ ազդող ցավազրկող, բայց խորհուրդ է տվել օգտագորժել զգուշությամբ: 18-րդ դարի վերջում , երբ արևելահնդկական ընկերությունները սկսեցին հետաքրքրվել Հնդկաստանում օփիումի վաճառքով, Գերմանիայում բժիշկների և հիվանդների շրջանում արդեն իսկ շատ հայտնի էր և լայն կիրառում ուներ լաուդանում անունով օփիատը:

Մորֆինը հայտնաբերված առաջին ակտիվ ալկալոիդն է: Առանձնացվել է քնաբեր կակաչից Ֆրիդրիխ Սերտյուրների կողմից 1804 թվականի դեկտեմբերին Գերմանիայի Պադերբորն քաղաքում[106][107]: 1817 թվականին Սերտյուրները հայտարարեց իր փորձերի մասին, որոնց ժամանակ նա ինքն իրեն, 3 երիտասարդ տղաների, 3 շների և մկան մորֆին էր ներարկել: Փորձարկմանը ենթարկված մարդիկ մահացել էին[108]: Գիտնականը մորֆինն անվանել է հունական քնի աստծո՝ Մորֆեուսի անունով, քանի որ այն քնաբեր հատկություն ունի[4][109]: Սերտյուրների կողմից ստացված մորֆինը 6 անգամ ուժեղ ազդեցություն ուներ, քան օփիումը: Նա ենթադրեց, որ թմրանյութի փոքր դոզաները չեն առաջացնի կախվածություն, բայց, այնուամենայնիվ, գիտնականի մոտ առաջացավ կախվածություն: Այնուհետև իր աշխատանքներում նշեց. « Որպեսզի կանխեմ աղետը իմ պարտքն եմ համարում զգուշացնել, որ այս նոր նյութի օգտագործումը, որը ես անվանել եմ մորֆին, սարսափելի հետևանքներ ունի »[110]:

1817 թվականին դեղամիջոցը Սերտյուրների և ինչ որ կազմակերպության կողմից մասսայական վաճառքի հանվեց, որպես ցավազրկող, ինչպես նաև որպես ալկոհոլիզմը և օփիատային կախվածությունը բուժող միջոց: Որպես թույն մորֆինն առաջին անգամ կիրառվել է 1822 թվականին, երբ ֆրասիայից բժիշկ Էդմ Կաստենը սպանեց հիվանին, ինչի համար էլ դատապարտվեց[111]: Կոմերցիոն արտադրությունը սկսվեց 1827 թվականին Գերմանիայի Դարմստադտ քաղաքում գտնվող դեղատանը, որը հետագայում դարձավ «Merck» կազմակերպություն: Մորֆինի արտադրությունն ու վաճառքը այս կազմակերպության հաջողության գրավականը դարձավ: 1850-ականներին Ալեքսանդեր Վուդը հայտարարեց, որ ներարկել է մորֆին իր կնոջը՝ Ռեբեկկային, փորձարարական նպատակներով: Համաձայն տարածված միֆի մորֆինը սպանել է կնոջը շնչառության կանգի պատճառով[108], բայց իրականում Ռեբեկկան իր ամուսնուց 10 տարի երկար է ապրել[112]:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից պահպանված անհապաղ օգտագործման համար նախատեսված մորֆինի սրվակ, ներդրված ասեղով: Հայտնի է նաև ինչպես «սիրետտա»: Ցուցադրված է զինվորական բժշկության թանգարանում:

Ավելի ուշ պարզվեց, որ մորֆինն ավելի ուժեղ կախվածություն է առաջացնում, քան ալկոհոլն ու օփիումը: ԱՄՆ-ի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ այս թմրանյութի լայն տարածումը բերեց «զինվորական հիվանդության» առաջացման (մորֆինային կախվածություն)[113], որն ընդգրկեց 400000 մարդ[114]: Կան կարծիքներ, որ այս հիվանդությունը հորինված է: Առաջին անգամ «զինվորական իվանդութուն» արտահայտությունը փաստաթղթերում գրվել է 1915 թվականին[115][116]:

Դիացետիլմորֆինը (հայտնի է հերոին անունով) սինթեզվել է մորֆինից 1874 թվականին, իսկ 1898 թվականին դւորս բերվել շուկա Բայեր կազմակերպության կողմից: Հերոինը մոտավորապես 1.5-2 անգամ ավելի ուժեղ ազդեցություն ունի մորֆինից: Դիացետիլմորֆինի լիպիդների լուծելիության պատճառով այն կարող է անցնել արյուն-ուղեղային պատնեշով ավելի արագ քան մորֆինը, ինչով էլ պայմանավորված է շուտ զարգացող կախվածությունը[117]: Կատարվել են սուբյեկտիվ և օբյեկտիվ հետազոտություններ, որոնց ժամանակ կախվածությունից ազատված մարդկանց ներերակային հերոին ներարկելու միջոցով (1.80-2.66 մգ մորֆինից մինչև 1 մգ դիամորֆինի հիդրոքլորիդ (մորֆին)) գնահատվեց մորֆինի ու հերոինի հարաբերական ակտիվությունը[118]:

Մորֆինը դարձավ վերահսկվող դեղամիջոց համաձայն 1914 թվականի Հարիսոնի թմրամիջոցների մասին ակտի: Առանց դեղատոմսի մորֆինի պահպանումը ԱՄՆ-ում քրեական հանցանք է: Մինչ հերոինի սինթեզն ու տարածումը մորֆինն աշխարհում ամենատարածված ցավազրկող թմրադեղն էր: Մինչև դիհիդրոմորֆինի սինթեզը (1900-ականներ[119]), դիհիդրոմորֆինի դասի օփիոիդների սինթեզը (1920-ականներ), օքսիկոդոնի սինթեզը (1916) և այլ համանման դեղերի սինթեզը չի եղել նույնքան լայն արդյունավետության դիապազոն ունեցող դեղ, ինչքան մորֆինը և հերոինը: 1937 թվականին Գերմանիայում սինթետիկ ճանապարհով ստացվեց պեթիդինը: Այսօր մորֆինը հերոինից կախվածություն ունեցող թմրամոլնեի շրջանում դեղատոմսով նշանակվող ամենապահանջված դեղն է: Հերոին օգտագործող թմրամոլների շրջանում տարածված են նաև կոդեինը, դիհիդրոկոդեինը, պրոպոքսիֆենը, տրամադոլը, քնաբեր կակաչից պատրաստված թեյը:

Մորֆինի կառուցվածքը նկարագրվել է 1925 թվականին Ռոբերտ Ռոբինսոնի կողմից: Չնայած այն բանի, որ մշակվել են մորֆինի սինթեզի մի քանի մեթոդներ, որոնցից մեկի հեղինակն էլ Մարշալլ Գեյոսն է Ռոչեստեր համալսարանից[120], միևնույնն է, մեծ մասամբ մորֆինը ստանում են քնաբեր կակչից (չորացնելով դրանք), կամ դրա անհաս ձևերից հավաքաց լատեքսից: Ամենատարածված մեթոդը մշակվել է 1925 թվականին Հունգարիայում, իսկ մեթոդի մասին հայտարարվել է 1930 թվականին դեղագործ Յանոշ Կաբայի կողմից[121]:

2003 թվականին հայտնաբերվեց էնդոգեն մորֆինը: 30 տարի պահանջվեց, որպեսզի մարդու օրգանիզմում հետազոտվեն μ3-օփիոիդային ընկալիչները, որոնք պարզվեց, որ արձագանքում են միայն մորֆինին[122]: Մարդու օրգանիզմում այն բջիջները, որոնք ձևավորվում են նեյրոբլաստոմայի զարգացմանն ի պատասխան, որոշակի քանակությամբ պարունակում են էնդոգեն մորֆին[77]:

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

իրավական կարգավիճակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ավստրալիայում մորֆինը դասակարգվում է , որպես դեղամիջոց 8-րդ ցուցակից (Schedule 8), համաձայն ԱՄՆ-ի թույների մասին ակտի:
  • Կանադայում մորֆինը դասակարգվում է, որպես դեղամիջոց 1-ին ցուցակից ( Schedule I), համաձայն վերահսկվող թմրամիջոցների և թույների մասին օրենքի:
  • Ֆրանսիայում մորֆինը մտնում է ամենախիստ վերահսկողության դեղերի ցանկում, համաձայն 1970 թվականին Ֆրանսիայում ընդունված օրենքի:
  • Գերմանիայում մորֆինի օգտագործումը ենթարկվում է թմրանյութերի մասին օրենքին (verkehrsfähiges und verschreibungsfähiges Betäubungsmittel ): Ընդգրկված է Anlage III ցուցակում (CSA Schedule II)[123]:
  • Շվեյցարիայում մորֆինի օգտագործումը ենթարկվում է գերմանական օրենքներին:
  • Ճապոնիայում մորֆինի օգտագործումը ենթարկվում է տեղի թմրանյութերի ու հոգեմեդ դեղերի մասին օրենքին (麻薬及び向精神薬取締法, mayaku oyobi kōseishinyaku torishimarihō):
  • Նիդերլանդներում մորֆինը ընդգրկվում է 1-ին ցուցակում, համաձայն օփիումի մասին օրենքի:
  • Մեծ Բրիտանիայում մորֆինը ներառվում է A դասի դեղերի շարքում, համաձայն 1971 թվականին թմրանյութերի չարաշահման մասին ընդունված օրենքի և 2001 թվականին ընդունված 2-րդ շարքի դեղերի չարաշահման մասին օրենքի:
  • ԱՄՆ-ում մորֆինը վերահսկվող դեղերի 2-րդ շարքում է (Schedule II), համաձայն վերահսկվող դեղերի մասին ակտի: Դեղագործության մեջ մորֆինի արտադրության համար սահմանվում է որոշակի քանակ: 2017-ին այդ քանակը 35.0 տտոննա էր վաճառքի համար և 27.3 տոննա, որպես այլ դեղերի արտարության նախանյութ[124]:
  • Միջազգային մակարդակով մորֆինը 1-ին շարքի դեղ է (Schedule I), համաձայն թմրամիջոցների դեմ պայքարի ընդհանուր կոնվենցիայի[125]:

Ոչ բժշկական օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էյֆորիան, սթրեսի թեթևացումը, մարդասիրության և հաղորդասիրության դրսևորումները, «բարձր մարմնի» զգացումը կարող են առաջանալ երկար ժամանակ թմրանյութերի օգտագործման արդյունքում: Հիվանդների մոտ զարգանում է հիվանդագին ձգողականություն դեպի դեղը: Մորֆինային կախվածության մոդելը ներկայիս կախվածության մասին պատկերացումների հիմքն է:

Կենդանիների վրա արված փորձերը և մարդկանց շրջնում հանդիպող կլինիկական դեպքերը հաստատում են այն պնդումը, որ մորֆինը էյֆորիա առաջացնող դեղամիջոց է: Բոլոր կատարվող հետազոտություններով, բացի ներերակային եղանակի, հնարավոր չէ տարբերել առաջացած ախտանիշները մորֆինի՞, թէ հերոինի օգտագործման արդյունքում են առաջացել, քանի որ հերոինը ստանում են մորֆինից: մորֆինի կառուցվածքի քիմիական փոփոխությունների արդյունքում ստանում են հիդրոմորֆին, հիդրոմորֆոն (դիլաուդիդ, հիդալ) և օքսիմորֆոն (Նումորֆան, Օպանա), իսկ սրանցից էլ ստանում են դիհիդրոկոդեին, հիդրոկոդոն և օքսիկոդոն: Բացի հերոինից կան 3,6 դիէֆիր մորֆինի այլ ներկայացուցիչներ: Դրանք են դիպրոպանոիլմօրֆինը, դիացետիլդիհիդրոմորֆինը, նիկոմորֆոնը և այլն: Նշված դեղերը բժշկության մեջ օգտագործում են շատ երկրներում, իսկ հազվադեպ դեպերում արտադրվում անօրինական ճանապարհով:

Որպես կանոն մորֆինի ոչ բժշկական օգտագործման դեպքում չափաբաժիններն ավելի շան են լինում և երբեմն դրանք խառնվում են այլ նյութերի հետ, ինչպիսիք են ալկոհոլը, կոկայինը: Մորֆինն ընդունում են դեղահատերը ծամելու միջոցով, ներարկման միջոցով, կամ փոշիացման և ներշնչման միջոցով: Առաջին ներմուծման ժամանակ դեղամիջոցի մեծ մասը ոչնչանում է լյարդի միջոցով (մետաբոլիզմը կատարվում է լյարդում): Շատ թմրամոլներ մորֆին ստանում են ներքին ընդունման ձևով և գաղտնի վաճառողների կողմից վաճառվող ինյեկցիոն (ներերակային ընդունման համար) մորֆինը կարող է չբավարարել գնորդների պահանջները և առաջացնել հիասթափություն թմրանյութի հանդեպ: Մորֆինի տարածումն այդքան էլ հեշտ չէ, բայց, այնուամենայնիվ, ամպուլաներով (ներերակային ընդունման համար), փոշու և դեղահատերի ձևով տարբերակները բավականին տարածված են փողոցներում:

Հանդիպում է նաև մածուկի տեսքով մերֆին, որն օգտագործվում է հերոինի արտադրության մեջ և օգտագործում են ծխելու կամ ներարկումների միջոցով (վերափոխում են լուծվող աղի): Նույն ձևով էլ օգտագործվում է «Kompot» տեսակի թմրանյութը (լեհական հերոին): Քնաբեր կակաչի ծղոտներից և օփիումից ստացված մորֆինային թեյը, դեղահատերը և այլ մորֆինային դեղամիջոցներ իրենց «մաքրությամբ» կարող են լինել տարբեր և զիջել մորֆինին: Մորֆինը համարվում է ակտիվ թմրանյութերի մեծ մասի նախանյութ, ածանցյալ կամ ուղղակի դրանց փոխարինող և հանդիպում է անօրինական ճանապարհով, ացետիլացիայի արդյուքում ստացված հերոինի կազմում:

Ժարգոնային անուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինի ոչ պաշտոնական անվանումներն են՝ աստվածային թմրադեղ, խորանարդաձև հյութ, դոպինգ, երազող, մայր, քույր, պարոն կապույտ, կապիկ, մորֆ, մորֆիդ, մորֆի, մորֆո, ցեխ, Ջեքի նոր ճոճանակ (հերոինի հետ խառնած), օրիորդ Էմմա[126]:

MS Contin դեղահատերը հայտնի են որպես «մառախուղիկներ»: «Արագընթաց» անվանում են կոկայինի, ամֆետամինի, մեթիլֆենիդատի դետ համակցված մորֆինը: «Կապույտ թավիշ» անվանում են հակահիստամինային տրիպելեննամինի (պիրաբենզամին, PBZ, պելամին) հետ համակցված մորֆինը (այս համակցումն ընդունում են ներարկման, խառնուրդը կուլ տալու և հազվադեպ հոգանայի միջոցով): «Կապույտ թավիշ» անվանում են նաև տրիպելեննամինի և հիդրոկոդեինի կամ կոդեինի (դեղահատ կամ օշարակ) հետ համակցումը (ներքին ընդունում): «Մորֆիա» անվանումն ավելի հին ու պաշտոնական տարբերակն է: «Օրիորդ Էմմայի ուղևորություն» արտահայտությունն օգտագործում են ներերակային ընդունման ժամանակ: Կան նաև հեշտ լուծվող դեղահատեր (հիդրոմորֆոն), որոնք օգտագործում են ենթամաշկային ներարկման ձևով, կուլ տալով կամ լեզվի տակ դնելով (as Shake & Bake կամ Shake & Shoot բրենդ):

Մորֆինը կարելի է ծխել, հատկապես դիացետիլմորֆինը (հերոին) («վիշապի հետապնդում»): Ացետիլացման արդյունքում մորֆինից ստացված հերոինը կոչվում է «AAing»,«տանը թխված» կամ կապույտ հերոին (չխառնել Blue Magic հերոինի հետ):

Առևտրային անուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորֆինը տարբեր երկրներում ունի տարբեր առևտրային անուն[127]:

Հասանելիությունը զարգազող երկրներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղքատ երկրներում մորֆինը դժվար է ձեռք բերել: Համաձայն թմրանյութերի կառավարման միջազգային կոմիտեի 2005 թվականին ստացված տվյալների, 6 երկրներում է (Ավստրալիա, Կանադա, Ֆրանսիա, Գերմանիա, Մեծ Բրիտանիա և ԱՄՆ) սպառվում ամբողջ աշխարհում արտադրված մորֆինի 79%-ը: Ոչ այնքան հարուստ երկրներում (որտեղ ապրում է մոլորակի բնակչության 80%-ը) օգտագործում են մորֆինի 6%-ը[128]: Որոշ երկրներ ընդհանրապես չեն ներկրում մորֆին, իսկ որոշներում մորֆինն օգտագործում են հոգեվարքի ժամանակ ուժեղ ցավերը թեթևացնելու համար:

Ցավազրկման ոլորտի որոշ փորձագետներ կարծում են, որ վախը մորֆինից առաջացած կախվածությունից անհիմն է, իսկ որոշ փորձագետներ էլ կարծում են, որ բուժման նպատակով անհրաժեշտ է նշանակել մորֆին,այնուհետև բուժել կախվածոթյունը[129]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 morphine
  2. 2,0 2,1 Clayton J. Mosher (2013)։ Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration։ SAGE Publications։ էջ 123։ ISBN 978-1-4833-2188-2։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  3. Fisher Gary L. (2009)։ Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery։ Los Angeles: SAGE։ էջ 564։ ISBN 978-1-4522-6601-5։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  4. 4,0 4,1 Clayton J. Mosher (2013)։ Drugs and Drug Policy: The Control of Consciousness Alteration։ SAGE Publications։ էջ 123։ ISBN 978-1-4833-2188-2։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  5. Fisher Gary L. (2009)։ Encyclopedia of substance abuse prevention, treatment, & recovery։ Los Angeles: SAGE։ էջ 564։ ISBN 978-1-4522-6601-5։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 «Morphine sulfate»։ The American Society of Health-System Pharmacists։ Արխիվացված օրիգինալից 2 May 2015-ին։ Վերցված է 1 June 2015 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 «Endogenous morphine: up-to-date review 2011»։ Folia Biol. (Praha) 58 (2): 49–56։ 2012։ PMID 22578954։ Արխիվացված օրիգինալից 24 August 2016-ին։ «Positive evolutionary pressure has apparently preserved the ability to synthesize chemically authentic morphine, albeit in homeopathic concentrations, throughout animal phyla.» 
  8. «Endogenous morphine: up-to-date review 2011»։ Folia Biol. (Praha) 58 (2): 49–56։ 2012։ PMID 22578954։ Արխիվացված օրիգինալից 24 August 2016-ին։ «Positive evolutionary pressure has apparently preserved the ability to synthesize chemically authentic morphine, albeit in homeopathic concentrations, throughout animal phyla.» 
  9. Courtwright David T. (2009)։ Forces of habit drugs and the making of the modern world (1 ed.)։ Cambridge, Mass.: Harvard University Press։ էջեր 36–37։ ISBN 978-0-674-02990-3։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  10. 10,0 10,1 Courtwright David T. (2009)։ Forces of habit drugs and the making of the modern world (1 ed.)։ Cambridge, Mass.: Harvard University Press։ էջեր 36–37։ ISBN 978-0-674-02990-3։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  11. 11,0 11,1 Narcotic Drugs 2014 (pdf)։ INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD։ 2015։ էջեր 21, 30։ ISBN 9789210481571։ Արխիվացված օրիգինալից 2 June 2015-ին 
  12. Triggle David J. (2006)։ Morphine։ New York: Chelsea House Publishers։ էջեր 20–21։ ISBN 978-1-4381-0211-5 
  13. Karch Steven B. (2006)։ Drug abuse handbook (2nd ed.)։ Boca Raton: CRC/Taylor & Francis։ էջեր 7–8։ ISBN 978-1-4200-0346-8 
  14. Macpherson edited by Gordon (2002)։ «Black's medical dictionary»։ Nature (40th ed.) 87 (2184): 162։ Bibcode:1911Natur..87R.313.։ ISBN 978-0-7136-5442-4։ doi:10.1038/087313b0։ Արխիվացված օրիգինալից 8 September 2017-ին 
  15. Davis's Canadian Drug Guide for Nurses։ F.A. Davis։ 2014։ էջ 1409։ ISBN 978-0-8036-4086-3 
  16. «WHO Model List of Essential Medicines (19th List)»։ World Health Organization։ April 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 13 December 2016-ին։ Վերցված է 8 December 2016 
  17. drugs.com Drugs.com international listings for Morphine Archived 14 June 2015 at the Wayback Machine. Page accessed 2 June 2015
  18. «Morphine Sulfate»։ The American Society of Health-System Pharmacists։ Արխիվացված օրիգինալից 3 March 2011-ին։ Վերցված է 3 April 2011 
  19. «Association of intravenous morphine use and outcomes in acute coronary syndromes: results from the CRUSADE Quality Improvement Initiative»։ Am. Heart J. 149 (6): 1043–9։ June 2005։ PMID 15976786։ doi:10.1016/j.ahj.2005.02.010 
  20. «Oral morphine for cancer pain»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4: CD003868։ 2016։ PMID 27105021։ doi:10.1002/14651858.CD003868.pub4 
  21. «Emergencies in palliative care»։ Cancer J 16 (5): 514–20։ 2010։ PMID 20890149։ doi:10.1097/PPO.0b013e3181f28a8d 
  22. «Evidence-based review of interventions to improve palliation of pain, dyspnea, depression»։ Geriatrics 64 (8): 8–10, 12–4։ August 2009։ PMID 20722311 
  23. «An official American Thoracic Society statement: update on the mechanisms, assessment, and management of dyspnea»։ Am. J. Respir. Crit. Care Med. 185 (4): 435–52։ February 2012։ PMC 5448624 ։ PMID 22336677։ doi:10.1164/rccm.201111-2042ST 
  24. «American College of Chest Physicians consensus statement on the management of dyspnea in patients with advanced lung or heart disease»։ Chest 137 (3): 674–91։ March 2010։ PMID 20202949։ doi:10.1378/chest.09-1543 
  25. National Evaluation of Pharmacotherapies for Opioid Dependence (NEPOD): Report of Results and Recommendation (PDF)։ Monograph Series No. 52 (Australian Government)։ 2004։ ISBN 978-0-642-82459-2։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 10 October 2012-ին 
  26. Thompson DR (April 2001)։ «Narcotic analgesic effects on the sphincter of Oddi: a review of the data and therapeutic implications in treating pancreatitis»։ Am. J. Gastroenterol. 96 (4): 1266–72։ PMID 11316181։ doi:10.1111/j.1572-0241.2001.03536.x 
  27. Brennan MJ (March 2013)։ «The effect of opioid therapy on endocrine function»։ Am. J. Med. 126 (3 Suppl 1): S12–8։ PMID 23414717։ doi:10.1016/j.amjmed.2012.12.001 
  28. «Opioid-induced endocrinopathy»։ J Am Osteopath Assoc 109 (1): 20–5։ January 2009։ PMID 19193821 
  29. «Concentration-related effects of morphine on cognition and motor control in human subjects»։ Neuropsychopharmacology 5 (3): 157–66։ November 1991։ PMID 1755931 
  30. «Acute effects of opioids on memory functions of healthy men and women»։ Psychopharmacology 198 (2): 243–50։ 2008։ PMID 18379759։ doi:10.1007/s00213-008-1123-x 
  31. «Effects of opioids on driving ability»։ J Pain Symptom Manage 19 (3): 200–8։ 2000։ PMID 10760625։ doi:10.1016/S0885-3924(99)00158-X 
  32. «A comparative study of physiological and subjective effects of heroin and morphine administered intravenously in postaddicts»։ J. Pharmacol. Exp. Ther. 133: 388–99։ 1961։ PMID 13767429 
  33. 33,0 33,1 National Institute on Drug Abuse (NIDA) (April 2013)։ «Heroin»։ DrugFacts։ U.S. National Institutes of Health։ Արխիվացված օրիգինալից 30 November 2005-ին 
  34. «Tolerance to the anticonvulsant effect of morphine in mice: blockage by ultra-low dose naltrexone»։ Epilepsy Res. 83 (2–3): 261–4։ 2009։ PMID 19059761։ doi:10.1016/j.eplepsyres.2008.10.011 
  35. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից 21 November 2016-ին։ Վերցված է 21 November 2016 
  36. «Archived copy»։ Արխիվացված օրիգինալից 5 June 2014-ին։ Վերցված է 13 June 2014 
  37. «Cardiovascular changes during morphine administration and spontaneous withdrawal in the rat»։ Eur. J. Pharmacol. 368 (1): 25–33։ 1999։ PMID 10096766։ doi:10.1016/S0014-2999(98)00984-4 
  38. «Narcotics»։ DEA Briefs & Background, Drugs and Drug Abuse, Drug Descriptions։ U.S. Drug Enforcement Administration։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 14 January 2012-ին 
  39. Dalrymple T (2006)։ Romancing Opiates: Pharmacological Lies and the Addiction Bureaucracy։ Encounter։ էջ 160։ ISBN 978-1-59403-087-1։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 December 2010-ին 
  40. «Withdrawal from chronic morphine administration causes prolonged enhancement of immobility in rat forced swimming test»։ Psychopharmacology 157 (2): 217–20։ September 2001։ PMID 11594449։ doi:10.1007/s002130100793 
  41. O'Neil MJ (2006)։ The Merck index : an encyclopedia of chemicals, drugs, and biological։ Whitehouse Station, N.J.: Merck։ ISBN 978-0-911910-00-1 
  42. 42,0 42,1 MedlinePlus – Morphine overdose Archived 24 May 2016 at the Wayback Machine. Update Date: 2 March 2009. Updated by: John E. Duldner, Jr., MD
  43. DrugBank – Morphine Archived 11 July 2017 at the Wayback Machine. Update Date: 11 July 2017.
  44. Macchiarelli L, Arbarello Cave Bondi P. Di Luca NM, Feola T (2002)։ Medicina Legale (compendio) (II ed.)։ Italy, Turin: Minerva Medica Publications 
  45. King (25 October 2010)։ Pharmacology for Women's Health։ Jones & Bartlett Publishers։ էջեր 332–։ ISBN 978-1-4496-1073-9 
  46. David H. Chestnut, Cynthia A Wong, Lawrence C Tsen, Warwick D Ngan Kee, Yaakov Beilin, Jill Mhyre (28 February 2014)։ Chestnut's Obstetric Anesthesia: Principles and Practice E-Book։ Elsevier Health Sciences։ էջեր 611–։ ISBN 978-0-323-11374-8 
  47. Adriana P. Tiziani (1 June 2013)։ Havard's Nursing Guide to Drugs։ Elsevier Health Sciences։ էջեր 933–։ ISBN 978-0-7295-8162-2 
  48. Corbett A. D., Paterson S. J., Kosterlitz H. W. (1993)։ Opioids։ Handbook of Experimental Pharmacology։ 104 / 1։ էջեր 645–679։ ISBN 978-3-642-77462-1։ ISSN 0171-2004։ doi:10.1007/978-3-642-77460-7_26 
  49. 49,0 49,1 «Serotonin and norepinephrine uptake inhibiting activity of centrally acting analgesics: structural determinants and role in antinociception»։ J. Pharmacol. Exp. Ther. 274 (3): 1263–70։ 1995։ PMID 7562497 
  50. Ogura T, Egan TD (2013)։ «Chapter 15 – Opioid Agonists and Antagonists»։ Pharmacology and physiology for anesthesia : foundations and clinical application։ Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders։ ISBN 978-1-4377-1679-5 
  51. «Standard opioid agonists activate heteromeric opioid receptors: evidence for morphine and [d-Ala(2)-MePhe(4)-Glyol(5)]enkephalin as selective μ-δ agonists»։ ACS Chem Neurosci 1 (2): 146–54։ 2010։ PMC 3398540։ PMID 22816017։ doi:10.1021/cn9000236 
  52. «Clinically employed opioid analgesics produce antinociception via μ-δ opioid receptor heteromers in Rhesus monkeys»։ ACS Chem Neurosci 3 (9): 720–7։ 2012։ PMC 3447399։ PMID 23019498։ doi:10.1021/cn300049m 
  53. «MS-Contin (Morphine Sulfate Controlled-Release) Drug Information: Clinical Pharmacology»։ Prescribing Information։ RxList։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 May 2007-ին 
  54. Kelly E (August 2013)։ «Efficacy and ligand bias at the μ-opioid receptor»։ British Journal of Pharmacology 169 (7): 1430–46։ PMC 3724102։ PMID 23646826։ doi:10.1111/bph.12222 
  55. CLINICAL PHARMACOLOGY
  56. «Sigma antagonists potentiate opioid analgesia in rats»։ Neurosci. Lett. 190 (2): 137–9։ 1995։ PMID 7644123։ doi:10.1016/0304-3940(95)11504-P 
  57. «The effects of NMDA receptor antagonists and nitric oxide synthase inhibitors on opioid tolerance and withdrawal. Medication development issues for opiate addiction»։ Neuropsychopharmacology 13 (4): 269–93։ 1995։ PMID 8747752։ doi:10.1016/0893-133X(95)00140-9 
  58. «Gene expression following acute morphine administration»։ Physiol Genomics 6 (3): 169–81։ 2001։ PMID 11526201։ doi:10.1152/physiolgenomics.2001.6.3.169 
  59. «Morphine reciprocally regulates IL-10 and IL-12 production by monocyte-derived human dendritic cells and enhances T cell activation»։ Mol. Med. 12 (11–12): 284–90։ 2006։ PMC 1829197։ PMID 17380193։ doi:10.2119/2006-00043.Messmer 
  60. «Morphine reduces local cytokine expression and neutrophil infiltration after incision»։ Mol Pain 3: 1744–8069–3–28։ 2007։ PMC 2096620։ PMID 17908329։ doi:10.1186/1744-8069-3-28 
  61. «Opioid pharmacology»։ Pain Physician 11 (2 Suppl): S133–53։ 2008։ PMID 18443637 
  62. «Morphine-6-glucuronide: actions and mechanisms»։ Medicinal Research Reviews 25 (5): 521–44։ 2005։ PMID 15952175։ doi:10.1002/med.20035 
  63. 63,0 63,1 «Morphine-6-glucuronide: morphine's successor for postoperative pain relief?»։ Anesthesia and Analgesia 102 (6): 1789–1797։ 2006։ PMID 16717327։ doi:10.1213/01.ane.0000217197.96784.c3։ Արխիվացված օրիգինալից 1 December 2008-ին 
  64. 64,0 64,1 Jenkins AJ (2008) Pharmacokinetics of specific drugs. In Karch SB (Ed), Pharmacokinetics and pharmacodynamics of abused drugs. CRC Press: Boca Raton.
  65. 65,0 65,1 65,2 «Morphine, slow release (By mouth)»։ University of Maryland Medical Center։ Արխիվացված օրիգինալից 22 December 2015-ին 
  66. Pedersen L, Fredheim O (2015)։ «Opioids for Chronic Noncancer Pain: Still No Evidence for Superiority of Sustained-Release Opioids»։ Clinical Pharmacology & Therapeutics 97 (2): 114–115։ PMID 25670511։ doi:10.1002/cpt.26  Last reviewed on 18 November 2015
  67. 67,0 67,1 «Dosing & Uses»։ Medscape։ Արխիվացված օրիգինալից 31 October 2015-ին։ Վերցված է 21 December 2015 
  68. 68,0 68,1 «EndLink: An Internet-based End of Life Care Education Program – Morphine Dosing»։ Northwestern University։ Արխիվացված օրիգինալից 4 March 2016-ին 
  69. Baselt RC (2008)։ Disposition of Toxic Drugs and Chemicals in Man (8th ed.)։ Foster City, CA: Biomedical Publications։ էջեր 1057–1062։ ISBN 978-0-9626523-7-0 
  70. «Detection time of drugs of abuse in urine»։ Acta Clin Belg 55 (6): 323–33։ 2000։ PMID 11484423 
  71. Verstraete AG (April 2004)։ «Detection times of drugs of abuse in blood, urine, and oral fluid»։ Ther Drug Monit 26 (2): 200–5։ PMID 15228165։ doi:10.1097/00007691-200404000-00020 
  72. Kapoor L (1995)։ Opium Poppy: Botany, Chemistry, and Pharmacology։ United States: CRC Press։ էջ 164։ ISBN 978-1-56024-923-8 
  73. «Thebaine content of selections of Papaver bracteatum Lindl. at different ages»։ J Pharm Sci 66 (12): 1716–9։ December 1977։ PMID 925935։ doi:10.1002/jps.2600661215 
  74. [https://fb.cuni.cz/file/5635/FB2012A0008.pdf Review Article Endogenous Morphine: Up-to-Date Review 2011]
  75. Stewart O (2000)։ Functional Neuroscience։ New York: Springer։ էջ 116։ ISBN 978-0-387-98543-5 
  76. «μ receptor»։ IUPHAR/BPS Guide to PHARMACOLOGY։ International Union of Basic and Clinical Pharmacology։ 15 March 2017։ Արխիվացված օրիգինալից 7 November 2017-ին։ Վերցված է 28 December 2017։ «Morphine occurs endogenously [117].» 
  77. 77,0 77,1 «Endogenous formation of morphine in human cells»։ Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 101 (39): 14091–6։ 2004։ Bibcode:2004PNAS..10114091P։ PMC 521124։ PMID 15383669։ doi:10.1073/pnas.0405430101։ «Without doubt, human cells can produce the alkaloid morphine.» 
  78. «The endogenous substrates of brain CYP2D»։ Eur. J. Pharmacol. 724: 211–218։ February 2014։ PMID 24374199։ doi:10.1016/j.ejphar.2013.12.025։ «Additionally, CYP2D is involved in the synthesis of endogenous morphine from various precursors, including L-3,4-dihydroxyphenylalanine (L-DOPA), reticulin, tetrahydropapaveroline (THP), and tyramine (Kulkarni, 2001; Mantione et al., 2008; Zhu, 2008).» 
  79. «Morphine Synthesis and Biosynthesis-An Update»։ Current Organic Chemistry 4 (3): 343–362։ March 2000։ doi:10.2174/1385272003376292։ Արխիվացված օրիգինալից 19 June 2012-ին 
  80. Michael Le Page (18 May 2015)։ «Home-brew heroin: soon anyone will be able to make illegal drugs»։ New Scientist։ Արխիվացված օրիգինալից 13 April 2016-ին 
  81. Robert F. Service (25 June 2015)։ «Final step in sugar-to-morphine conversion deciphered»։ Science։ Արխիվացված օրիգինալից 21 August 2015-ին 
  82. «Complete biosynthesis of opioids in yeast»։ Science 349 (6252): 1095–1100։ August 2015։ Bibcode:2015Sci...349.1095G։ PMC 4924617։ PMID 26272907։ doi:10.1126/science.aac9373։ Արխիվացված օրիգինալից 15 August 2015-ին 
  83. «Yeast-Based Opioid Production Completed»։ 13 August 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 7 September 2015-ին։ Վերցված է 15 August 2015 
  84. DeRuiter J (Fall 2000)։ «Narcotic analgesics: morphine and "peripherally modified" morphine analogs»։ Principles of Drug Action 2։ Auburn University։ Արխիվացված օրիգինալից 11 January 2012-ին 
  85. 85,0 85,1 85,2 85,3 85,4 Lide DR, ed. (2004)։ CRC handbook of chemistry and physics: a ready-reference book of chemical and physical data (85 ed.)։ Boca Ratan Florida: CRC Press։ ISBN 978-0-8493-0485-9 
  86. «Morphine»։ LHA Science Page։ LaurenHill Academy։ Արխիվացված օրիգինալից 15 February 2005-ին 
  87. «The Synthesis of Morphine»։ Journal of the American Chemical Society 78 (7): 1380–1393։ April 1956։ doi:10.1021/ja01588a033 
  88. Rice KC (July 1980)։ «Synthetic opium alkaloids and derivatives. A short total synthesis of (+/-)-dihydrothebainone, (+/-)-dihydrocodeinone, and (+/-)-nordihydrocodeinone as an approach to a practical synthesis of morphine, codeine, and congeners»։ The Journal of Organic Chemistry 45 (15): 3135–3137։ Bibcode:2007JOCh...72.1134P։ doi:10.1021/jo01303a045 
  89. «Studies directed towards the total synthesis of morphine alkaloids»։ Tetrahedron Letters 23 (3): 285–288։ January 1982։ doi:10.1016/S0040-4039(00)86810-0 
  90. «Studies culminating in the total synthesis of (dl)-morphine»։ The Journal of Organic Chemistry 53 (20): 4694–4708։ September 1988։ Bibcode:2007JOCh...72.1134P։ doi:10.1021/jo00255a008 
  91. «Convergent synthesis of (+/-)-dihydroisocodeine in 11 steps by the tandem radical cyclization strategy. A formal total synthesis of (+/-)-morphine»։ Journal of the American Chemical Society 114 (24): 9688–9689։ November 1992։ doi:10.1021/ja00050a075 
  92. «Asymmetric synthesis of either enantiomer of opium alkaloids and morphinans. Total synthesis of (−)- and (+)-dihydrocodeinone and (−)- and (+)-morphine»։ Journal of the American Chemical Society 115 (23): 11028–11029։ November 1993։ doi:10.1021/ja00076a086 
  93. «Formal Total Synthesis of(—)-Morphine by Cuprate Conjugate Addition»։ Angewandte Chemie International Edition in English 35 (2324): 2830–2832։ December 1996։ doi:10.1002/anie.199628301 
  94. «Asymmetric Total Synthesis of (+)-Codeine via Intramolecular Carbenoid Insertion»։ The Journal of Organic Chemistry 64 (21): 7871–7884։ October 1999։ Bibcode:2007JOCh...72.1134P։ doi:10.1021/jo990905z 
  95. «Synthesis of (−)-Morphine»։ Journal of the American Chemical Society 124 (42): 12416–12417։ October 2002։ PMID 12381175։ doi:10.1021/ja027882h 
  96. «Enantioselective Synthesis of (−)-Codeine and (−)-Morphine»։ Journal of the American Chemical Society 124 (49): 14542–14543։ December 2002։ PMID 12465957։ doi:10.1021/ja0283394 
  97. «Total Synthesis of (±)-Morphine»։ Organic Letters 8 (23): 5311–5313։ November 2006։ PMID 17078705։ doi:10.1021/ol062112m 
  98. «Diastereoselective Total Synthesis of (±)-Codeine»։ Chemistry: A European Journal 14 (22): 6606–6608։ 2008։ PMID 18561354։ doi:10.1002/chem.200800744 
  99. «Regiospecific and Stereoselective Syntheses of (±) Morphine, Codeine, and Thebaine via a Highly Stereocontrolled Intramolecular 4 + 2 Cycloaddition Leading to a Phenanthrofuran System»։ Journal of the American Chemical Society 131 (32): 11402–11406։ 2009։ PMID 19624126։ doi:10.1021/ja9038505 
  100. Michael Freemantle (20 June 2005)։ «The Top Pharmaceuticals That Changed The World-Morphine»։ Chemical and Engineering News 
  101. Chemistry of the Opium Alkaloids։ Washington, D. C.: U. S. Government Printing Office։ 1932։ էջեր 153–154։ ASIN B000H4LBY8 
  102. «Development of pharmaceutical heroin preparations for medical co-prescription to opioid dependent patients»։ Drug Alcohol Depend 80 (3): 283–95։ December 2005։ PMID 15916865։ doi:10.1016/j.drugalcdep.2005.04.008 
  103. «The Preparation of Morphine-N-methyl-C14»։ Journal of the American Chemical Society 73 (12): 5900։ December 1951։ doi:10.1021/ja01156a543 
  104. «Recovery of morphine from a controlled-release preparation. A source of opioid abuse»։ Cancer 66 (12): 2642–4։ 1990։ PMID 2249204։ doi:10.1002/1097-0142(19901215)66:12<2642::AID-CNCR2820661229>3.0.CO;2-B 
  105. «Pain relief and sedation in Roman Byzantine texts: Mandragoras officinarum, Hyoscyamos niger and Atropa belladonna»։ International Congress Series 1242: 43–50։ December 2002։ doi:10.1016/S0531-5131(02)00699-4 
  106. Luch A, ed. (2009)։ Molecular, clinical and environmental toxicology։ Springer։ էջ 20։ ISBN 978-3-7643-8335-0 
  107. Friedrich Sertürner (1805) (Untitled letter to the editor) Archived 17 August 2016 at the Wayback Machine., Journal der Pharmacie für Aerzte, Apotheker und Chemisten (Journal of Pharmacy for Physicians, Apothecaries, and Chemists), 13 : 229–243 ; see especially "III. Säure im Opium" (acid in opium), pp. 234–235, and "I. Nachtrag zur Charakteristik der Säure im Opium" (Addendum on the characteristics of the acid in opium), pp. 236–241.
  108. 108,0 108,1 «Incidence, Reversal, and Prevention of Opioid-induced Respiratory Depression»։ Anesthesiology 112 (1): 226–38։ 2010։ PMID 20010421։ doi:10.1097/ALN.0b013e3181c38c25։ Արխիվացված օրիգինալից 3 October 2016-ին 
  109. Sertürner coined the term morphium in: Sertuerner (1817) "Ueber das Morphium, eine neue salzfähige Grundlage, und die Mekonsäure, als Hauptbestandtheile des Opiums" (On morphine, a new salifiable [i.e., precipitable], fundamental substance, and meconic acid, as principal components of opium), Annalen der Physik, 55 : 56–89. It was Gay-Lussac, a French chemist and editor of Annales de Chimie et de Physique, who coined the word morphine in a French translation of Sertuener's original German article: Sertuener (1817) "Analyse de l'opium: De la morphine et de l'acide méconique, considérés comme parties essentielles de l'opium" (Analysis of opium: On morphine and on meconic acid, considered as essential constituents of opium), Annales de Chimie et de Physique, 2nd series, 5 : 21–42. From p. 22: " … car il a pris pour cette substance, que j'appelle morphine (morphium), ce qui n'en était qu'une combinaison avec l'acide de l'opium." ( … for he [i.e., French chemist and pharmacist Charles Derosne (1780–1846)] took as that substance [i.e., the active ingredient in opium], which I call "morphine" (or morphium), what was only a compound of it with acid of opium.)
  110. Offit Paul (March–April 2017)։ «God's Own Medicine»։ Skeptical Inquirer 41 (2): 44 
  111. Annual Register։ J. Dodsley։ 1824։ էջ 1։ Արխիվացված օրիգինալից 14 February 2013-ին։ Վերցված է 1 September 2015 
  112. Richard Davenport-Hines (2003)։ The Pursuit of Oblivion: A Global History of Narcotics։ W.W. Norton։ էջ 68։ ISBN 978-0-393-32545-4 
  113. «Opiate Narcotics»։ The Report of the Canadian Government Commission of Inquiry into the Non-Medical Use of Drugs։ Canadian Government Commission։ Արխիվացված օրիգինալից 4 April 2007-ին 
  114. Vassallo SA (July 2004)։ «Lewis H. Wright Memorial Lecture»։ ASA Newsletter 68 (7): 9–10։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2 February 2014-ին 
  115. Mandel J։ «Mythical Roots of US Drug Policy – Soldier's Disease and Addicts in the Civil War»։ Արխիվացված օրիգինալից 5 April 2007-ին 
  116. «Soldiers Disease A Historical Hoax?»։ iPromote Media Inc։ 2006։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 27 September 2007-ին 
  117. «Relative reinforcing strength of three N-methyl-D-aspartate antagonists with different onsets of action»։ J. Pharmacol. Exp. Ther. 301 (2): 690–7։ May 2002։ PMID 11961074։ doi:10.1124/jpet.301.2.690 
  118. «A comparative study of physiological and subjective effects of heroin and morphine administered intravenously in postaddicts»։ J. Pharmacol. Exp. Ther. 133: 388–99։ 1961։ PMID 13767429 
  119. «Morphine Easy Home Cure»։ Overland Monthly 35 (205): 14։ 1900։ Արխիվացված օրիգինալից 1 February 2014-ին 
  120. Dickman S (3 October 2003)։ «Marshall D. Gates, Chemist to First Synthesize Morphine, Dies»։ Press Release։ University of Rochester։ Արխիվացված օրիգինալից 1 December 2010-ին 
  121. Bayer I. (July 1987)։ «[János Kabay and the poppy straw process. Commemoration on the 50th anniversary of his death]»։ Acta Pharmaceutica Hungarica 57 (3–4): 105–110։ ISSN 0001-6659։ PMID 3314338 
  122. «Human white blood cells synthesize morphine: CYP2D6 modulation»։ J. Immunol. 175 (11): 7357–62։ 2005։ PMID 16301642։ doi:10.4049/jimmunol.175.11.7357 
  123. Anlage III (zu § 1 Abs. 1) verkehrsfähige und verschreibungsfähige Betäubungsmittel Archived 28 April 2014 at the Wayback Machine.
  124. Կաղապար:Federal Register
  125. «List of narcotic drugs under international control»։ Yellow List (PDF) (50th ed.): 5։ March 2011։ Արխիվացված օրիգինալից 22 December 2014-ին 
  126. Miller Richard Lawrence (1 January 2002)։ The Encyclopedia of Addictive Drugs (անգլերեն)։ Greenwood Publishing Group։ էջ 306։ ISBN 978-0-313-31807-8 
  127. drugs.com Drugs.com international listings for Morphine Archived 14 June 2015 at the Wayback Machine. Page accessed 2 June 2015
  128. Milani Barbara։ Scholten (3rd ed.)։ Switzerland: World Health Organization։ էջեր 1–22։ Արխիվացված օրիգինալից 5 June 2018-ին։ Վերցված է 17 January 2018 
  129. Donald G. McNeil Jr. (10 September 2007)։ «Drugs Banned, Many of World's Poor Suffer in Pain»։ New York Times։ Արխիվացված օրիգինալից 11 May 2011-ին։ Վերցված է 11 September 2007 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]