Որովայնային աորտայի անևրիզմա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Որովայնային աորտային անևրիզմա
AneurysmAortaWithArrows.jpg
Տեսակհիվանդություն[1]
Հիվանդության ախտանշաններԱնցավ, որովայնի, մեջքի և ոտքերի ցավ [2][3]
Բժշկական մասնագիտությունԱնոթային վիրաբույժ
ՀՄԴ-9441.3 և 441.4
ՀՄԴ-10I71.3 և I71.4
ՀոմանիշներԵրեք- A
Ռիսկի գործոններԾխել, բարձր զարկերակային ճնշում, այլ սրտի կամ արյան անոթային հիվանդություններ, ընտանեկան պատմություն, Մրֆանի համախտանիշ [2][4][5]
ԱխտորոշումԲժշկական զննում (որովայնային աորտայի տրամագիծը> 3 սմ) [2]
ԲուժումՎիահատություն (բաց վիրահատություն և ներանոթային անևրիզմայի վերականգնում) [2]
Հաճախություն50 տարեկանը լրացած տղամարդիկ [2]
Հանդիպման հաճախականություն~5% (65 տարեկան լրացած տղամարդիկ) [2]
Abdominal aortic aneurysm Վիքիպահեստում

Որովայնային աորտայի անևրիզմա (ՈԱԱ, AAA կամ 3- A), որովայնային աորտայի տեղայնացված լայնացումը, որի տրամագիծը գերազանցում է 3 սմ-ը, կամ 50 %-ով մեծ, քան նորմայում[2][6]։ Նրանք սովորաբար ոչ մի ախտանիշ չեն առաջացնում, բացի պատռման ժամանակ[2]։ Երբեմն կարող են ցավեր լինել որովայնի, մեջքի կամ ոտքի վրա[3]։ Խոշոր անևրիզմաները երբեմն կարող են զգալ որովայնի վրա սեղմելով: Պատռվածքը կարող է հանգեցնել որովայնի կամ մեջքի ցավի, ցածր արյան ճնշման կամ գիտակցության կորստի և հաճախ հանգեցնում է մահվան[2][7]։

ՈԱԱ-ն հաճախ հանդիպում է 50 տարեկանից բարձր տղամարդկանց, և ընտանեկան պատմություն մեջ ունեցող մարդկանց մոտ[2]։ Լրացուցիչ ռիսկի գործոնները ներառում են ծխելը, բարձր արյան ճնշումը և սրտի կամ արյան անոթների այլ հիվանդությունները[4]։ Գենետիկական նախատրամադրվածությունը բարձրացված ռիսկով ներառում է Մարֆանի համախտանիշը և Եհլերս-Դանլոսի համախտանիշը[5]։ ՈԱԱ-ն ամենահաճախ հանդիպող աորտայի անևրիզմաների ձևերից մեկն է[5]։ Մոտ 85%-ը հայտնաբերված է երիկամներից ներքև, իսկ մնացածը՝ երիկամների մակարդակին կամ բարձր[2]։ Միացյալ Նահանգներում սքրինինգը և որովայնի ուլտրաձայնային հետազոտությունը խորհուրդ է տրվում 65-75 տարեկան ծխող տղամարդկանց [8]։ Մեծ Բրիտանիայում և Շվեդիայում խորհուրդ է տրվում ուսումնասիրել 65 տարեկանից բարձր բոլոր տղամարդկանց[2][9]։ Անևրիզմայի հայտնաբերումից հետո հետագա ուլտրաձայնային հետազոտությունները սովորաբար կատարվում են կանոնավոր կերպով:[3]։

Չծխելը միակ լավագույն միջոցն է հիվանդության կանխարգելման[2]։ Մնացած կանխարգելման մեթոդները ներառում են զարկերակային բարձր ճնշման բուժումը, արյան բարձր խոլեստերինի բուժումը, և ավելորդ քաշ չհավաքելը[2]։ Վիրահատությունը սովորաբար խորհուրդ է տրվում, երբ ՈԱԱ-ի տրամագիծը մեծանում է > 5.5 սմ տղամարդկանց մոտ և > 5.0 սմ կանանց մոտ[2]։ Վերականգնման այլ պատճառներ են ախտանշանների ներկայությունը և չափի արագ աճը, որը ներառում է մեկ տարում մեկ սանտիմետրերով ավելի[3]։ Վերականգնումը կարող է լինել բաց վիրահատություն կամ ներանոթային անևրիզմայի վերականգնում (ՆԱԱՎ)[2]։ Բաց վիրահատության համեմատ, ՆԱԱՎ-ը ունի ավելի ցածր մահվան ռիսկ և ավելի կարճ ժամանակ հիվանդանոցում մնալու, սակայն ոչ միշտ կարող է լինել բուժման տարբերակ[2][10][11]։ Թվում է, որ դրանց միջև երկարաժամկետ արդյունքների տարբերություն չկա[12]։ Կրկնվող միջամտությունները հիմնականում կիրառվում են ՆԱԱՎ-ի հետ[13]։

ՈԱԱ-ն հանդիպում է 65 տարեկանից բարձր տղամարդկանց 2-8 տոկոսի մոտ[2]։ Կանանց դեպքերը 1/4 անգամով շատ են[2]։ 5,5 սմ-ից պակաս աներևիզմայի չափ ունեցող մարդկանց մոտ, հաջորդ տարվա ընթացքում պատռման վտանգը 1% -ից պակաս է[2]։ Անևրիզմայով հիվանդների շրջանում 5,5-ից մինչև 7 սմ, պատռման ռիսկը կազմում է մոտ 10%, իսկ ավելի քան 7 սմ աներևիզմ ունեցող մարդկանց համար` մոտ 33%[2]։ Մահացությունը պատռման ժամանակ կազմում է 85%-ից մինչև 90%[2]։ 2013 թ. Աորտայի անևրիզման հանգեցրել է 168,200 մահվան, 1990 թ.-ի 100,000-ի համեմատ[14][15]։ Միացյալ Նահանգներում 2009 թ.-ին ՈԱԱ-ից մահացել է 10,000-18,000 մարդ:

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որովայնային աորտայի անևրիզմայի տեղակայում

Անևրիզմաների ճնշող մեծամասնությունը անախտանիշ են։ Այնուամենայնիվ, քանի որ որովայնային աորտայի անևրիզման ընդլայնվում է, այն կարող է դառնալ ցավոտ և առաջացնում է որովայնի պուլսացիոն զգացողություն կամ ցավ կրծքավանդակում, մեջքի ստորին հատվածում և փոշտում[16]։ Սիմպտոմատիկ անևրիզմայով պատռման ռիսկը շատ մեծ է, որը համարվում է վիրահատության ցուցում: Բարդությունները ներառում են պատռվածք, ծայրամասային էմբոլիզացիա, սուր աորտային օկլուզիա և աորտոկավալ (աորտայի և ստորին սիներակի միջև) կամ աորտոդուոդենալ (աորտայի և տասներկումատնյա աղու միջև) խուղակ։ Ֆիզիկական հետազոտության ընթացքում նշվում է զգայուն և պուլսացիոն որովայնային զանգված: Երիկամային կամ ընդերային զարկերակի նեղացման ժամանակ կարող է ի հայտ գալ աղմուկ[17]։

Աորտայի պատռվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՈԱԱ-ի պատռման նշանները և ախտանիշները կարող են նկատվել գոտկատեղում, որովայնում, մեջքում կամ աճուկային շրջանում: Կարող է զգացվել նաև մի զանգված, որը պուլսացվում է սրտի կծկման ժամանակ[7]։ Արյունահոսությունը կարող է հանգեցնել հիպովոլեմիկ շոկի, ցածր արյան ճնշման և արագ սրտխպոցի: Սա կարող է հանգեցնել ուշագնացության[7]։

ՈԱԱ- ի պատռվածքից մահացությունը հասնում է 90 տոկոսի։ Պացիենտների 65-75 տոկոսը մահանում են մինչև հիվանդանոց հասնելը, և մինչև 90 տոկոսը մահանում են, մինչև նրանք մուտք գործեն վիրահատարան[18]։ Արյունահոսությունը կարող է լինել հետորովայնամզային կամ որովայնի խոռոչում: Պատռվածքը կարող է նաև կապ ստեղծել աորտայի և աղիքներ կամ ստորին սիներակի միջև: [19] Կողմնային էկխմիմոզը (կապտուկի առաջացում) հանդիսանում է հետորովայնամզային արյունահոսություն և կոչվում է Գրեյ Թյորներ-ի համախտանիշ:

Աորտայի անևրիզմայի պատռումը կարող է սխալմամբ ընդունվել որպես երիկամների քարերի ցավ կամ մկանային ցավ:[7]

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեգեներատիվ գործընթացների հստակ պատճառները մնում են անորոշ: Այնուամենայնիվ, կան որոշ վարկածներ և հստակ սահմանված ռիսկի գործոններ[20]։

  • Ծխախոտ ծխելը. ավելի քան 90% -ը մարդկանց, ում մոտ զարգացել է ՈԱԱ-ն, իրենց կյանքի որոշ հատվածում նրանք ծխել են [21]։
  • Ալկոհոլ և հիպերտոնիա. բորբոքումը, որը առաջացել է երկարատև ալկոհոլի օգտագործման և հիպերտոնիկ ազդեցության հետեևանքով առաջացնում է որովայնի այտուց , որը հանգեցնում է թութք, կերարափողի երակներ վարիկոզ լայնացում և այլ իրավիճակների,որը նույնպես համարվում է ՈԱԱ-ի պատճառ:
  • Գենետիկական հետևանքները. Գենետիկական գործոնների ազդեցությունը բարձր է։ ՈԱԱ-ն 4-6 անգամ ավելի տարածված է 20-30% ռիսկի ենթարկված հիվանդների քույրերի և եղբայների մոտ[22]։ Բարձր մակարդակի տարածվածությունը ընտանիքներում առավել ակնհայտ է տղամարդկանց մոտ[23]։ Հատուկ գենետիկական հիվանդությունների վերաբերյալ շատ հիպոթեզներ կան, որոնք կարող են առաջացնել ավելի բարձր մակարդակ ՈԱԱ-ի առաջացման հիվանդ ընտանիքների տղամարդկանց շրջանում: Ոմանք առաջարկեցին, որ ալֆա-1-ի հակատրիպսինի անբավարարության ազդեցությունը կարող է լինել շատ կարևոր, իսկ մյուս փորձարարական հետազոտությունները աջակցում են X-ին շղթայակցված մուտացիայի հիպոթեզին, ինչը բացատրում է հետերոզիգոտ կանանց հիվանդացության ցածր մակարդակը: Գենետիկական պատճառների այլ հիպոթեզներ նույնպես ձևակերպված են:[17] Շարակցական հյուսվածքի խանգարումներ, ինչպիսիք են Մարֆանի համախտանիշը և Եհլերս-Դանլոսի համախտանիշը, նույնպես սերտորեն կապված են ՈԱԱ-ի հետ:[19] Ինչպես ռեցիդիվող պոլիխոնդրիտը և էլաստիկ պսևդոքսանտոման կարող են առաջացնել որովայնային աորտայի անևրիզմա[24]։
  • Ատերոսկլերոզ. ՈԱԱ-ն վաղուց արդեն համարվում է, որ առաջանում աթերոսկլերոզի պատճառով, քանի որ ՈԱԱ պատերը հաճախ կրում են ատերոսկլերոզային ախտահարում: Այնուամենայնիվ, այս վարկածը չի կարող օգտագործվել բացատրելու նախնական թերությունը և խցանման զարգացումը, ինչը նկատվում է գործընթացում:[17]
  • ՈԱԱ- ի այլ պատճառները ներառում են վարակ, վնասվածքներ, արտերիտ և բշտային-միջային նեկրոզ:[19]

Ախտաֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Gray's Anatomy գրքից պատկեր, որտեղ դեղին գծերով ցույց են տրված ՈԱԱ-ի ստորերիկամային ամենահաճախ տեղակայումները
Աորտայի անևրիզմայի 3D պատկեր

Աորտայի անևրիզմայի ամենատարածված հիստոպաթոլոգիական փոփոխությունները դիտվում են միջին և ինտիմային շերտերում:Այդ փոփոխությունները ներառում են ճարպերի կուտակում փրփրային բջիջներում, արտաբջջային ազատ խոլեստերինի բյուրեղներ, կալցիֆիկացիա, թրոմբագոյացում, և շերտերի ուռուցքների և պատռվածքի պատճառով: Առկա է ադվենտիցիայի բորբոքային էքսուդատ.[19] Այնուամենայնիվ, միջին շերտի դեգրադացիան պրոտեոլիտիկ գործընթացի միջոցով կարծես թե ՈԱԱ-ի զարգացման հիմնական պաթոֆիզիոլոգիական մեխանիզմն է: Որոշ հետազոտողներ հաղորդել են ՈԱԱ-ով մարդկանց մատրիցային մետաղոպրատինազների արտահայտման և գործունեության ավելացման մասին։ Սա հանգեցնում է էլաստինի հեռացմանը միջավայրից, որը դարձնում է աորտայի պատը ավելի զգայուն արյան ճնշման հետևանքների նկատմամբ[17] Այլ զեկույցներում նշվում է որ գռանզիմ B-ն սերինային պրոտեազ է, որը կարող է նպաստել աորտայի անևրիզմայի պատռմանը `դեկորինի խոռոչի միջոցով, ինչը հանգեցնում է կոլագենի կազմավորման խաթարմանը և ադնետիցիայի պատռմանը ամրության նվազման հետևանքով :[24]։ Որովայնային աորտայում, նաև վազա-վազորումների թիվը նվազում է (համեմատած կրծքային աորտայի հետ). Հետևաբար,միջին շերտը պետք է հենվի հիմնականում սնուցման համար դիֆուզիայի վրա, ինչը դարձնում է ավելի զգայուն վնասվածքների նկատմամբ[25]։

Հեմոդինամիկան ազդում է ՈԱԱ-ի զարգացման վրա, որը միտում ունի ստորերիկամային աորտային: Ստորերիկամային աորտայի հիստոլոգիական կառուցվածքը և մեխանիկական բնութագրերը տարբերվում են կրծքային աորտային հիվանդություններից: Տրամագիծը նվազում է արմատից մինչև աորտայի երկատման հատված իսկ ստորերկամային պատը պարունակում է էլաստինի փոքր քանակ:Հետևաբար, որովայնային աորտայի պատի մեխանիկական լարվածությունը բարձր է, քան կրծքային աորտայի պատը: Էլաստիկությունը և առաձգականությունը նույնպես տարեցտարի նվազում են, ինչը կարող է հանգեցնել հատվածի աստիճանական ընդլայնմանը: Ներանոթային ճնշման բարձր հիպերտոնիկ հիվանդների մոտ ներքին ճնշումը մեծապես նպաստում է պաթոլոգիական պրոցեսի առաջացմանը[19] Համապատասխան հեմոդինամիկ պայմանները կարող են կապված լինել հատուկ ձևի ներլուսանցքային թրոմբի (ՆԼԹ) հետ, որոնք կարող են ազդել ՈԱԱ-ի զարգացման վրա:[26]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որովայնային աորտայի անևրիզման սովորաբար ախտորոշվում է ֆիզիկական հետազոտության, որովայնի ուլտրաձայնի կամ համակարգչային տոմոգրաֆիայի միջոցով: Պարզագույն որովայնային ռենտգենները կարող են ցույց տալ անևրիզմի ուրվագիծը, երբ նրա պատերը կալցիֆիկացված են: Սակայն դա վերաբերում է բոլոր անևրիզմաների քանակի կեսից քչերին: Ուլտրաձայնային սոնոգրաֆիան օգտագործվում է անևրիզմային հետազոտման և ցանկացած գոյացության չափերի որոշման համար։ Բացի այդ, հնարավոր է հայտնաբերել որովայնում ազատ հեղուկը: Այն ոչ ինվազիվ և զգայուն է, բայց աղիներում գազի կամ գիրության առկայությունը կարող է սահմանափակել դրա օգտակարությունը: ՀՇ մոտավորապես 100% զգայունություն է ցուցաբերում անևրիզմայի նկատմամբ և նաև օգտակար է նախավիրահատական պլանավորման համար, պարզաբանելով անատոմիան և նրա միջոցով հնարավոր է կատարել ներանոթային վերականգնում։ Եթե կասկածվում է պատռվածք, այն կարող է նաև հուսալիորեն հայտնաբերել հետորովայնամզային հեղուկը: Անևրիզմայի դիտարկման այլընտրանքային, ավելի հաճախ օգտագործվող մեթոդներն են ՄՌՇ-ն և անգիոգրաֆիան:

Անևրիզման պատռվում է, եթե մեխանիկական լարվածությունը ( տեղային առանձգականությունը ) մեծացնում է պատի տեղային ամրությունը; հետևաբար, պատի գերլարվածությունը (ՊԳԼ) [27] և պատի պատռման ռիսկը (ՊՊՌ)[28] ավելի հավանական է, քան ՈԱԱ տրամագիծ դիտարկելու դեպքում: Բժշկական ծրագիրը թույլ է տալիս հաշվարկել այս խանգարման ռիսկի ինդեքսները, հիմնված ստանդարտ ՀՇ-ի կլինիկական տվյալների վրա և ապահովում է հիվանդի համար ՈԱԱ-ի պատռման ռիսկի ախտորոշում: Այս տեսակի բիոմեխանիկական մոտեցումը, ինչպես ցույց է տրված, հնարավորություն է տալիս ճշգրիտ կանխատեսել ՈԱԱ-ի պատռման վայրը:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասակարգումը ըստ չափի
Էկտատիկ կամ

չափավոր դիլատացիա

>2.0 cm and <3.0 cm[31]
Չափավոր 3.0 - 5.0 cm[31]
Մեծ կամ ծանր >5.0[31] or 5.5[32] cm

Որովայնային աորտայի անևրիզմաները սովորաբար բաժանվում են ըստ չափերի և ախտանիշների: Անևրիզման սովորաբար սահմանվում է որպես աորտայի արտաքին տրամագիծը փոփոխված ավելի քան 3 սմ (աորտայի նորմալ տրամագիծը մոտ 2 սմ է)[33] կամ նորմայի տրամագծից ավելի քան 50%-ով[34]: Եթե արտաքին տրամագիծը գերազանցում է 5.5 սմ, ապա անևրիզման համարվում է մեծ[32]: ՈԱԱ- ի պատռումը՝ դա կլինիկական ախտորոշումն է, որը ներառում է որովայնի ցավի տրիադա, որովայնի , մեջքի ցավ, և որովայնում պուլսացիիայի ենթարկվող զանգվածի առկայություն: Եթե այդ ախտանիշները առկա են, նշելով ՈԱԱ- ի պատռումը, հնարավոր է կատարել վիրահատություն առանց լրացուցիչ կլինիկական հետազոտությունների, բայց հաճախ ախտորոշումը հաստատվում է համակարգչային շերտագրությամբ:[35]։

Վերերիկամային աորտան սովորաբար մոտ 0,5 սմ մեծ է, քան ստորերկամային աորտան:[36]

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

US Prevention Services Task Force- ը (USPSTF) խորհուրդ է տալիս միանգամյա որովայնային ուլտրաձայնային հետազոտություն անցկացնել որովայնային աորտայի անևրիզմայի համար `65-75 տարեկան տղամարդկանց, ովքեր անցյալում ծխել են[8]: Անհասկանալի է, թե արդյոք հետզոտությունը օգտակար է այն կանանց համար, ովքեր ծխել են , և USPSTF- ն խորհուրդ է տալիս չհետազոտել կանանց, ովքեր երբեք չեն ծխել[8][37]։

Մեծ Բրիտանիայի NHA-i ՈԱԱ սկրինինգ ծրագիրը հրավիրում է Անգլիայում 65 տարեկանը լրացած տղամարդկանց շրջանում հետազոտություն անցկացնել: 65 տարեկանից ավելի տղամարդիկ կարող են դիմել հետազոտման ծրագրին[38]։

Շվեդիայում, 65 տարեկանից բարձր բոլոր տղամարդկանց համար նախատեսված է միանգամյա հետազոտություն[2][9]։ Հայտնաբերվել է, որ սա նվազեցնում է ՈԱԱ-ի մահվան ռիսկը 42% -ով, իսկ հետազոտությանների ընդհանուր քանակը կազմում է ավելի քան 200-ը: Աորտայի անևրիզմայով ախտորոշված մոտ ազգականներին, շվեդական մասնագետները խորհուրդ են տալիս ուլտրաձայնային հետազոտություն մոտավորապես 60 տարեկանում[39]։

Ավստրալիայում հետազոտման ուղեցույց չկա[40]։

Կրկնակի ուլտրաձայնային հետազոտությունը պետք է կատարվի այն մարդկանց մոտ, որոնց աորտային չափը մեծ է 3,0 սմ-ից:[41] Այն հիվանդների ում մոտ աորտան կազմում է սկսած 3,0-ից մինչև 3,9 սմ, նրանք պետք է հետազոտվեն ամեն երեք տարում,եթե 4.0-ից 4.4 սմ յուրաքանչյուր երկու տարում և 4,5-ից մինչև 5.4 սմ ամեն տարի:[41]

Վարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անախտանիշ ՈԱԱ-ի բուժման տարբերակները պահպանողական բուժումներ են, հնարավոր վերականգնման մոնիտորինգը և անմիջական վերականգնումը: ՈԱԱ-ն ունի վերականգնման երկու տարբերակ`բաց անևրիզմայի վերականգնում և էնդովասկուլյար անևրիզմների վերականգում (ԷՎԱՎ): Միջամտությունը հաճախ խորհուրդ է տրվում, եթե անևրիզմը աճում է ավելի քան 1 սմ-ով մեկ տարում կամ ավելի մեծ է 5,5 սմ-ից: Վերականգնումը նույնպես նշվում է սիմպտոմատիկ անևրիզմաների համար[42]։

Պահպանողական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պահպանողական բուժում է նշվում այն մարդկանց համար, որոնց վերականգնումը կապված է մահացության բարձր ռիսկի հետ, և այն հիվանդների համար, որոնց վերականգնումը հավանաբար բարելավում է երկարակեցությունը: Պահպանողական բուժման հիմքը ծխելը դադարեցնելն է:

Վերահսկումը նշվում է փոքր անախտանիշով անևրիզմաների համար (5,5 սմ-ից պակաս), որտեղ վերականգնման ռիսկը գերազանցում է պատռման ռիսկին[42]։ ՈԱԱ-ի տրամագծի մեծացումը մեծացնում է պատռման ռիսկը: Դիտարկումը մինչև անևրիզմը հասել է 5,5 սմ տրամագծի `վաղ միջամտության համեմատ ավելի բարձր ռիսկ չէ[43][44]։

Դեղորայք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոչ մի դեղորայքային թերապիա արդյունավետ չէ աճի արագության կամ պատռվածքի աստիճանի նվազեցման համար անախտանիշ ՈԱԱ-ի դեպքում[2]։ Այնուամենայնիվ, արյան ճնշումը և լիպիդները պետք է բուժել նորմալ ընտաթքով:[33]

Վիրաբուժություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերականգման շեմը տարբեր մարդկանց մոտ մի փոքր տարբերվում է `կախված ռիսկերի և օգուտների հավասարակշռությունից, հաշվի առնելով վերականգնումը և ընթացիկ դիտարկումը: Սեփական աորտայի չափը կարող է ազդել դրա վրա, ինչպես նաև գործառնական ռիսկի ավելացում կամ կյանքի տևողության նվազեցում: Այնուամենայնիվ, ապացույցները չեն հիմնավորում վերականգնումը, եթե չափը 4 սմ-ից 5,5 սմ է:[42]

Բաց վերականգնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բաց բուժումը նշվում է երիտասարդ հիվանդների շրջանում, որպես պլանային ընթացակարգ կամ աճող կամ խոշոր, սիմպտոմատիկ կամ խանգարված անևրիզմա: Աորտան պետք է սեղմված լինի վերականգնման ընթացքում, արյուն չտալով որովայնի օրգանների և ողնաշարի սեգմենտներին; Սա կարող է հանգեցնել մի շարք բարդությունների: Կարևոր է, որ վիրահատության գլխավոր մասը արագ լինի, այդ պատճառով կտրվածքը սովորաբար բավականաչափ խոշոր է, հնարավորինս արագ վերականգնելու համար: Բաց Ոաա-ի վիրահատական միջամտության վերականգնումը զգալի ժամանակ է պահանջում: Նվազագույնը մի քանի օրվա ինտենսիվ թերապիա , հիվանդանոցում շաբաթների և մի քանի ամիս մինչև ամբողջական վերականգնումը:

Ներանոթային վերականգնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էնդոպրոթեզը որովայնային աորտայի,ՀՏ , կապույտով նշվում է բնօրինակ անևրիզման

Ներանոթային վերականգնումը առաջինը գործնական դարձավ 1990-ականներին, և թեև այժմ այն համարվում է վերականգնման համար ճանաչված այլընտրանք, նրա դերը մնում է լիովին չբացահայտված: Սա սովորաբար նշվում է տարեցների բարձր ռիսկային հիվանդների կամ հիվանդների բաց վերականգման հակացուցման համար: Այնուամենայնիվ, էնդովասկուլյար վերականգնումը հնարավոր է միայն ՈԱԱ-ի մի մասի համար, կախված անևրիզմաի մորֆոլոգիայից: Էնդովասկուլյար վերականգման հիմնական առավելություններն այն են, որ հետվիրահատական մահացությունը ցածր է,որ հիվանդը անցկացնում է կարճ ժամանակ ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում, պակաս ժամանակ հիվանդանոցում, և նորմալ գործունեության վերադարձը լինում է ավելի արագ: Էնդովասկուլյարի վերականգնման թերությունները ներառում են հիվանդանոցներում ավելի հաճախակի ստուգումների անհրաժեշտությունը և հետագա ընթացակարգերի անհրաժեշտության ավելի բարձր հավանականությունը: Վերջին ուսումնասիրությունների համաձայն, ԷՎԱՎ- ի ընթացակարգը առողջության հետ կապված ընդհանուր գոյատևման կամ կյանքի որակի համար որևէ օգուտ չի բերում, համեմատած բաց վիրաբուժության հետ, թեև անևրիզմաի հետ կապված մահացությունը ավելի ցածր է[45][46][47][48]։ Բաց բուժման ոչ ենթակա հիվանդների դեպքում, ԷՎԱՎ-ին գումարած պահպանողական բուժումը՝ որը կապված է օգուտի բացակայության հետ, մեծ քանակությամբ բարդությունների, հետագա ընթացակարգերի և ավելի բարձր ծախսերի հետ, համեմատած միայն պահպանողական բուժման հետ[49]։ Հնարավոր է նաև հարբերական ցուցումային անևրիզմաների էվովասկուլյար բուժումը արտազստային ձևափոխումից հետո[50]։ 2017 թ. Cochrane Review- ի պարզվել են նախնական ապացույցներ, որ առաջին ամսվա ընթացքում պատռված ՈԱԱ-ի էնդովասկուլյար և բաց վերականգնման միջև որևէ տարբերություն չկար[51]։

Պատռվացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիվանդների մոտ ՈԱԱ-ի պատռվածքի բուժումը համարվում է անհետաձգելի վիրահատական միջամտություն։ Հնարավոր է , որ կա առավելություն վիրահատական սենյակ տեղափոխելիս հիվանդի մոտ լինի հիպոտենզիվ վիճակ և կատարվի դեհիդրատացիոն թերապիա[52]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՈԱԱ չափ (սմ) Աճման արագություն (cm/yr)[53] Տարեկան պատռման ռիսկը (%)[54]
3.0-3.9 0.39 0
4.0-4.9 0.36 0.5-5
5.0-5.9 0.43 3-15
6.0-6.9 0.64 10-20
>=7.0 - 20-50

Չնայած պատռման ռիսկի որոշման ընթացիկ ստանդարտը հիմնված է առավելագույն տրամագծի վրա, հայտնի է, որ այս շեմից (տրամագիծը <5.5 սմ) ցածր ՈԱԱ- ն կարող է պատռվել, և մեծ ՈԱԱ- ն (տրամագիծը> 5.5 սմ) կարող է մնալ կայուն[55][56] Մեկ զեկույցում ցույց տրվեց, որ պատռված ՈԱԱ-ի 10-24% -ը 5 սմ-ից պակաս տրամագիծ ունի:[56] Զեկուցվել է նաև, որ հայտնաբերված 473 ՈԱԱ-ի հետազոտության արդյունքում հայտնաբերվել է 118 պատռում, որոնց 13% -ը 5 սմ-ից պակաս տրամագծով:Այս ուսումնասիրությունը ցույց է տվել նաև, որ ՈԱԱ-ի 60% -ից ավելի 5 սմ-ով (ներառյալ ՈԱԱ-ի 54% -ը 7.1-ից 10 սմ-ով) երբեք չի պատռվել[57]։ Հետագայում հայտնաբերվեց Դարլինգի և այլոց կողմից; եթե 473 սուբյեկտների համար սահմանված առավելագույն տրամագիծը համապատասխանում էր, ապա միայն 7% (34/473) դեպքերը կպատռվեն վիրահատությունից առաջ, քանի որ տրամագիծը 5 սմ-ից պակաս է, իսկ 25% (116/473) դեպքերը, հնարավոր է, անհարկի վիրահատական գործողությունները, քանի որ այդ ՈԱԱ-ն կարող է երբեք չպատռվել:[57]

Վերջերս հայտնաբերվել են այդ պատռվածքը գնահատելու այլընտրանքային մեթոդներ: Այս մոտեցումների մեծ մասը ներառում է թվային ՈԱԱ-ի վերլուծություն, օգտագործելով սովորական վերջավոր տարրերի մեթոդի ձևավորման մեթոդ (ՎՏՄ) `պատերի լարվածության բաշխման որոշման համար: Վերջին զեկույցները ցույց են տվել, որ այդ լարվածության բաշխումները, որ ընդհանուր փոխկապակցված են ՈԱԱ-ի երկրաչափության հետ ոչ բոլորն են առավելագույն տրամագծով[58][59][60]: Հայտնի է նաև, որ պատի վրա լարվածությունը ինքնաբերաբար չի սահմանում պատռվածքները, քանի որ ՈԱԱ-ն սովորաբար պատռվում է, երբ պատի լարվածությունը գերազանցում է պատի ուժը: Պատռման գնահատականը կարող է ավելի ճիշտ լինել , եթե երկու հատկանիշն էլ հատուկ են տվյալ հիվանդին, կապված պատի ամրության հետ։ Վերջերս, պատի ուժը որոշելու ոչ ինվազիվ մեթոդը, կախված հիվանդից[61], հայտնաբերվել է ավելի ավանդական մոտեցումներով, ուժի որոշման հարցում, օգտագործելով այլ հետազոտողների կողմից շրջակա միջավայրի փորձարկումները[62][63] ՈԱԱ-ի ռիսկիի գնահատման համար վերջերս ներկայացված որոշ մեթոդներ ներառում են; ՈԱԱ-ի պատի լարվածությունը;[27][64][65]։ ՈԱԱ-ի ընդլայնման աստիճանը;[66] ասիմետրայի աստիճանը;[60] ներլուսանցքային թրոմբների ներկայություն(ՆԼԹ);[67] պատռման պոտենցիալի ինդեքսը(ՊՊԻ);[68][69] պատռման վերջնական տարրերի վերլուծության ինդեքս (ՊՎՏՎԻ);[70] բիոմեխանիկական գործոններ `համակարգչային վերլուծության հետ համատեղ;[71] ՆԼԹ-ի աճ;[72] ՈԱԱ-ի երկրաչափական պարամետրեր ;[73] ինչպես նաև մաթեմատիկական մոդելների հիման վրա ՈԱԱ-ի աճի և պատռման որոշման մեթոդ[74][75]

Հետվիրահատական մահացությունը, որը արդեն իսկ պատռված ՈԱԱ-ի համար դանդաղորեն նվազել է մի քանի տասնամյակներով, սակայն մնացել է ավելի քան 40%.[35] Այնուամենայնիվ, եթե ՈԱԱ-ն վերականգնվում է վիրահատական միջոցով մինչև պատռվելը, ապա մահացությունը զգալիորեն ցածր է; մոտավորապես 1-6%[76]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՈԱԱ-ի տարածվածությունը կախված է էթնիկական պատկանելիությունից: Մեծ Բրիտանիայում ՈԱԱ-ն ավելի քան 65 տարեկան տղամարդկանց մոտ կազմում է մոտ 4,7%, իսկ ասիական տղամարդկանցը `0,45%[77]։ Այն նաև ավելի քիչ տարածված է աֆրիկյան և իսպանալեզու մարդկանց մոտ:[2] Նրանք չորս անգամ ավելի հաճախ են հանդիպում տղամարդկանց մոտ, քան կանանց:

Ամեն տարի Միացյալ Նահանգներում ՈԱԱ-ի պատռումից հետո տեղի է ունենում առնվազն 13.000 մահ: Նոր դեպքերի ամենաբարձր թվաքանակը տղամարդկանց մոտ կազմում է մոտ 70 տարեկանում, 60 տարեկանում տառապող տղամարդկանց տոկոսը կազմում է 2-6: Ծխողների շրջանում հաճախակիությունն ավելի բարձր է, քան չծխողներինը (8: 1), իսկ ծխելը թողնելուց հետո ռիսկը դանդաղ է նվազում:[78] ԱՄՆ-ում չափահաս բնակչության շրջանում ՈԱԱ-ի հաճախականությունը կազմում է 2-4%:[17]

ՈԱԱ-ի պատռումը տեղի է ունենում 65 և ավելի բարձր տարիքի տղամարդկանց 1-3% -ի մոտ, մահացությունը `70-95%:[32]

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին պատմական ՈԱԱ գրառումները վերաբերում են Հին Հռոմին 2-րդ դարում, երբ հունական վիրաբույժ Անտիլուսը փորձել է ՈԱԱ-ն բուժել, պրոքսիմալ և դիստալ լիգատուռաներով, կենտրոնական կտրվածքով և թրոմբային նյութը հեռացնելով անևրիզմայից: Այնուամենայնիվ, ՈԱԱ-ի վիրաբուժական բուժման փորձերը անհաջող էին մինչև 1923 թվականը: Նույն տարում Ռուդոլֆ Մատասը (որը նաև առաջարկեց էնդոանևրիզմաի գաղափարը) իրականացրեց առաջին հաջողակ աորտայի կապումը մարդու վրա[79]։ ՈԱԱ-ի բուժման հաջողված այլ եղանակները ներառում էին պոլիէթիլենային ցելոֆանով ողնաշարի փաթաթումը, ինչը հանգեցրեց ֆիբրոզի և սահմանափակեց անևրիզմայի աճը: Էնդովասկուլյար անևրիզմաի վերականգնումը առաջին անգամ կատարվել է 1980-ականների վերջին և տարածվել է առաջիկա տասնամյակների ընթացքում: Էնդովասկուլյար վերականգնումը առաջին անգամ օգտագործվել է 1994 թվականին Նոթինգհեմում պատռված անևրիզման բուժելու համար[80]։

Հասարակություն և մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆիզիկոս Ալբերտ Էյնշտեյնը 1949 թ. վիրահատվել էորովայնային աորտայի անևրիզմայի համար, Ռուդոլֆ Նիսսենի կեղմից, որը աորտան փաթաթել է պոլիէթիլենային ցելոֆանով : Էյնշտեյնի անևրիզմը պատռվեց 1955 թ. Ապրիլի 13-ին: Նա հրաժարվեց վիրահատությունից, ասելով. «Ես ուզում եմ գնալ, երբ ուզում եմ: Անհամ է արհեստականորեն կյանքը երկարացնելը: Ես իմ բաժինն արել եմ, ժամանակն է գնալ: Ես դա անելու եմ էլեգանտ »: Նա հինգ օր հետո մահացավ 76 տարեկանում:

Դերասանուհի Լյուկիլ Բոլլը մահացել է 1989 թվականի ապրիլի 26-ին, որովայնային աորտայի անևրիզմայից։ Նրա մահվան ժամանակ նա եղել է Սեդարս-Սինաի բժշկական կենտրոնում, վերականգնելով անհետաձգելի վիրահատությունից, որը կատարվել էր ընդամենը վեց օր առաջ `սրտի անբավարարության պատճառով: Բոլլը ռիսկային խմբում էր, քանի որ նա տասնյակ տարիներ մոլի ծխող էր[81]։

Երաժիշտ Կոնվա Թվիթին մահացել է 1993 թ. Հունիսին, 59 տարեկան հասակում, որովայնային աորտայի անևրիզմայից, երկու ամիս առաջ `Final Touches- ի ստուդիայի վերջնական տարբերակ ալբոմի թողարկումից հետո:

Դերասան Ջորջ Սքոթը մահացել է 1999 թ.-ին `71 տարեկանում պատռված որովայնային աորտայի անևրիզմայից։

2001 թ. Նախկին նախագահի թեկնածու Բոբ Դոելը տարել է որովայնային աորտայի անևրիզմաի վիրահատություն, որի ընթացքում անոթային վիրաբույժ Քեննեթ Օուրելի գլխավորած թիմը տեղադրել է ստենտային պատվաստանյութ[82]։

Ուրիելն ասել է, որ թիմը Y- ձևավորված խողովակ է տեղադրել Դոուի ոտքի կտրվածքով և տեղադրել այն աորտայի թուլացած մասում: Անեևրիզման, ի վերջո, նեղանում է ստենտի շուրջ, որը շարունակում է մնալ իր տեղում մինչև Դոուի կյանքի ավարտը:

Դերասան Ռոբերտ Ջեքսը խախացել է Տեխասի շղթայական կոտորածում «Կաշվե դեմքը» , մահացել է որովայնային աորտայի անևրիզմայից 2001 թվականի օգոստոսի 8-ին, 42 տարեկան դառնալուց մեկ օր առաջ։ Նրա հայրը մահացե է նույն հիվանդությունից, երբ Ռոբերտը երեղա էր։

Դերասան Թոմմի Ֆորդը հանկարծամահ եղավ որովայնի աորտայի անևրիզմաից 2016 թ. Հոկտեմբերին 52 տարեկան հասակում[83]։

Հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիսկի գնահատում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին մի քանի տարիների ընթացքում կան շատ կոչեր այլընտրանքային մոտեցումների համար, պատռման ռիսկի գնահատման համար, և շատերը առաջարկել են, որ կենսամեխանիկական մեթադի վրա հիմնված մոտեցումը կարող է ավելի հարմար լինել, քան ներկա տրամագիծը օգտագործող մոտեցումը: Թվային սիմուլյացիան արժեքավոր գործիք է հետազոտողների համար, որոնք հաշվարկում են պատերի մոտավոր լարվածությունները, այդպիսով բացահայտելով հատուկ անևրիզմայի պատռման պոտենցիան: Փորձագիտական մոդելները անհրաժեշտ են այս թվային արդյունքները հաստատելու և ՈԱԱ-ի կենսամեխանիկական վարքագծի վերաբերյալ ավելի լավ պատկերացում կազմելու համար: In vivo պայմաններում, ՈԱԱ- ն ցուցաբերում է տարբեր միջակայքեր նյութի ամրության [84] թույլ հիպոքսիկ հատվածներից[85] մինչև ավելի ուժեղ և կալցիֆիկացված հատվածներ։

ՈԱԱ-ի ապագա աճի կանխագուշակման ուղիներ գտնելը համարվում է հետազոտության առաջնահերթությունը[86]։

Փորձարարական մոդելներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փորձարարական մոդելները այժմ կարող են արտադրվել նոր տեխնոլոգիայով, որը ներառում է նյութերի ներարկման գործընթաց, որը օգտագործելով նյութերի ներարկման մեթոդ `որոշակի հիվանդի համար անատոմիկորեն ճիշտ ՈԱԱ-ի պատկեր ստեղծելու համար[87]։ Աշխատանքը նաև կենտրոնացած էր նյութի ավելի իրատեսական անալիզների զարգացման վրա, քան in vivo- ում, և վերջերս էլ ստեղծվեց նոր սիլիկոնային ռետիններ, որը ավելի ճշգրիտ կերպով ներկայացրեց ՈԱԱ-ի նյութի տարբեր հատկությունները[88]։ Այս ռետինե մոդելները կարող են օգտագործվել նաև տարբեր փորձարարական փորձարկումների ընթացքում,[89] սկսած լարվածության վերլուծության միջոցով, ֆոտոսիլաստի մեթոդով, որոշելու համար, արդյոք պատռվածքի կետերը թվայինորեն համապատասխանում են փորձաքննության հետ[90]։ Մշակվում են նոր էնդովասկուլյար սարքեր, որոնք կարող են ավելի բարդ և խճճված անատոմիան բուժել[91]։

Կանխարգելում և բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենդանիների ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մեկ սպիտակուցի հեռացումը կանխում է արյան անոթների վաղ փուլում բարդությունների առաջացումը: Մկների շտամերից ցիկլոֆիլին Ա (CypA) կոչվող ազդանշանային գենի վերացման միջոցով հետազոտողները կարողացան ամբողջական պաշտպանություն ապահովել որովայնի աորտայի անևրիզմայի դեմ[92]։

Մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ Գրանզիմ B-ը (GZMB) (սպիտակուցը, որը քայքայում է ֆերմենտը) պոտենցիալ թիրախ է որովայնային աորտայի անևրիզմայի համար: Մկների մոդելների այս ֆերմենտի վերացումը դանդաղեցրեց անևրիզմաների առաջընթացը և բարելավեց գոյատևումը[93][94]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Disease Ontology release 2019-05-13 — 2019-05-13 — 2019.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 Kent KC (27 November 2014)։ «Clinical practice. Abdominal aortic aneurysms.»։ The New England Journal of Medicine 371 (22): 2101–8։ PMID 25427112։ doi:10.1056/NEJMcp1401430 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 «Abdominal aortic aneurysm»։ Am Fam Physician 73 (7): 1198–204։ 2006։ PMID 16623206 
  4. 4,0 4,1 Wittels K (November 2011)։ «Aortic emergencies.»։ Emergency Medicine Clinics of North America 29 (4): 789–800, vii։ PMID 22040707։ doi:10.1016/j.emc.2011.09.015 
  5. 5,0 5,1 5,2 «Aortic Aneurysm Fact Sheet»։ cdc.gov։ July 22, 2014։ Արխիվացված օրիգինալից 3 February 2015-ին։ Վերցված է 3 February 2015 
  6. Logan, Carolynn M., Rice, M. Katherine (1987)։ Logan's Medical and Scientific Abbreviations։ Philadelphia: J. B. Lippincott Company։ էջ 3։ ISBN 978-0-397-54589-6 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 «Abdominal emergencies in the geriatric patient.»։ International Journal of Emergency Medicine 7 (1): 43։ 2014։ PMC 4306086։ PMID 25635203։ doi:10.1186/s12245-014-0043-2 
  8. 8,0 8,1 8,2 LeFevre ML (19 August 2014)։ «Screening for abdominal aortic aneurysm: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement.»։ Annals of Internal Medicine 161 (4): 281–90։ PMID 24957320։ doi:10.7326/m14-1204 
  9. 9,0 9,1 Svensjö S, Björck M, Wanhainen A (December 2014)։ «Update on screening for abdominal aortic aneurysm: a topical review.»։ European Journal of Vascular and Endovascular Surgery 48 (6): 659–67։ PMID 25443524։ doi:10.1016/j.ejvs.2014.08.029 
  10. «Open versus Endovascular Repair of Abdominal Aortic Aneurysm in the Elective and Emergent Setting in a Pooled Population of 37,781 Patients: A Systematic Review and Meta-Analysis.»։ ISRN Cardiology 2014: 149243։ 2014։ PMC 4004021։ PMID 25006502։ doi:10.1155/2014/149243 
  11. «Elective endovascular vs. open repair for abdominal aortic aneurysm in patients aged 80 years and older: systematic review and meta-analysis.»։ European Journal of Vascular and Endovascular Surgery 42 (5): 571–6։ November 2011։ PMID 21820922։ doi:10.1016/j.ejvs.2011.07.011 
  12. «Endovascular repair of abdominal aortic aneurysm.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 1 (1): CD004178։ 23 January 2014։ PMID 24453068։ doi:10.1002/14651858.CD004178.pub2 
  13. «Endovascular aneurysm repair (EVAR) follow-up imaging: the assessment and treatment of common postoperative complications.»։ Clinical Radiology 70 (2): 183–196։ February 2015։ PMID 25443774։ doi:10.1016/j.crad.2014.09.010 
  14. GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators. (8 October 2016)։ «Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.»։ Lancet 388 (10053): 1459–1544։ PMC 5388903 ։ PMID 27733281։ doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1 
  15. GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators (17 December 2014)։ «Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013»։ Lancet 385 (9963): 117–71։ PMC 4340604։ PMID 25530442։ doi:10.1016/S0140-6736(14)61682-2 
  16. Fauci Anthony (2008-03-06)։ «242»։ Harrison's Principles of Internal Medicine (17 ed.)։ McGraw-Hill Professional։ ISBN 978-0-07-146633-2 
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Aortic Aneurysm 3443, բաժին Abdominal Aortic Aneurysm(անգլ.) EMedicine կայքում
  18. «Risk Factors for Aneurysm Rupture in Patients Kept Under Ultrasound Surveillance»։ Annals of Surgery 230 (3): 289–96; discussion 296–7։ September 1999։ PMC 1420874։ PMID 10493476։ doi:10.1097/00000658-199909000-00002 
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 Treska V. et al.:Aneuryzma břišní aorty, Prague, 1999, 80-7169-724-9
  20. «Abdominal aortic aneurysm»։ Am Fam Physician 91 (8): 538–43։ April 2015։ PMID 25884861 
  21. «Endovascular repair of abdominal aortic aneurysm»։ N. Engl. J. Med. 358 (5): 494–501։ January 2008։ PMID 18234753։ doi:10.1056/NEJMct0707524 
  22. «Sibling risks of abdominal aortic aneurysm»։ Lancet 346 (8975): 601–4։ Sep 1995։ PMID 7651004։ doi:10.1016/S0140-6736(95)91436-6 
  23. Clifton MA (Nov 1977)։ «Familial abdominal aortic aneurysms»։ Br J Surg 64 (11): 765–6։ PMID 588966։ doi:10.1002/bjs.1800641102 
  24. 24,0 24,1 «Serpina3n attenuates granzyme B-mediated decorin cleavage and rupture in a murine model of aortic aneurysm»։ Cell Death Dis 2 (9): e209։ 2011։ PMC 3186906։ PMID 21900960։ doi:10.1038/cddis.2011.88 
  25. «Pathogenesis of abdominal aortic aneurysm»։ Br J Surg 81 (7): 935–41։ 1994։ PMID 7922083։ doi:10.1002/bjs.1800810704 
  26. «Blood flow and coherent vortices in the normal and aneurysmatic aortas: a fluid dynamical approach to intra-luminal thrombus formation»։ J R Soc Interface 8 (63): 1449–61։ 2011։ PMC 3163425։ PMID 21471188։ doi:10.1098/rsif.2011.0041 
  27. 27,0 27,1 «Prediction of rupture risk in abdominal aortic aneurysm during observation: wall stress versus diameter»։ Journal of Vascular Surgery 37 (4): 724–32։ April 2003։ PMID 12663969։ doi:10.1067/mva.2003.213 
  28. «Biomechanical rupture risk assessment of abdominal aortic aneurysms: model complexity versus predictability of finite element simulations»։ Eur J Vasc Endovasc Surg 40 (2): 176–185։ 2010։ PMID 20447844։ doi:10.1016/j.ejvs.2010.04.003 
  29. Timothy Jang (2017-08-28)։ «Bedside Ultrasonography Evaluation of Abdominal Aortic Aneurysm - Technique»։ Medscape։ Արխիվացված օրիգինալից 2018-01-25-ին 
  30. «UOTW #35 - Ultrasound of the Week»։ Ultrasound of the Week։ 27 January 2015։ Արխիվացված օրիգինալից 9 May 2017-ին։ Վերցված է 27 May 2017 
  31. 31,0 31,1 31,2 Lumb Philip (2014-01-16)։ Overview of the Arterial System։ ISBN 9780323278171։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-09-08-ին։ Վերցված է 2017-08-23  Page 56 in: Philip Lumb (2014)։ Critical Care Ultrasound E-Book։ Elsevier Health Sciences։ ISBN 9780323278171 
  32. 32,0 32,1 32,2 «Screening for abdominal aortic aneurysms: single centre randomised controlled trial»։ BMJ 330 (7494): 750։ Apr 2005։ PMC 555873։ PMID 15757960։ doi:10.1136/bmj.38369.620162.82 
  33. 33,0 33,1 «ACC/AHA Guidelines for the Management of Patients with Peripheral Arterial Disease (lower extremity, renal, mesenteric, and abdominal aortic): a collaborative report from the American Associations for Vascular Surgery/Society for Vascular Surgery, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, Society for Vascular Medicine and Biology, Society of Interventional Radiology, and the ACC/AHA Task Force on Practice Guidelines (writing committee to develop guidelines for the management of patients with peripheral arterial disease), summary of recommendations»։ J Vasc Interv Radiol 17 (9): 1383–97; quiz 1398։ September 2006։ PMID 16990459։ doi:10.1097/01.RVI.0000240426.53079.46 
  34. Solomon Caren G., Kent K. Craig (2014)։ «Abdominal Aortic Aneurysms»։ New England Journal of Medicine 371 (22): 2101–2108։ ISSN 0028-4793։ PMID 25427112։ doi:10.1056/NEJMcp1401430 
  35. 35,0 35,1 «A meta-analysis of 50 years of ruptured abdominal aortic aneurysm repair»։ The British Journal of Surgery 89 (6): 714–30։ June 2002։ PMID 12027981։ doi:10.1046/j.1365-2168.2002.02122.x 
  36. Jeffrey Jim, Robert W Thompson (2018-03-05)։ «Clinical features and diagnosis of abdominal aortic aneurysm»։ UpToDate։ Արխիվացված օրիգինալից 2018-03-30-ին 
  37. Ali MU, Fitzpatrick-Lewis D, Miller J, Warren R, Kenny M, Sherifali D, Raina P (December 2016)։ «Screening for abdominal aortic aneurysm in asymptomatic adults.»։ Journal of Vascular Surgery 64 (6): 1855–1868։ PMID 27871502։ doi:10.1016/j.jvs.2016.05.101 
  38. «NHS Abdominal Aortic Aneurysm Screening Programme» 
  39. «Aortascreening av nära släkting (Aortic screening of close relative)»։ Västra Götaland Regional Council։ Վերցված է 2019-01-03 
  40. Robinson D, Mees B, Verhagen H, Chuen J (June 2013)։ «Aortic aneurysms - screening, surveillance and referral.»։ Australian Family Physician 42 (6): 364–9։ PMID 23781541 
  41. 41,0 41,1 «Surveillance intervals for small abdominal aortic aneurysms: a meta-analysis»։ JAMA 309 (8): 806–13։ February 2013։ PMID 23443444։ doi:10.1001/jama.2013.950 
  42. 42,0 42,1 42,2 Filardo G, Powell JT, Martinez MA, Ballard DJ (8 February 2015)։ «Surgery for small asymptomatic abdominal aortic aneurysms»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 2 (2): CD001835։ PMC 4175535։ PMID 25927098։ doi:10.1002/14651858.CD001835.pub4 
  43. «Final 12-year follow-up of surgery versus surveillance in the UK Small Aneurysm Trial»։ Br J Surg 94 (6): 702–8։ Jun 2007։ PMID 17514693։ doi:10.1002/bjs.5778 
  44. «Immediate repair compared with surveillance of small abdominal aortic aneurysms»։ N Engl J Med 346 (19): 1437–44։ May 2002։ PMID 12000813։ doi:10.1056/NEJMoa012573։ Արխիվացված օրիգինալից 2007-09-10-ին 
  45. Rutherford RB (Jun 2006)։ «Randomized EVAR trials and advent of level i evidence: a paradigm shift in management of large abdominal aortic aneurysms?»։ Semin Vasc Surg 19 (2): 69–74։ PMID 16782510։ doi:10.1053/j.semvascsurg.2006.03.001 
  46. «Systematic review: repair of unruptured abdominal aortic aneurysm»։ Annals of Internal Medicine 146 (10): 735–41։ 2007։ PMID 17502634։ doi:10.7326/0003-4819-146-10-200705150-00007 
  47. Evar Trial Participants (2005)։ «Endovascular aneurysm repair versus open repair in patients with abdominal aortic aneurysm (EVAR trial 1): randomised controlled trial»։ Lancet 365 (9478): 2179–86։ PMID 15978925։ doi:10.1016/S0140-6736(05)66627-5 
  48. «Two-year outcomes after conventional or endovascular repair of abdominal aortic aneurysms»։ N Engl J Med 352 (23): 2398–405։ Jun 2005։ PMID 15944424։ doi:10.1056/NEJMoa051255։ Արխիվացված օրիգինալից 2008-01-25-ին 
  49. Evar Trial Participants (2005)։ «Endovascular aneurysm repair and outcome in patients unfit for open repair of abdominal aortic aneurysm (EVAR trial 2): randomised controlled trial»։ Lancet 365 (9478): 2187–92։ PMID 15978926։ doi:10.1016/S0140-6736(05)66628-7 
  50. «Endovascular treatment of a triple paraanastomotic aneurysm after aortobiiliac reconstruction»։ Jornal Vascular Brasileiro 7 (3): 1–3։ 2008։ doi:10.1590/S1677-54492008000300016։ Արխիվացված օրիգինալից 2011-11-04-ին 
  51. Badger S, Forster R, Blair PH, Ellis P, Kee F, Harkin DW (26 May 2017)։ «Endovascular treatment for ruptured abdominal aortic aneurysm.»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 5: CD005261։ PMID 28548204։ doi:10.1002/14651858.CD005261.pub4 
  52. «The role of permissive hypotension in the management of ruptured abdominal aortic aneurysms.»։ The Journal of Cardiovascular Surgery 55 (2): 151–9։ April 2014։ PMID 24670823 
  53. «Abdominal aortic aneurysm in high-risk patients. Outcome of selective management based on size and expansion rate»։ Ann. Surg. 200 (3): 255–63։ September 1984։ PMC 1250467։ PMID 6465980։ doi:10.1097/00000658-198409000-00003 
  54. «Guidelines for the treatment of abdominal aortic aneurysms. Report of a subcommittee of the Joint Council of the American Association for Vascular Surgery and Society for Vascular Surgery»։ J. Vasc. Surg. 37 (5): 1106–17։ May 2003։ PMID 12756363։ doi:10.1067/mva.2003.363 
  55. «Autopsy study of unoperated abdominal aortic aneurysms. The case for early resection»։ Circulation 56 (3 Suppl): II161–4։ September 1977։ PMID 884821 
  56. 56,0 56,1 «Rupture in small abdominal aortic aneurysms»։ Journal of Vascular Surgery 28 (5): 884–8։ November 1998։ PMID 9808857։ doi:10.1016/S0741-5214(98)70065-5 
  57. 57,0 57,1 Vorp DA (2007)։ «BIOMECHANICS OF ABDOMINAL AORTIC ANEURYSM»։ Journal of Biomechanics 40 (9): 1887–902։ PMC 2692528։ PMID 17254589։ doi:10.1016/j.jbiomech.2006.09.003 
  58. «Mechanical wall stress in abdominal aortic aneurysm: influence of diameter and asymmetry»։ Journal of Vascular Surgery 27 (4): 632–9։ April 1998։ PMID 9576075։ doi:10.1016/S0741-5214(98)70227-7 
  59. «In vivo three-dimensional surface geometry of abdominal aortic aneurysms»։ Annals of Biomedical Engineering 27 (4): 469–79։ 1999։ PMID 10468231։ doi:10.1114/1.202 
  60. 60,0 60,1 «Vessel Asymmetry as an Additional Diagnostic Tool in the Assessment of Abdominal Aortic Aneurysms»։ Journal of Vascular Surgery 49 (2): 443–54։ February 2009։ PMC 2666821։ PMID 19028061։ doi:10.1016/j.jvs.2008.08.064 
  61. «Towards A Noninvasive Method for Determination of Patient-Specific Wall Strength Distribution in Abdominal Aortic Aneurysms»։ Annals of Biomedical Engineering 34 (7): 1098–1106։ 2006։ PMID 16786395։ doi:10.1007/s10439-006-9132-6 
  62. «Regional distribution of wall thickness and failure properties of human abdominal aortic aneurysm»։ Journal of Biomechanics 39 (16): 3010–6։ 2006։ PMID 16337949։ doi:10.1016/j.jbiomech.2005.10.021 
  63. «Ex vivo biomechanical behavior of abdominal aortic aneurysm: assessment using a new mathematical model»։ Annals of Biomedical Engineering 24 (5): 573–82։ 1996։ PMID 8886238։ doi:10.1007/BF02684226 
  64. «In vivo analysis of mechanical wall stress and abdominal aortic aneurysm rupture risk»։ Journal of Vascular Surgery 36 (3): 589–97։ September 2002։ PMID 12218986։ doi:10.1067/mva.2002.125478 
  65. «A comparative study of aortic wall stress using finite element analysis for ruptured and non-ruptured abdominal aortic aneurysms»։ European Journal of Vascular and Endovascular Surgery 28 (2): 168–76։ August 2004։ PMID 15234698։ doi:10.1016/j.ejvs.2004.03.029 
  66. «Growth curve of ruptured aortic aneurysm»։ The Journal of Cardiovascular Surgery 39 (1): 9–13։ February 1998։ PMID 9537528 
  67. «Effect of intraluminal thrombus on wall stress in patient-specific models of abdominal aortic aneurysm»։ Journal of Vascular Surgery 36 (3): 598–604։ September 2002։ PMID 12218961։ doi:10.1067/mva.2002.126087 
  68. «Biomechanical determinants of abdominal aortic aneurysm rupture»։ Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology 25 (8): 1558–66։ August 2005։ PMID 16055757։ doi:10.1161/01.ATV.0000174129.77391.55 
  69. «A biomechanics-based rupture potential index for abdominal aortic aneurysm risk assessment»։ Annals of the New York Academy of Sciences 1085 (1): 11–21։ 2006։ Bibcode:2006NYASA1085...11V։ PMID 17182918։ doi:10.1196/annals.1383.046 
  70. «A finite element analysis rupture index (FEARI) as an additional tool for abdominal aortic aneurysm rupture prediction»։ Vascular Disease Prevention 6: 114–121։ 2009։ doi:10.2174/1567270000906010114 
  71. «Analysis and computer program for rupture-risk prediction of abdominal aortic aneurysms»։ BioMedical Engineering OnLine 5 (1): 19։ 2006։ PMC 1421417։ PMID 16529648։ doi:10.1186/1475-925X-5-19 
  72. «Growth of thrombus may be a better predictor of rupture than diameter in patients with abdominal aortic aneurysms»։ European Journal of Vascular and Endovascular Surgery 20 (5): 466–9։ November 2000։ PMID 11112467։ doi:10.1053/ejvs.2000.1217 
  73. «Predicting the risk of rupture of abdominal aortic aneurysms by utilizing various geometrical parameters: revisiting the diameter criterion»։ Angiology 57 (4): 487–94։ 2006։ PMID 17022385։ doi:10.1177/0003319706290741 
  74. «A mathematical model for the growth of the abdominal aortic aneurysm»։ Biomechanics and Modeling in Mechanobiology 3 (2): 98–113։ November 2004։ PMID 15452732։ doi:10.1007/s10237-004-0052-9 
  75. «A model of growth and rupture of abdominal aortic aneurysm»։ Journal of Biomechanics 41 (5): 1015–21։ 2008։ PMID 18255074։ doi:10.1016/j.jbiomech.2007.12.014 
  76. «Comparison of endovascular aneurysm repair with open repair in patients with abdominal aortic aneurysm (EVAR trial 1), 30-day operative mortality results: randomised controlled trial»։ Lancet 364 (9437): 843–8։ 2004։ PMID 15351191։ doi:10.1016/S0140-6736(04)16979-1 
  77. «Should Asian men be included in abdominal aortic aneurysm screening programmes?»։ Eur J Vasc Endovasc Surg 38 (6): 748–9։ December 2009։ PMID 19666232։ doi:10.1016/j.ejvs.2009.07.012 
  78. «The association between cigarette smoking and abdominal aortic aneurysms»։ J Vasc Surg 30 (6): 1099–105։ Dec 1999։ PMID 10587395։ doi:10.1016/S0741-5214(99)70049-2 
  79. «Milestones in Treatment of Aortic Aneurysm: Denton A. Cooley, MD, and the Texas Heart Institute»։ Tex Heart Inst J 32 (2): 130–4։ 2005։ PMC 1163455։ PMID 16107099 
  80. «Emergency endovascular repair of leaking aortic aneurysm»։ Lancet 344 (8937): 1645։ December 1994։ PMID 7984027։ doi:10.1016/S0140-6736(94)90443-X 
  81. Ball Lucille (April 27, 1989)։ «Ball dies of ruptured aorta»։ L.A. Times։ Վերցված է May 12, 2013 
  82. «Bob Dole has surgery to treat aneurysm»։ USA Today via Associated Press։ 2001-06-27։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-05-07-ին։ Վերցված է 2009-09-22 
  83. Mele Christopher (12 October 2016)։ «Thomas Mikal Ford, Known for His Role in ’90s Sitcom ‘Martin,’ Dies at 52»։ New York Times։ Վերցված է 8 March 2019 
  84. «Regional distribution of wall thickness and failure properties of human abdominal aortic aneurysm»։ J. Biomech 39 (16): 3010–3016։ 2006։ PMID 16337949։ doi:10.1016/j.jbiomech.2005.10.021 
  85. «Association of intraluminal thrombus in abdominal aortic aneurysm with local hypoxia and wall weakening»։ Journal of Vascular Surgery 34 (2): 291–299։ 2001։ PMID 11496282։ doi:10.1067/mva.2001.114813 
  86. Handa Ashok, Cassimjee Ismail, Jones Amy, Lee Regent (2017-10-15)։ «International opinion on priorities in research for small abdominal aortic aneurysms and the potential path for research to impact clinical management»։ International Journal of Cardiology (English) 245: 253–255։ ISSN 1874-1754։ PMID 28874296։ doi:10.1016/j.ijcard.2017.06.058 
  87. «3D reconstruction and manufacture of real abdominal aortic aneurysms: From CT scan to silicone model»։ Journal of Biomechanical Engineering 130 (3): 034501։ 2008։ PMID 18532870։ doi:10.1115/1.2907765 
  88. «Experimental Modelling of Aortic Aneurysms: Novel applications of Silicone Rubbers»։ Medical Engineering & Physics 31 (8): 1002–1012։ 2009։ PMC 2757445։ PMID 19595622։ doi:10.1016/j.medengphy.2009.06.002 
  89. «Experimental assessment of stress patterns in abdominal aortic aneurysms using the photoelastic method»։ Strain 40 (4): 165–172։ 2004։ doi:10.1111/j.1475-1305.2004.tb01425.x։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-01-05-ին 
  90. «An Experimental and Numerical Comparison of the Rupture Locations of an Abdominal Aortic Aneurysm»։ Journal of Endovascular Therapy 16 (3): 322–335։ 2009։ PMC 2795364։ PMID 19642790։ doi:10.1583/09-2697.1 
  91. «Endovascular repair of abdominal aortic aneurysms in patients with severe angulation of the proximal neck using a flexible stent-graft: European Multicenter Experience»։ J Cardiovasc Surg (Torino) 47 (3): 245–50։ Jun 2006։ PMID 16760860։ Արխիվացված օրիգինալից 2008-12-08-ին 
  92. «Study establishes major new treatment target in diseased arteries»։ U.S. News & World Report։ May 10, 2009։ Արխիվացված օրիգինալից June 6, 2011-ին 
  93. «Perforin-Independent Extracellular Granzyme B Activity Contributes to Abdominal Aortic Aneurysm»։ The American Journal of Pathology 176 (2): 1038–1049։ 2010։ PMC 2808106։ PMID 20035050։ doi:10.2353/ajpath.2010.090700 
  94. «Discovery points way for new treatment for aneurysms»։ University of British Columbia։ January 27, 2010։ Արխիվացված է օրիգինալից February 19, 2010-ին 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]