Շպայեր
| Բնակավայր | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Շպայեր | |||||
| գերմ.՝ Speyer | |||||
| |||||
 | |||||
| 49°18′59.5991″N 8°26′1.0140″E / 49.316555306°N 8.433615000°E | |||||
| Երկիր |  Գերմանիա | ||||
| Համայնք | Ռայնլանդ Պֆալց | ||||
| Հիմնադրված է | 150 թ. | ||||
| Մակերես | 42,58 կմ² | ||||
| ԲԾՄ | 108 մետր | ||||
| Բնակչություն | ▼49 035 մարդ (դեկտեմբերի 31, 2025)[1] | ||||
| Հեռախոսային կոդ | 06232 | ||||
| Փոստային դասիչ | 67346 | ||||
| Ավտոմոբիլային կոդ | SP | ||||
| Պաշտոնական կայք | speyer.de(գերմ.) | ||||
| |||||
Շպայեր[2](գերմ.՝ Speyer), քաղաք Ռայնլանդ Պֆալց երկրամասում։ Ունի մոտ 50000 բնակիչ։ Գտնվում է Հռենոս գետի կողքին, Լուդվիգսխաֆենից և Մանհայմից 25 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Քաղաքը հիմնադրել են հռոմեացիները։ Գերմանիայի հնագույն քաղաքներից է։ Առաջին հայտնի անուններն էին Noviomagus և Civitas Nemetum: Մոտ 500 թվականին Շպայեր անունը առաջին անգամ հայտնվել է գրավոր փաստաթղթերում։ Քաղաքի անունը կարող է ծագած լինել Աշկենազներ հրեական անվանումից և նրա տարբերակներից։ Շպայեր քաղաքում գտնվում է Շպայերի տաճարը, մի շարք եկեղեցիներ և Altpörtel-ը (հին դարպաս)։ Տաճարում, բարձր խորանի ներքո, ութ Սուրբ Հռոմի կայսրերի և գերմանական թագավորների դամբարաններն են։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ժամանակագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Մ.թ.ա. 10 թվականին հիմնադրվել է առաջին հռոմեական ռազմական ճամբարը (տեղակայված է քաղաքապետարանի և եպիսկոպոսական պալատի միջև)։
- Ք.հ. 150 թվականին քաղաքը որպես Noviomagus հայտնվում է հունական աշխարհագրագետ Կլավդիոս Պտղոմեոսի աշխարհագրական քարտեզի վրա։
- 346 թվականին առաջին անգամ ձեռնադրվում է քաղաքի եպիսկոպոսը։
- 4-րդ դարում, Շպայերը հայտնվում է Պևինգերյան քարտեզի վրա։
- 1030 թվականին Կայսր Կոնրադ II-ը սկսում է Շպայերի տաճարի շինարարությունը, որն այսօր ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության վայրերից է։
- 1084 թվականին, Շպայերում ստեղծվում է առաջին հրեական համայնքը։
- 1349 թվականին վերացել է Շպայերի հրեական համայնքը։
- 1635 թվականին Ֆրանսիայի մարշալ Urbain de Maillé-Brézé-ը, Ժակ Նոմպար դե Կոմոնտը, La Force-ի հետ միասին, նվաճում են Հեյդելբերգն ու Շպայերը։
- 1689 թվականին քաղաքին մեծ վնաս են հասցրել ֆրանսիական զորքերը։
- 1792-1814 թվականներին Շպայերը գտնվում էր ֆրանսիական իրավասության տակ։
- 1816 թվականին Շպայերը դառնում է Պալատինատի և Բավարիայի Ռայն շրջանի կառավարության նստավայրը (հետագայում կոչվում է Բավարիայի Պալատինատ), և այդպես շարունակվում է մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտը։
- 1947 թվականին հիմնադրվեց վարչական գիտությունների պետական ակադեմիան։
- 1990 թվականին Շպայերը նշում է իր 2000-ամյակը։
Տեսարժան վայրեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
- Շպայերի տաճար
- Altpörtel- հին դարպաս
- Gedächtniskirche - հուշարձան եկեղեցի
- Հրեական բակ - Միջնադարյան սինագոգի մնացորդները
- Տեխնիկայի թանգարան
- Պատմական թանգարան
Ղեկավարներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Philipp Lichtenberger (1855-1918) (1904–1911)
- Ernst Hertrich (1911–1914) (Առաջին լիազորապետը)
- Otto Moericke (1880-1965) (1917–1919)
- Karl Leiling (1919–1943)
- Rudolf Trampler (1898-1974) (1943–1945)
- Karl Leiling (1945–1946)
- Hans Hettinger (1946)
- Paul Schaefer (1946–1949)
- Paulus Skopp (1905-1999) (1949–1969)
- Christian Roßkopf (ծնվել է 1930 թվականին) (1969–1995)
- Werner Schineller (ծնվել է 1948 թվականին) (1995–2010)
- Hansjörg Eger (ծնվել է 1964 թվականին) (2011 թվականից հետո)
Քույր քաղաքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Գնեզնո, Լեհաստան (1992)[3]
Կուրսկ, Ռուսաստան (1989)[4][5]
Յավնե, Իսրայել (1998)[6]
Նինդե, Չինաստան (հոկտեմբեր 2013)[7]
Շարտր, Ֆրանսիա (1959)[8]
Չիչեստեր, Միացյալ Թագավորություն (2022)[9]
Ռադվիլիշկիս, Լիտվա
Ռավեննա, Իտալիա (1989)[10]
Ռուսիզի, Ռուանդա (հունիս 2001)[11]- Սփոլդինգ, Միացյալ Թագավորություն (1956)[12][13]
Տյոնսբերգ, Նորվեգիա
.svg){kind=small}
Նշանավոր բնիկներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1900 թվականից հետո ծնվածները
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
- Samuel of Speyer (1096-ից հետո-անհայտ)
- Judah ben Samuel of Regensburg (1140-1217), գրագիր և փիլիսոփա
- Julian of Speyer (Մինչև 1225-1250), միջնադարյան երգչախմբի վարպետ, կոմպոզիտոր և բանաստեղծ
- Gabriel Biel (1415-1495), փիլիսոփա
- Dietrich Gresemund (1477-1512), հեղինակ
- Egon VIII of Fürstenberg-Heiligenberg (1588-1635)
- Johann Joachim Becher (1635-1682), գերմանացի բժիշկ, ալքիմիկոս, քիմիայի պրեկուրսոր, գիտնական
- Moritz Georg Weidmann (1658-1693), հրատարակիչ և գրավաճառ
- Adolf von Dalberg (1678-1737), Ֆուլդի իշխանը
- Simha of Speyer (13-րդ դար)
- Philipp Hieronymus Brinckmann (1709-1760), նկարիչ
- Johann Martin Bernatz (1802-1878), նկարիչ
- Anselm Feuerbach (1829–1880), գերմանացի նկարիչ
- Carl Jakob Adolf Christian Gerhardt (1832–1902), գերմանացի բժիշկ
- Henry Villard (1835–1900), լրագրող
- Hermann von Stengel (1837-1919), Բավարիայի վարչության պաշտոնյա
- Wilhelm Meyer (1845-1917), դասական բանասեր, գրադարանավար
- Karl Heinrich Emil Becker (1879-1940), հրետանու գեներալ
- Hans Purrmann (1880-1966), նկարիչ, գրաֆիկական նկարիչ, արվեստի գրող և կոլեկցիոներ
- Hermann Detzner (1882-1970), Schutztruppe- ի ղեկավարը
- Karl-Adolf Hollidt (1891-1985), բանակի սպա (Generaloberst) և պատերազմական հանցագործ
- George Waldbott (1898–1982), բժիշկ
1900 թվականից հետո ծնվածներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Jakob Brendel (1907-1964), ըմբիշ
- Karl Haas (1913–2005), Գերմանա-ամերիկյան երաժշտական մանկավարժ և ռադիոհաղորդավար
- Helmut Bantz (1921-2004), մարմնամարզիկ
- Alfred Cahn (1922-2016), գերմանացի երաժիշտ և կոմպոզիտոր
- Edgar E. Stern (ծնվել է 1926), կլինիկական սոցիալական աշխատող և «The Peppermint Train` ճանապարհորդություն դեպի գերմանա-հրեական մանկություն» գրքի հեղինակ
- Gabriel Kney (ծնվել է 1929)
- Jürgen Brecht (ծնվել է 1940), սուսերամարտիկ
- Gerhard Vollmer (ծնվել է 1943), ֆիզիկոս և փիլիսոփա
- Jürgen Creutzmann (ծնվել է 1945), քաղաքական գործիչ
- Hans-Joachim Lang (ծնվել է 1951), լրագրող, գերմանացի, պատմաբան և պատվավոր պրոֆեսոր
- Axel Schimpf (ծնվել է 1952), գերմանական նավատորմի փոխոստիկանապետ
- Eberhard Bosslet (ծնվել է 1953), դերասան
- Kay Friedmann] (ծնվել է 1963), ֆուտբոլիստ
- Markus Kranz (ծնվել է 1969), ֆուտբոլիստ
- Christoph Bechmann (ծնվել է 1971), գերմանական դաշտային հոկեյի խաղացող
- Anke Vondung (ծնվել է 1972), օպերային երգչուհի
- Ralf Schmitt (ծնվել է 1977), ֆուտբոլիստ
- Simone Weiler (ծնվել է 1978), լողորդ
- Jochen Kühner (ծնվել է 1980), թիավար
- Martin Kühner (ծնվել է 1980), թիավար
- Matthias Langkamp (ծնվել է 1984), ֆուտբոլիստ
- Christian Reif (ծնվել է 1984), երկար ցատկորդ
- David McCray (ծնվել է 1986), բասկետբոլիստ
- Florian Krebs (ծնվել է 1988), ֆուտբոլիստ
- Sebastian Langkamp (ծնվել է 1988), ֆուտբոլիստ
- Jonas Marz (ծնվել է 1989), ֆուտբոլիստ
- Gianluca Korte (ծնվել է 1990), ֆուտբոլիստ
- Raffael Korte (ծնվել է 1990), ֆուտբոլիստ
- Lars Stindl (ծնվել է 1988), գերմանացի ֆուտբոլիստ
- Elias Harris (ծնվել է 1989), գերմանացի միջազգային բասկետբոլիստ
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Alle politisch selbständigen Gemeinden mit ausgewählten Merkmalen am 31.12.2025 (գերմ.) — Destatis, 2026.
- ↑ Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 437.
- ↑ https://www.speyer.de/de/kultur/staedtepartnerschaften/gniezno-polen/
- ↑ https://www.speyer.de/de/kultur/staedtepartnerschaften/kursk-russische-foederation/
- ↑ http://www.kurskadmin.ru/node/911
- ↑ https://www.speyer.de/de/kultur/staedtepartnerschaften/yavne-israel/
- ↑ https://www.speyer.de/de/kultur/staedtepartnerschaften/ningde-china/ (գերմ.)
- ↑ https://www.speyer.de/de/kultur/staedtepartnerschaften/chartres-frankreich/
- ↑ Die Rheinpfalz (գերմ.) / Hrsg.: Medien Union — 2022.
- ↑ https://www.speyer.de/de/kultur/staedtepartnerschaften/ravenna-italien/
- ↑ https://www.speyer.de/de/kultur/staedtepartnerschaften/rusizi-ruanda/ (գերմ.)
- ↑ https://www.rheinpfalz.de/lokal/speyer_artikel,-erster-offizieller-speyerer-besuch-in-m%C3%B6glicher-neuer-partnerstadt-_arid,5388260.html
- ↑ Die Rheinpfalz (գերմ.) / Hrsg.: Medien Union — 2019.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- speyer.de Արխիվացված 2003-08-11 Wayback Machine the town website (partly in English)
- museum.speyer.de Արխիվացված 2007-02-17 Wayback Machine Historical Museum of the Palatinate (անգլերեն)
- dom-speyer.de website of Speyer Cathedral (գերմ.)
- Model Map of Medieval Speyer
- Speyer, its cathedral and the library of its chapter Արխիվացված 2015-05-13 Wayback Machine
- Technical (Transport) Museum
- www.speyer.de: living history in past times Արխիվացված 2017-10-20 Wayback Machine
- www.speyer-tour.de: Guided tours through Speyer
- City overview and photos Արխիվացված 2015-05-04 Wayback Machine
 | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շպայեր» հոդվածին։ |
| ||||||||||
