Շառլոթ Բրոնտե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox auteur.png
Շառլոթ Բրոնտե
Charlotte Bronte coloured drawing.png
Ծնվել է ապրիլի 21, 1816({{padleft:1816|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:21|2|0}})[1][2]
Ծննդավայր Տորնտոն[3]
Վախճանվել է մարտի 31, 1855({{padleft:1855|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:31|2|0}})[1][2] (38 տարեկանում)
Վախճանի վայր Հաուրթ
Գրական անուն Currer Bell[3]
Մասնագիտություն գրող, բանաստեղծ[3] և վիպագիր[3]
Լեզու անգլերեն[4]
Քաղաքացիություն Flag of the United Kingdom.svg Միացյալ Թագավորություն
Ուշագրավ աշխատանքներ Ջեյն Էյր, Փոքր քաղաք, Շերլի[3], Ուսուցիչը[3] և Poems by Currer, Ellis, and Acton Bell[3]
Charlotte Bronte Signature.jpg
Շառլոթ Բրոնտե Վիքիքաղվածքում
Charlotte Brontë Վիքիպահեստում

Շառլոթ Բրոնտե (անգլ.՝ Charlotte Brontë, ապրիլի 21, 1816[1][2], Տորնտոն[3] - մարտի 31, 1855[1][2], Հաուրթ) (գրական անունը - Կարրեր Բել, Currer Bell), անգլիացի վիպասան և բանաստեղծուհի։ Էմիլի և Էնն Բրոնտեի քույրը։ «Ջեյն Էյր» (1847, Jane Eyre), «Շերլի» (Shirley, 1849), «Փոքր քաղաք» (Villette, 1853, այլ անվանումը «Վիլետ»), «Ուսուցիչը» (1857, The Professor) վեպերի հեղինակ։ Նշված ստեղծագործություններից հատկապես հայտնի է «Ջեյն Էյրը», որը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով (այդ թվում նաև հայերեն[5]) և արժանացել մի քանի էկրանավորումների։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նրա հայրը՝ Պատրիկ Բրոնտեն, ծագումով իռլանդացի, երիտասարդ տարիներին հասարակ ջուլհակ էր, սակայն օժտված բացառիկ ընդունակություններով և ջանասիրությամբ: Նրա երազանքը ուսումն էր: Ժամանակի Բրիտանիայում հասարակ մարդու համար ուսում ստանալու միակ ճամապարհը քահանա դառնալն էր: Պատրիկ Բրոնտեն ուսումնասիրում է աստվածաբանություն, ամուսնանում է և եկեղեցական ծխի քահանա նշանակվում Անգլիայի հյուսիսում՝ Լիդս արդյունաբերական քաղաքում: Այստեղ էլ ծնվում են նրա երեխաները՝ հինգ աղջիկ և մեկ տղա: Կրտսեր դստեր՝ Աննայի ծնվելուց հետո մայրը մահանում է: Երեխաները մնում են ծեր սպասուհու խնամքին:

Հարևանները չէին կարողանում առանց հուզմունքի նայել, թե ինչպես էին նրանք զույգ-զույգ՝ իրար ձեռք բռնած զբոսնում մոտակա հավամրգի դաշտերում՝ տասնամյա ավագ քրոջ հսկողությամբ: Ընտանիքը շատ աղքատ էր, բայց Պատրիկ Բրոնտեն չէր ընդունում ոչ մի օգնություն: Երբեմն բանը հասնում եր անհեթեթության: Իմանալով, որ երեխաները կոշիկ չունեն հարուստ հարևանները նրանց համար կոշիկներ են գնում: Տուն գալով և տեսնելով օջախի մոտ շարված վեց զույգ կոշիկները, Պատրիկ Բրոնտեն զայրացած նետում է դրանք կրակի մեջ:

1824 թվականին հայրը Շառլոթին և նրա երեք քույրերին հանձնում է հոգևորականների աղջիկների համար բացված որբանոցը: Այստեղ նրանց պետք է դաստիարակեին որպես ապագա դաստիարակչուհիներ: Պատահական չէ, որ Քովնթ Բրիջը՝ այդ դպրոց-որբանոցը որպես նախատիպ է հանդիսացել «Ջեյն Էյր» վեպում Լոուդի դպրոցի համար: Թերսնումը, ցուրտը, հաստատության կեղտը, եկեղեցական հոգնեցուցիչ, հյուծող արարողությունները, ծաղրական վերաբերմունքը քայքայում էին երեխաների առողջությունը: 1825 թվականին բռնկված տիֆի համաճարակի ժամանակ 80 երեխաներից 45-ը հիվանդանում են: Վախճանվում են Շառլոթի երկու քույրերը՝ Մերին և Էլիզաբեթը: Երկուսն էլ հեզահամբույր, օժտված աղջիկներ էին: Որբանոցի բազմաթիվ սաների մահը իր վրա է հրավիրում հասարակության ուշադրությունը, փոխվում է ղեկավարությունը:

Պատրիկ Բրոնտեն գալիս է Քովնթ Բրիջ՝ հողին հանձնելու երկու ավագ դստրերին և տուն տանելու կենդանի մնացած, բայց բացարձակապես հիվանդ Շառլոթին և Էմիլիին:Դրանից հետո նա այլևս երբեք չի փորձում անվճար կրթության տալ իր զավակներին: Հետագայում Շառլոթը կրթություն է ստանում մի վճարովի պանսիոնում:

Պատրիկ Բրոնտեի բոլոր զավակներն էլ տաղանդավոր էին, մանկուց ստեղծագործում էին՝ գրում վեպեր և բանաստեղծություններ: Որդին՝ Բրենուելը, և Շառլոթը տարվում են նաև նկարչությամբ: Նրանք ըստ էության, իսկական նկարիչներ էին:

Աղքատ ընտանիքի աղջիկներից և ոչ մեկը երազել անգամ չէր կարող պրոֆեսիոնալ գրական կրթություն ստանալու մասին: Նրանք վարում էին տնտեսությունը, աշխատում որպես դաստիարակչուհիներ: Երբ 1837 թվականին Շառլոթը իր բանաստեղծությունները մի երկչոտ նամակի հետ ուղարկում է Ռոբերտ Սաութիին, նա մերժում է դրանք, պատասխանելով, որ գրականությունը կանացի գործ չէ, քանի որ այն կտրում է նրանց տնային գործերից:

1842 թվականին Շառլոթը և Էմիլին մեկնում են Բրյուսել, ընդունվում բելգիական պանսիոն, հույս ունենալով տիրապետել ֆրանսերենին: Դա Շառլոթի մտահաղացումն էր: Նրանք փող չունեին, որպեսզի վճարեին կրթության համար, դրա փոխարեն անգլերեն էին դասավանդում պանսիոնի աշակերտուհիներին: Պանսիոնում ուսումնական մասը ղեկավարում էր Կոնստանտին Էժեն՝ պանսիոնի տիրուհու ամուսինը, մի շատ զարգացած մարդ, գրականության գիտակ: Նա երիտասարդ անգլուհիների հենց առաջին շարադրություններից էլ հասկացավ, որ գործ ունի օժտված անձնավորությունների հետ և կանխագուշակեց նրանց գրական փառքը: Նրա հավատն ու բարի խուրհուրդները նեցուկ էին հանդիսանում Շառլոթի համար: Նա անգամ դժբախտություն ունեցավ սիրահարվելու մսյո Էժեին՝ ամուսնացած մարդուն: Իհարկե, դա վեհ սեր էր, ավելի շատ՝ նման բարեկամության: Բայց մադամ Էժեն մեծ աղմուկ է բարձրացնում և պահանջում, որ երիտասարդ ուսուցչուհին հեռանա:

Բավականին աղճատված ձևով այդ ողբերգական սերը իր արտացոլումն է գտել «Ջեյն Էյր» վեպում, միստր Ռոչեսթրի նույնիսկ արտաքինը՝ քառակուսի, խոշոր ճակատը, շուրթերի և ծնոտի կոպիտ գծագրությունը մի փոքր հիշեցնում են մսյո Էժեին:

Հետագայում Բրոնտե քույրերը փորձում են բացել իրենց պանսիոնը աղջիկների համար: Հենց այդ պատճառով էլ մեկնել Էին Բրյուսել կրթություն ստանալու: Նրանք այլևս չէին ուզում բաժանվել իրարից, չէին ուզում աշխատել Անգլիայի տարբեր ծայրերում, որպես տնային դաստիարակչուհիներ, ուզում էին միասին ապրել և աշխատել: Նրանք բոլոր տվյալներն ունեին իրենց մտահաղացումն իրականացնելու համար՝ և՛ մանկավարժական փորձ, և՛ կրթություն, և՛ ֆրանսերեն լեզվի անթերի գիտելիքներ, բայց չունեին ո՛չ դրամ և ո՛չ կապեր: Այդ էր պատճառը, որ ոչ ոք չուզեց գալ սովորելու մռայլ և խղճուկ կահավորված քահանայի տանը, որ գտնվում էր գերեզմանատան մոտ:

1846 թվականին քույրերին վերջապես հաջողվեց լույս ընծայել իրենց բանաստեղծությունների ժողովածուն, որտեղ նրանք հանդես եկան «Բելլ եղբայրներ» կեղծանվան տակ: 1847 թվականին (նույն ստորագրությամբ) նրանք լոնդոնյան հրատարակիչներին ուղարկեցին իրենց վեպերը: Էմիլիի և Աննայի վեպերը («Մոլեգին հողմերի դարավանդ», «Ագնես Գրեյ») ընդունվեցին, իսկ Շառլոթի «Ուսուցիչ» վեպը մերժվեց: Բայց նա արդեն աշխատում էր իր երկրորդ գրքի վրա, և 1847 թվականի վերջին լույս տեսավ «Ջեյն Էյր» վեպը, որը ունեցավ մեծ հաջողություն:

Բայց փառքը երջանկություն չբերեց երեք քույրերին: Նրանց ուժերը լրիվ սպառվել էին զրկանքներից և ծանր աշխատանքից: Նրանց սիրելի եղբայրը վախճանվեց թոքախտից: Նրանից վարակվեցին հավատարմորեն նրան խնամող Էմիլին, հետո նաև Աննան: Նրանք էլ հերթով վախճանվեցին 1849 թվականի ընթացքում: Շառլոթը մնաց մենակ՝ կուրացած, ծայրաստիճան նյարդային հոր հետ: Նա շարունակում է աշխատել իր նոր գրքերի վրա: 1843 թվականին լույս տեսավ «Շըրլի» վեպը՝ լուդիտների շարժման մասին: Վեպը չարտիստական շարժման հետ կապված տպավորությունների արտացոլումն էր: 1853 թվականին հրատարակվում է «Վիլյեթ» վեպը՝ որոշ առումով ինքնակենսագրական: Այստեղ ճշգրիտ վերարտադրված է բելգիական պանսիոնի միջավայրը, որի հետ այնքան հուշեր էին կապված: Շուտով Պատրիկ Բրոնտեի տանը նոր բնակիչ է հայտնվում՝ երիտասարդ քահանա Արթուր Բել Նիքըլսը: Նա նշանակված էր Շառլոթի հոր օգնական: Նոր քահանան սիրահարվում է փառաբանված վիպասանուհուն, խնդրում նրա ձեռքը: Բայց Պատրիկ Բրոնտեն լսել անգամ չի ուզում այդ մասին: Նա չէր խանգարում իր դուստրերին ստեղծագործել, հպարտանում էր նրանց գրական հաջողություններով, բայց լսել անգամ չէր ցանկանում ամուսնության մասին:

Մերժված երկրպագուն որոշում է դառնալ միսիոներ և մեկնել Հնդկաստան: Այգու դռնակի մոտ նրան հրաժեշտ տալուց Շառլոթը նկատում է, որ նա լալիս է: Դրան նա դիմանալ արդեն չէր կարող. վազում է Արթուրի հետևից, հասնում նրան և ասում, որ կդառնա նրա կինը: 38-ամյա Շառլոթի ամուսնությունը երկար չի տևում: Մեկ տարի անց՝ 1855 թվականին, նա վախճանվում է վաղաժամ ծննդաբերությունից:

Պատրիկ Բրոնտեն խնդրում է իր դստեր ընկերուհուն՝ նշանավոր վիպասանուհի Գասկելին, գիրք գրել Շառլոթի մասին: Գասկելը հանձն է առնում այդ գործն՝ իրեն բնորոշ բարեխղճությամբ: Այցելում է բոլոր այն վայրերը, որտեղ ապրել և աշխատել է Շառլոթը, լինում է Բրյուսելում, հանդիպում Էժե ընտանիքի հետ: 1857 թվականին լույս է տեսնում նրա «Շառլոթ Բրոնտեին կյանքը» ուժեղ և ճշմարտացի պատմությունը:

Գործունեության ժամանակաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շառլոթ Բրոնտեի, ինչպես և նրա ժամանակակիցների՝ Դիքենսի և Թեքերեյի ստեղծագործական վարպետությունը ձևավորվել է Անգլիայում դասակարգային սուր պայքարի՝ չարտիզմի տարիներին, որ ալեկոծել էր անգլիական ժողովրդի ամենալայն խավերը: Այդ հզոր շարժման դրդապատճառը՝ բանվոր դասակարգի աղքատությունն ու իրավազուրկ լինելն էր, ինչպես նաև 1832 թվականի բանվորների օգնությամբ ձեռք բերված պառլամենտական ռեֆորմի նենգ կիրառումը բուրժուաների կողմից: Պառլամենտի առաջին իսկ օրենքները բուրժուազիան ուղղեց ընդդեմ պրոլետարիատի: 1834 թվականի օրենքը աշխատանքային տների մասին, վերջնականապես լցրեց բանվորների համբերության բաժակը: Համաձայն այդ օրենքի՝ գործազուրկ բանվորները բռնի կերպով ուղարկվում էին աշխատանքային տներ, որ ժողովրդի մեջ ստացել էին «Բաստիլ բանվորների համար» անվանումը: Այստեղ՝ ընտանիքից կտրված բանվորները ենթարկվում էին բանտային ռեժիմի, ծաղրուծանակի, հադուրժում սովը, կատարում ամեն տեսակի ստորացուցիչ, ուժասպառ անող աշխատանքներ: Ի պատասխան այդ դաժան օրենքների, բանվորները առաջ քաշեցին մի շարք քաղաքական պահանջներ և ելան կազմակերպված պայքարի հանուն ժողովրդական դեմոկրատական խարտիայի, պայքար, որը տևեց 1836 թվականից մինչև 1854 թվականները:

«Անգլիացի վիպագիրների ժամանակակից փայլուն դպրոցի» ստեղծագործությունը բացառիկ սոցիալական սրության հասավ շնորհիվ բանվորական շարժման հաջողությունների: Գրականության մեջ չարտիզմը իր արտացոլումը գտավ ոչ միայն բանվոր պոետների ցասումնալից ոտանավորներում այլև այնպիսի նշանակալից ելույթի մեջ, ինչպիսին է անգլիական ռեալիստական սոցիալական վեպը:

Ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ջեյն Էյր»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրքի առաջին հրատարակությունը

Վեպը գրավեց և ցնցեց ընթերցողին գլխավոր հերոսուհու՝ համարձակ և մաքուր աղջկա կերպարով, որ միայնակ պայքարում է իր գոյության և մարդկային արժանապատվության համար: Վեպը մի կարևոր փուլ հանդիսացավ կանանց իրավահավասարության համար մղվող պայքարի պատմության մեջ: Խոսքը դեռ քաղաքական իրավահավասարության մասին չէր, այլ տղամարդու և կնոջ հավասարության մասին՝ աշխատանքում և ընտանիքում: Կանանց հարցին իր ստեղծագործական մոտեցմամբ Շառլոթ Բրոնտեն մոտ էր կանգնած Ժորժ Սանդին, որի «Կոնսուել» հռչակավոր վեպը Շառլոթ Բրոնտեի սիրած ստեղծագործություններից մեկ էր:

Ջեյն Էյրը բուռն և ուժեղ անհատականություն է, նա իր մեջ կրում է ցանկացած տիպի բռնության դեմ տարերային պայքարի տարրեր: Դեռ մանկուց նա ըմբոստանում է իր երեսպաշտ խնամակալուհու և նրա դաժան, երեսառած որդու դեմ: Որբանոցում՝ համբերատար և հեզ Հելեն Բըրնսի հետ զրույցի ժամանակ, նա արդեն միտք է հայտնում դիմադրելու մասին. «Երբ մեզ հարվածում են առանց պատճառի, մենք պետք է հարվածին հարվածով պատասխանենք, և այն էլ այնպիսի ուժով, որ ընդմիշտ հետ սովորեցնենք այդ մարդկանց մեզ ծեծել»: 

Ո՛չ, բոլորովին քրիստոնեական բարոյախոսություն չէր քարոզում մեզ իր գրքում աղքատ դաստիարակչուհին՝ քահանայի դուստրը: Զարմանալի չէ, որ «Ջեյն Էյր» վեպը առաջացրեց ռեակցիոն շրջանների զայրույթը: «Quarterly Review» ամսագրում (1848 թվական) տեղ գտած գրախոսության մեջ ասվում է. «Ջեյն Էյրը գոռոզ է և, այդ իսկ պատճառով, չափից դուրս անշնորհակալ: Նա շնորհակալ չէր ոչ մեկից՝ ո՛չ բարեկամներից և ո՛չ էլ իր պատանեկության տարիների ուղեկիցներից՝ հագուստի, սննդի, հոգատարության և դաստիարակության համար: Ջեյն Էյրի ինքնակենսագրությունը հակաքրիստոնեական ստեղծագործություն է: Այն տոգորված է բողոքի շնչով ընդդեմ հարուստների բարեկեցության և աղքատների զրկանքների»:

Բողոքի և անկախության ոգին իրեն զգացնել է տալիս նաև սիրած անձնավորության հետ Ջեյն Էյրի ունեցած հարաբերություններում: Տիրոջ՝ իր հետ տարած տարօրինակ, արտասովոր խաղից տանջահար, նա ինքն առաջինն է խոստովանում իր սերը: Վիկտորիանական վեպի համար դա մի անասելի երևույթ էր: «Quarterly Review» ամսագրի նույն գրախոսը սարսափով հայտնում է, որ լուրեր են պտտվում, թե վեպի հեղինակը կին է, իհարկե, կին, «որը վաղուց կորցրել է նույն սեռի անձանց հասարակության անդամ լինելու իրավունքը»:

Իր բնույթով, Ջեյն Էյրի սիրո խոստովանությունը արդեն հավասարության մասին մի համարձակ դեկլարացիա է: «Գուցե Դուք կարծում եք, որ ես ավտոմատ եմ, անզգա մեքենա...Ես նույնպիսի հոգի ունեմ, ինչպես և Դուք, և նույնպիսի սիրտ: Ես այժմ խոսում եմ Ձեզ հետ՝ արհամարհելով սովորություններն ու պայմանականությունները և, անգամ, դեն նետելով այն ամենն, ինչ երկրային է...»

Սիրած մարդու հարսնացուն դառնալուց և երջանկության գագաթին հասնելուց հետո էլ Ջեյն Էյրը չի կորցնում ինքնատիրապետումն ու սթափությունը: Նա աչալուրջ հսկում է սեփական անկախությունը, վախենում է ամուսնու խաղալիքը կամ ստրկուհին դառնալուց: Նա շարունակում է դասերը Ռեչեսթըրի դստեր հետ, մերժում է նրա ճոխ նվերները, համառորեն հիշեցնում նրան, որ ինքն աղքատ է և տգեղ: Իմանալով, որ սիրած անձնավորությունն ամուսնացած է, Ջեյնը թողնում է նրա տունն ու հեռանում՝ առանց գրպանում մի գռոշ ունենալու:

Ժամանակակից ընթերցողին կարող է տարօրինակ թվալ Ջեյն Էյրի արարքը: Չէ՞ որ միստր Ռոչեսթըրը ամուսնական կապով շղթայված էր կատաղի խելագարի հետ և, համաձայն անգլիական օրենքի, չէր կարող բաժանվել նրանից: Նրա դժբախտությունն ու Ջեյնի հանդեպ տածած ազնիվ սերը պետք է որ կոտրեին Ջեյնի համառությունը: Միստր Ռոչեսթըրը առաջարկում է միասին մեկնել Իտալիա, որտեղ ոչ մեկը չի ճանաչում իրենց, և երջանիկ ապրել մինչև կյանքի վերջին օրերը, իսկ հիվանդ կնոջ մասին նա կշարունակի հոգ տանել: Ի՞նչն էր խանգարում անսահմանորեն սիրող Ջեյնին ընդունել այդ առաջարկը:

Իհարկե, այստեղ Շառլոթ Բրոնտեն մնում է իր դարի հավատարիմ զավակը, երբ ամեն մի ոչ պաշտոնական կապ խայտառակություն և հանցագործություն էր համարվում: Բայց նրա հերոսուհու որոշումը հոգեբանորեն հասկանալի է: Ջեյնը հպարտ է և մաքուր, միայն այն միտքը, որ ողջ կյանքը ստիպված է լինելու ստել, հեռու ապրել հայրենիքից, կախված լինել բռնկուն անձնավորության քմահաճույքներից, անտանելի էր նրա համար: Եվ նա գերադասում է աղքատությունը և բաժանումը:

Վեպի մեծ հաջողությունը բացատրվում է և այն համարձակությամբ, որով վիպասանուհին պատկերում է սիրո զգացումը: Անգամ այդ դարաշրջանի առաջավոր գրողները չէին համարձակվում նման նկարագրությունների: Առավել ևս անգլիական հասարակության համար անսպասելի էր կրքի ձայնը, որ հնչում էր վեպի էջերից՝ գրված կնոջ ձեռքով: Ռոչեսթըրի մեջ դա կիրքն է, որ ավերում է բոլոր արգելքները, Ջեյնի մեջ կիրքն է, որ մտնում է սուր պայքարի մեջ պարտքի զգացումի հետ:

Ռոմանտիկական ավանդույթներով շաղկապված վեպի սյուժեն այնքան էլ ճշմարտացի չի հնչում, չնայած սա ևս ունի իր հմայքը: Այստեղ զգացվում է ռոմանտիկական ստեղծագործությունների և գոթական վեպերի ազդեցութունը: Ռոչեսթըրի ամրոցը՝ իր սարսափելի գաղտնիքներով, տարօրինակ կնոջ անսպասելի հայտնվելը, հերոսուհու ստացած հարուստ ժառանգությունը , հրդեհը, որի ժամանակ կործանվում են Ռոչեսթըրի կինն ու ամրոցը և, վերջապես, երջանիկ ավարտը լիովին համապատասխանում են ռոմանտիկական վեպի կանոններին: Իսկ Ռոչեսթըրի կերպարը բացահայտորեն օժտված է բարոյական գծերով: Բայց Շառլոթ Բրոնտեն ռեալիստ է մնում ամենակարևոր բանում՝ հասարակական միջավայրի, հասարակական հարաբերությունների և մարդկային բնավորությունների պատկերման մեջ: Քահանայի աղջիկ լինելով հանդերձ՝ նա սպանիչ ծաղրով է գրում հոգևորականության մասին: Ամենավանող կերպարներից է Բրոքլհերստը՝ հոգաբարձուն, դպրոցի տեսուչը, որն իրականում մարդասպան է: Նրա զոհերն են Լոուդյան դպրոցի սանուհիները: Կրոնավորների իդեալականացված կերպարները, որոնցով հեղեղվում էին վիկտորիանական վեպերը, չընդունվեցին Շառլոթ Բրոնտեի կողմից, որ լավ ծանոթ էր կղերական միջավայրին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Record #118638009 // Gemeinsame Normdatei Ստուգված է ապրիլի 26-ին 2014:
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 data.bnf.fr Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 The Feminist Companion to Literature in English — С. 140.
  4. http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb11894145r Ստուգված է հոկտեմբերի 10-ին 2015:
  5. Ջեյն Էյր։ Վեպ / Շ. Բրոնտե; Թարգմ. և վերջաբ.՝ Ա. Բուդաղյան. - Երևան։ Հայպետհրատ, 1959. - 638 էջ

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikiquote-logo-hy.svg
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են