Հենրիկ Արցտովսկի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հենրիկ Արցտովսկի
լեհ.՝ Henryk Arctowski
Arctowski.jpg
Ծնվել էհուլիսի 15, 1871(1871-07-15)[1][2]
Վարշավա, Ռուսական կայսրություն[3]
Մահացել էփետրվարի 21, 1958(1958-02-21)[1][2] (86 տարեկան)
Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ[3]
ԳերեզմանՊովոնզկի ռազմական գերեզմանատուն
ՔաղաքացիությունFlag of Poland (1928–1980).svg Լեհաստան
Մասնագիտությունճանապարհորդ հետազոտող, աշխարհագրագետ, երկրաբան և օդերևութաբան
Հաստատություն(ներ)Սմիթսոնյան ինստիտուտ և Լվովի համալսարան
Գործունեության ոլորտՕդերևութաբանություն
ԱնդամակցությունԼվովի գիտական ընկերություն և Polskie Towarzystwo Geologiczne?
Ալմա մատերԼյեժի համալսարան և Փարիզի գիտությունների ֆակուլտետ
Տիրապետում է լեզուներինֆրանսերեն[1], անգլերեն[1] և լեհերեն[1]
Պարգևներhonorary doctor of the Lviv University?[4]
Ամուսին(ներ)Jane Arctowska?
Henryk Arctowski Վիքիպահեստում

Հենրիկ Արցտովսկի (անգլ.՝ Henryk Arctowski,, ծնունդով՝ Հենրիկ Արցտ հուլիսի 15, 1871(1871-07-15)[1][2], Վարշավա, Ռուսական կայսրություն[3] - փետրվարի 21, 1958(1958-02-21)[1][2], Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ[3]), լեհ գիտնական, բևեռախույզ։ Մասնակցել է անտարկտիկական առաջին ձմեռմանը, համաշխարհային ճանաչում ունեցող օդերևութաբան է։ Նրա պատվին են անվանակոչվել աշխարհագրական մի շարք օբյեկտներ, լեհական անտարկտիկական կայանը, ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի մի շքանշան։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հենրիկ Արցտովսկին ծնվել է 1871 թվականի հուլիսի 15-ին Վարշավայում, վյուրթեմբերգյան արմատներով ընտանիքում։ 1888 թվականին ընդունվել է Լիեժի համալսարան, որտեղ ուսանել է մաթեմատիկա, ֆիզիկա, աստղագիտություն, իսկ ավելի ուշ Սորբոնում սովորել է քիմիա և երկրաբանություն։ Ուսումն ավարտելուց հետո 1893 թվականին վերադարձել է Լիեժ, որտեղ աշխատել է պրոֆեսոր Շպրինգի լաբորատորիայում[5]։ 1893 թվականին դիմել է բելգիական կառավարությանը՝ խնդրելով, որ ազգանունը փոխեն Արցտովսկի։

1895 թվականին մասնակցել է Բելգիայի անտարկտիկական արշավախմբի աշխատանքներին, որն առաջինն էր, որ ձմեռելու էր հարավային բևեռում։ Արշավախմբի նրա ընկերներից էին Ռուալ Ամունդսենը, Ֆրեդերիկ Կուկը և Էմիլ Ռակովիցան։ Արցտովսկին զբաղվել է գիտական աշխատանքի կոորդինացմամբ, և ինքն էլ կատարել է ֆիզիկական որոշ դիտարկումներ։ Նրա օգնականը եղել է ազգությամբ լեհ Անտոնի Դոբորովոլսկին։

Անտարկտիկայից վերադառնալուց հետո Հենրիկն ապրել է Բրյուսելում՝ Բելգիայի թագավորական աստղադիտարանում (այն ժամանակ ղեկավարը Ժորժ Լեկոնտն էր, որը գիտարշավի ղեկավարի օգնականն էր)՝ վերլուծելով գիտարշավի արդյունքները։ Նա հրապարակել ու կարդացել է դասախոսություններ ինչպես Բելգիայում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս, շուտով ստացել է Բելգիայի քաղաքացիություն։ Լոնդոնում նա հանդիպել է ամերիկացի դերասանուհի և օպերային երգչուհի Արիան Ջեյն Էդիին, և 1909 թվականին նրանք ամուսնացել են։ Կնոջ հետ տեղափոխվել է Նյու Յորք, որտեղ 1911-1919 թվականներին գլխավորել է Նյու Յորքի հանրային գրադարանի գիտական բաժանմունքը[5]։ 1915 թվականին ստացել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն[6]։ Դարձել է «Հետազոտողների ակումբի» անդամ, որը հիմնադրել էր արշավախմբի նրա ընկեր Ֆրեդերիկ Կուկը։

1920 թվականին Արցտովսկին վերադարձել է արդեն անկախ Լեհաստան։ Իգնացի Յան Պադերևսկին նրան առաջարկել է կրթության նախարարի պաշտոն, սակայն գիտնականը հրաժարվել է և Յան Կազիմիրի համալսարանում ստանձնել երկրաֆիզիկայի ու օդերևութաբանության պրոֆեսորի պաշտոն։ Այս շրջանում Արցտովսկին գիտական ակտիվ գործունեություն է ծավալել. նրա և իր օգնականների ջանքերով տպագրվել է ավելի քան 140 գիտական աշխատանք։ Նա մասնակցել է նաև Գեոդեզիայի և գեոֆիզիկայի միջազգային միության գործունեությանը։ 1939 թվականին Արցտովսկին կնոջ հետ մեկնել է ԱՄՆ՝ IUGG համաժողովին մասնակցելու նպատակով։ Հենց այդ ժամանակ էլ սկսվել է Առաջին համաշխարհային պատերազմը, և նրանք այլևս երբեք չեն վերադարձել հայրենիք[5][6][7]։

Ամերիկայում Արցտովսկին դարձել է Սմիթսոնյան ինստիտուտի գիտաշխատող և չի դադարեցրել գիտական գործունեությունը մինչև իր մահը, նույնիսկ երբ 1950 թվականին ստիպված է եղել դուրս գալ աշխատանքից հիվանդության պատճառով։

Մահացել է 1958 թվականի փետրվարի 21-ին Բեթեսդայում (Մերիլենդ

Ժառանգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արցտովսկու անունով է կոչվել այն էֆեկտը, երբ լույսը, մթնոլորտում բեկվելով սառույցի բյուրեղներին, արևի շուրջ ստեղծում է լույսի երկու լրացուցիչ սիմետրիկ աղեղներ[8]։ Նրա պատվին են կոչվել նաև աշխարհագրական օբյեկտներ՝ Արցտովսկու լեռը և Արցտովսկու սառցադաշտը Շպիցբերգենում, Արցտովսկու գմբեթը, Արցտովսկու ծովախորշը, Արցտովսկու թերակղզին, Արցտովսկու նունատակը, Արցտովսկու պիկը Անտարկտիդայում։ Բացի այդ, նրա անունն է կրում լեհական հետազոտական կայանը Քինգ Ջորջ կղզում, և լեհական ռազմական ուժերի ORP Arctowski հետազոտական նավը։ Գիտնականի կինը սահմանել է Արցտովսկու հուշամեդալ, որով երկու տարին մեկ գիտությունների ակադեմիան պարգևատրում է «Արեգակի ֆիզիկայի և Երկիր-Արեգակ հարաբերությունների ուսումնասիրման» ոլորտում ձեռքբերումների համար։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Internetowy Polski Słownik Biograficzny (польск.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #12279804X // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  4. Henryk Arctowski and Antoni B. Dobrowolski
  5. 5,0 5,1 5,2 Verlinden, Jozef Naar Antarctica - Belgen en Nederlanders op Expeditie naar de Zuidpool. — Tielt, 2009. — ISBN 978-90-209-8613-6
  6. 6,0 6,1 Pinkowski, Edward (2009)։ «Arctowski, Henryk»։ The Pinkowski Files։ Poles in America Foundation, inc.։ Վերցված է 2016-03-28 
  7. «Henryk Arctowski, expert on weather»։ New York Times։ AP։ 1958-02-23։ Վերցված է 2013-04-19 
  8. Jacek Machowski. Contribution of H. Arctowski and A. B. Dobrowolski to the Antarctic Expedition of Belgica (1897-1899) // Polish polar research. — 1998. — Т. 19, № 1—2.