Լասկո քարանձավ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Լասկո
Lascaux painting.jpg
Դիրք Մոնտինյակ, Ֆրանսիա Ֆրանսիա
Հայտնաբերում 1940
Մուտքեր 2
Կայք lascaux.culture.fr

Լասկո կամ Լյասկո քարանձավ (ֆր.՝ Grotte de Lascaux), Ֆրանսիայում գտնվող ուշ քարեդարյան կարևորագույն հուշարձան` պահպանված ժայռապատկերների քանակի, որակի և պահպանվածության առումով: Երբեմն Լասկոն անվանում են «նախնական գեղանկարչության Սիքստինյան կապելլա»: Այնտեղ գտնվող նկարված ու փորագրված պատկերների ստեղծման ճշգրիտ ժամանակը հայտնի չէ. դրանք ի հայտ են եկել մ. թ. ա. 18-15-րդ հազարամյակներում: Երկար ժամանակ դրանք վերագրվում էին մադլենյան մշակույթին, սակայն վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դրանք ամենայն հավանականությամբ վերաբերում են ավելի վաղ շրջանի սոլյուտրեյան մշակույթին:

Աշխարհագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քարանձավը գտնվում է Ֆրանսիայի պատմական Պերիգոր (ֆր.՝ Périgord) շրջանի Մոնտինյակ համայնքում (Դորդոն դեպարտամենտ)` Պերիգյո քաղաքից մոտ 40 կմ հարավ-արևելք: Այն գտնվում է Վեզեր գետի ձախ ափին` կրաքարե բլրի վրա: Ի տարբերություն այդ շրջանում գտնվող շատ այլ քարանձավների` Լասկոն համեմատաբար չոր քարանձավ է. անջրաթափանց մարմարի շերտը խոչընդոտել է ջրի ներծծումը և կալցիտային գոյացությունների առաջացումը:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացահայտում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լասկո քարանձավը Ֆրանսիայի քարտեզին

Քարանձավը պատահաբար բացահայտվել է 1940 թվականի սեպտեմբերի 12-ին չորս դեռահասների կողմից[1]: Նրանք հանդիպել են մի նեղ բացվածքի, որ առաջացել էր կայծակնահար սոճու ընկնելուց հետո: Մարսել Ռավիդան, Ժակ Մարսելը, Ժորժ Անյելը և Սիմոն Կոենկան այդ բացվածքի մասին տեղեկությունը հայտնել են իրենց ուսուցչին:

Նախնադարի պատմության մասնագետ Անրի Բրեյլը, որ գերմանական օկուպացման ժամանակ թաքնվել էր այդ շրջանում, 1940 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Ժան Բուիսնիի, Անդրո Շեյնիեի, ապա նաև Դենի Պեյրոնի և Անրի Բեգուենի հետ դառնում է քարանձավի առաջին այցելուն: Բրեյլը առաջինն է բացահայտել ժայռապատկերները` նկարագրելով և ուսումնասիրելով դրանք[2]: 1940 թվականի ավարտին նա, մի քանի ամիս անցկացնելով տեղանքում, արդեն բազմաթիվ չափագրումներ էր իրականացրել` ուսումնասիրելով նախնադարյան նկարչությունը և այն վերագրելով պերիգորյան մշակույթին:

Մի քանի տարի Անրի Բրեյլը անցկացնում է Իսպանիայում, Պորտուգալիայում և Հարավային Աֆրիկայում, սակայն 1949 թվականին վերադառնում է Ֆրանսիա` Սևերին Բլանի և Մորիս Բուրգոնի հետ ձեռնամուխ լինելով Լասկո քարանձավի պեղմանը: Նա այնտեղ հուղարկումներ գտնելու հույս ուներ, բայց փոխարենը հայտնաբերում է բազմաթիվ այլ ժայռապատկերներ: Բրեյլը հետագայում այսպես է բնորոշել Լեսկոն.

Aquote1.png Եթե Ալտամիրան քարանձավային նկարչության մայրաքաղաքն է, ապա Լասկոն նրա Վերսալն է[3]: Aquote2.png


1952-1963 թվականներին Բրեյլի խնդրանքով Անդրե Գլորին 120 մ² մակերեսով տարածքում նոր պեղումներ է իրականացնում` հայտնաբերելով ևս 1433 պատկեր (ներկայումս դրանց թիվը մոտ 1900 է):

Հետագայում Լասկոյի ժայռապատկերներն ուսումնասիրել են Անետ Լամինգ-Ամպերերը, Անդրե Լերուա-Գուրանը, իսկ 1989-1999 թվականներին` Նորբեր Օժուլը[4]:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացահայտումից անմիջապես հետո` 1940 թվականի դեկտեմբերի 27-ին, Լասկո քարանձավը հռչակվել է Ֆրանսիայի պատմական հուշարձան:

1979 թվականի հոկտեմբերին Լասկոն Վեզեր գետի հովտի այլ քարանձավների նախապատմական ժայռապատկերների հետ ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում:

Զբոսաշրջություն և պահպանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախապատմական գտածո, որ Լասկոյում հայտնաբերել է Անդրե Գլորին: Մադլենյան մակույթ

1948 թվականին քարանձավի մուտքը հարմարեցվել է զբոսաշրջային այցելությունների համար, ինչի թիվն օրեցօր ավելանում էր` սպառնալով պատկերների պահպանմանը: Պահպանումն ավելի լավ իրականացնելու նպատակով ձեռնարկվում են հողային լուրջ աշխատանքներ` փոփոխելով քարանձավի գրունտի հատկություններն ու մակարդակը: Բացի այդ` անցկացվում է էլեկտրական լուսավորություն և կառուցվում է հատուկ աստիճան, ինչը հեշտացնում է «ցլերի սրահ» մուտքը, իսկ քարանձավի մուտքին բրոնզե ծանր դուռ է տեղադրվում:

1955 թվականին նկատվում են պատկերների վնասման առաջին նշանները: Դրանք այցելուների արտաշնչումից առաջացած ածխաթթու գազի ավելցուկի արդյունք են եղել. գազը և խոնավությունը ռեակցիայի մեջ են մտել կալցիտային աղերի հետ, որոնք պատկերները ծածկող լաքի շերտի դեր են կատարել[5]: Արդյունքում առաջացել է կալցիումի հիդրոկարբոնատի (HCO3)2) լավ լուծվող շերտ, ինչը վնասում էր ժայռապատկերները:

1957 թվականին քարանձավում տեղադրվում է առաջին համակարգը, որը պետք է վերականգներ բնական մթնոլորտը` կայունացնելով խոնավությունն ու ջերմաստիճանը: Սակայն այցելությունների թիվը գնալով աճում էր` օրական հասնելով 1000-ի: Այսինքն` օրական արտադրվում էր մոտ 2.500 լ ածխաթթու գազ և 50 կգ ջրային գոլորշի այն դեպքում, երբ քարանձավն ուներ բավական փոքր չափեր` մոտ 1.500 մ³[6]: Գլորին, ով այդ ժամանակ պեղումներ էր իրականացնում Լասկոյում, աշխատում էր գիշերով, որ չխանգարի զբոսաշրջիկների մեծ հոսքին:

Լասկոյի ժայռապատկերներից

1960 թվականին Լասկոյում ի հայտ եկավ այսպես կոչված «կանաչ հիվանդություն». ածխաթթու գազի ավելցուկը, համեմատաբար բարձր ջերմաստիճանը և արհեստական լուսավորությունը քարանձավի պատերին ջրիմուռների առաջացման պատճառ հանդիսացան: Դրանից հետո միջավայրի` ածխածնի դիօքսիդով հարստանալու պատճառով տարածվեց «սպիտակ հիվանդությունը», այսինքն` պատերն ու պատկերները ծածկվեցին կալցիտային ծածկույթով: 1963 թվականին միկրոօրգանիզմները շարունակում էին արագ տարածվել` չնայած օզոնային ֆիլտրացման համակարգի տեղադրմանը: 1963 թվականի ապրիլին մշակույթի նախարար Անդրե Մալրոն որոշում ընդունեց կասեցնել լայն հասարակության մուտքը քարանձավ:

1965-1967 թվականներին ջերմությունն ու խոնավությունը կարգավորող համակարգերը վերջապես կարողացան վերականգնել բնական նախկին պայմանները, ինչը գոյություն ուներ հազարամյակներ շարունակ: Սառեցնող համակարգի սկզբունքը բնական կոնվեկցիան էր որոշակի տեղում ջրային գոլորշիների կոնդենսացման համար:

1970-ական թվականների սկզբներին սկսվում են քարանձավի շահագործման աշխատանքները, ինչի արդյունքում 1983 թվականին լայն հասարակության համար բացվում է քարանձավի կրկնօրինակը` ստանալով Լասկո II անվանումը:

2000 թվականին քարանձավում փոխում են կլիմայի կարգավորման համակարգը: 2001 թվականի գարնանը Բրյունո Դեպլան և Սանդրին վան Սոլինը, ովքեր քարանձավի հսկիչներ էին նշանակված, քարանձավում նկատում են բորբոս. գրունտը ծածկվել էր ֆուզարիում սնկերով, ինչը պայմանավորված էր հիդրոթերմիկ նոր համակարգով: Սնկերը կայուն էին ֆորմալդեհիդի նկատմամբ, ինչով տասնամյակներ շարունակ դեզինֆեկցվել են քարանձավ մտնողների կոշիկները: Սնկերը տարածվում էին նաև պատկերների վրա, որոնք շուտով ծածկվում են սնկերի սպիտակ շերտով: Ֆուզարիումը սիմբիոզ եղանակով գոյատևում էր նաև Pseudomonas fluorescens բակտերիայի հետ, որի դեմ մինչ այդ կիրառվում էր ֆունգիցիդ: Սկսեցին կիրառել համակցված անտիբիոտիկներ:

2002 թվականի Ֆրանսիայի մշակույթի նախարարությունը ստեղծում է Լասկո քարանձավի ուսումնասիրման միջազգային հետազոտական կոմիտե, որը պետք է լուծեր այդ հարցը: 2006 թվականին վարակը գրեթե վերացվում է, սակայն երկու շաբաթը մեկ պաշտպանիչ հատուկ համազգեստով մասնագետների խումբը պետք է ձեռքով մաքրեր պատերը սնկերի մնացորդներից, քանի որ դրանք, անկախ ամեն ինչից, շարունակում էին գոյանալ[7][8][9]:

Զբոսաշրջիկների 15-ամյա ակտիվ այցելությունը խաթարել էր քարանձավի բալանսը, ինչի շնորհիվ Լասկոն պահպանվել էր հազարամյակներ շարունակ. եզակի ժայռապատկերների գոյությունը վտանգված էր:

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քարանձավի հատակագիծը

Լասկո քարանձավը համեմատաբար այնքան էլ մեծ չէ. սրահի ամբողջական երկարությունը մոտ 250 մ է, միջին բարձրությունը` 30 մ: Քարանձավի նկարազարդված մասը հիմնականում համակարգի վերին մասում է:

Ժամանակակից մուտքը համապատասխանում է նախապատմական մուտքին` բացառությամբ այն հանգամանքի, որ ներկայումս այն ունի հողմարգելի համակարգ: Նախնական մուտքը պետք է որ ավելի երկար եղած լինի, սակայն հնում քարանձավի վերին մասի փլուզման հետևանքով թեքություն է առաջացել, որից ներկայումս օգտվում են քարանձավի այցելուները:

Նկարագրությունը հեշտացնելու նպատակով քարանձավը պայմանականորեն բաժանել են մի քանի մասերի: Պատկերային այդ անվանումները առաջարկել է Անրի Բրեյլը: Դրանք են.

  • Առաջին սրահ - «Ցուլերի սրահ» կամ «Ռոտոնդա» (ֆր.՝ salle des Taureaux, Rotonde); Երկարությունը 17 մ է, լայնությունը` 6 մ, իսկ բարձրությունը` 7 մ:
  • «Ցուլերի սրահին» հաջորդում է այսպես կոչված «Առանցքային միջանցքը» (ֆր.՝ Diverticule axial), որը նույն ուղղությամբ ձգվող ավելի փոքր սրահ է` գրեթե նույն երկարությամբ:
  • «Ցուլերի սրահից» աջ «Պասաժն» է (ֆր.՝ Passage)` 1 մ երկարությամբ սրահը:
  • Միջանցքին հաջորդում է «Նավը» (ֆր.՝ Nef)` 20 մ երկարությամբ և ավելի մեծ բարձրությամբ:
  • Նավին հաջորդում է մի մաս, որտեղ չկան ժայռապատկերներ, ինչից հետո գտնվում է «Կատվի սողանցքը» (ֆր.՝ Diverticule des Félins)` 20 մ երկարությամբ նեղ միջանցքը:
  • «Աբսիդը» (ֆր.՝ Abside) կլոր սրահ է, որ գտնվում է «Միջանցքի» և «Նավի» միացման տեղում:
  • «Աբսիդի» հետևում «Հանքահորն» է կամ «Ջրհորը» (ֆր.՝ Puits): Այնտեղ հայտնվելու համար քարանձավի սկզբնական մակարդակից 4-5 մ խոր պետք է իջնել:

Հնագիտական բացահայտումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնագիտական բացահայտումների մեծ մասն արել է Ա. Գլորին, երբ մուտքի մոտ և սրահներում հողմարգելի համակարգի տեղադրման աշխատանքներ էին կատարվում, իսկ հետո նաև պեղումների ժամանակ հատկապես «Հանքահորում»: Հնագիտական հանածոների թվում կան քարե (403), ոսկորե (28), բուսական ծագման առարկաներ (113), զարդեր (10 խեցի), բազմաթիվ բեկորներ և գույների մնացուկներ:

«Նավում» հայտնաբերվել են ջահեր, ներկված իրեր և ուտելիքի մնացորդներ: Մի շարք կարևոր իրեր են հայտնաբերվել «Աբսիդում»` արոսի սայրեր, քերոցներ, հատիչներ, ջահեր: «Հանքահորում» հայտնաբերվել են ներկած իրերի մնացորդներ, թիակներ, խեցիներ, ջահեր:

Ներկված իրերի ուսումնասիրություններ են կատարվել էլեկտրոնային միկրոսկոպով, ինչի արդյունքում հաստատվել է, որ սև գույնը ստացվել է մանգանի օքսիդից, իսկ դեղին, նարնջագույն և կարմիր գույները` երկաթի օքսիդից: Դրանք բոլորն օգտագործվել են մաքուր ձևով` առանց ջերմային մշակման և խառնուրդների[10]:

Ժայռապատկերներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Lascaux-diverticule-félins.jpg
Lascaux, horse.JPG
Lascaux, Megaloceros.jpg
  • «Ցլերի սրահում» է գտնվում Լասկոյի ամենագեղեցիկ պատկերը: Նրա կալցիտային պատերն այնքան էլ հարմար չեն եղել փորագրության համար, այդ պատճառով էլ նկարել են հսկայական չափերի պատկերներ. որոշ պատկերներ ունեն 5 մ երկարություն:

Իրար դիմաց պատկերված է զուբրերի երկու շարք. մի կողմից` երկու, մյուս կողմից` երեք զուբր: Հյուսիսային պատի երկու զուբրերին ուղեկցում են տասնյակ ձիեր և մի հսկա կենդանի, որի ճակատին եղջյուրանման ելուստ է. դրա համար այն ստացել է «Միաեղջյուր» անվանումը: Հարավային պատին երեք մեծ զուբրեր են պատկերված կարմիր գույնի երեք ավելի փոքր զուբրերի, վեց եղջերուների և մեկ արջի հետ, որը պատկերված է զուբրերից մեկի փորին և այդ պատճառով էլ դժվար է տարբերակվում: Համարվում է, որ զուբրերից մեկի գլխին պատկերված վեց կետերը խորհրդանշում են Բազմունքի կուտակումը Ցուլ համաստեղության մեջ:

  • «Առանցքային միջանցքում» նույնպես պատկերված են ցուլեր և ձիեր` շրջապատված եղջերուներով և քարայծներով: Պատկերում գրունտից 2.5 մ բարձրության վրա առանձնանում է մանգանի կավճով նկարված փախչող ձի: Որոշ կենդանիներ պատկերված են առաստաղին. դրանք կարծես թռչում են մի պատից մյուսը: Այս պատկերներին հարկ է ավելացնել բազմաթիվ նշանները` գծեր, կետեր, ուղղանկյուններ:
  • «Պասաժում» շատ պատկերներ խիստ վնասվել են, մասնավորապես օդային զանգվածի տեղաշարժից:
  • «Նավում» հաշվվում են կերպարների չորս խմբեր` ձեռքերի դրոշմներ, սև կովեր, լողացող եղջերուներ և բիզոններ: Այս պատկերախմբերին գումարվում են երկրաչափական առեղծվածային սիմվոլները, այդ թվում` գույներով հավասար քառակուսիների բաժանված: Ա. Բրեյլը դրանք գերբեր է անվանել: Կան նաև այլ վարկածներ, օրինակ` դրանք ծուղակ են կենդանիների համար կամ նախատեսված են ներկած մորթիներից զգեստների համար:
  • «Կատվի սողանցքը» իր անվան համար պարտական է կատվազգիների ընտանիքի ներկայացուցիչների պատկերների առկայությանը, որոնցից մեկը նշան է բռնել տարածքին: Բավական դժվար է այս սրահ մտնելը, սակայն այնտեղ կարելի է տեսնել վայրի կենդանիների փորագրություններ` կատարված բավական պարզ ոճով: Կա նաև կիսադեմով պատկերված մեկ ձի, ինչը հազվադեպ է հանդիպում քարեդարյան պատկերագրության մեջ. կենդանիները սովորաբար պատկերվել են դիմային մասով:
  • «Աբսիդում» կա փորագրված մոտ 1.000 պատկեր, որոնցից շատերն արված են նկարված պատկերների վրա: Այստեղ կան ինչպես կենդանիներ, այնպես էլ սիմվոլներ, ինչպես նաև հյուսիսային եղջերվի միակ պատկերը Լասկոյում:
  • «Հանքահորում» է գտնվում Լասկոյի ամենաառեղծվածային պատկերներից մեկը` բիզոնի և ռնգեղջյուրի մեջ ընկնող մարդը: Մարդն ունի թռչնի գլուխ, բիզոնը վիրավորված է տեգով, իսկ ռնգեղջյուրը կարծես փախչում է այդ տեսարանից: Մարդու մոտ պատկերված է երկարացված սարք` զարդարված թռչնի կերպարով: Հնարավոր է, որ դա այն ձողն է, որ ամրացրել են տեգին կամ հարպունին նետման ուժը մեծացնելու համար: Հանդիպակաց պատին ձի է պատկերված: Բացի այդ` տվյալ կոմպոզիցիայում առկա է հետաքրքիր նշանների երկու խումբ.
Մարդու և բիզոնի պատկերները «Հանքահորում»
    • Մարդու և ռնգեղջյուրի միջև երեք զույգ կետեր են (նման կետեր կան նաև «Կատվի սողանցքի» խորքում և քարանձավի ամենահեռավոր անկյունում):
    • Մարդու և բիզոնի պատկերների միջև ատամնաձև բարդ խորհրդանիշ է: Նման նշաններ կարելի է գտնել նաև մյուս պատերին, տեգերի ծայրերին, ավազաքարե ջահերին, որոնք հայտնաբերվել են այս տեղանքի հարևանությամբ:

Ամենայն հավանականությամբ այս տեսարանը ներկայացնող բոլոր առարկաները սերտորեն առնչվում են իրար, և դա սոսկ պայմանավորված չէ նույն պատին դրանց պատկերումով: Ֆրանսիացի հնագետ Անդրե Լերուա-Գուրանը հայտնել է տեսակետ, որի համաձայն` տեսարանը դիցաբանական հիմք ունի, որի նշանակությունը բացահայտված չէ և այլևս հնարավոր էլ չէ բացահայտել[11]:

2000 թվականին գերմանացի գինական Միախայել Ռապենգլյուկը պատկերային համակարգում հայտնաբերել է ամառա-աշնանային եռանկյունը (առավել լավ նկատելի եռանկյուն աստղային համակարգում), որ ձևավորել էին բիզոնի աչքը, մարդը և թռչունը:

Գեղարվեստական հնարանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախնադարյան նկարիչների կիրառած հնարանքներից են.

  • Պոլիքրոմիա` բազմագույն ներկերի կիրառում
  • Ստվերագծում
  • Հեռապատկեր
  • Նկարում չներկված մասեր
  • Պատկերի աղավաղում:

Մեկնաբանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լասկո քարանձավում հայտնաբերվել են ոսկրե և կայծքարե բազմաթիվ զենքեր: Դատելով եղած փաստերից` քարանձավում երբեք չեն ապրել. այնտեղ հիմնականում այցելել են ժայռապատկերների համար:

Լասկոյի պատերին պատկերված կենդանիները հիմնականում ձիեր են, զուբրեր, բիզոններ, եղջերուներ, քարայծեր: Այլ կենդանիների պատկերներ հազվադեպ են հանդիպում. դրանք մարդու համար վտանգ ներկայացնող կենդանիներ են` արջ, ռնգեղջյուր, կատվազգի խոշոր գիշատիչներ:

Նկարված կենդանիները այնպիսի կենդանիներ չեն, որոնց որսացել է նախնադարյան մարդը կամ օգտագործել տարբեր կարիքների համար` միս, մորթի, ոսկոր: Փորագրված պատկերներից միայն հյուսիսային եղջերվի ոսկորներից են հայտնաբերվել քարանձավում (գտնված ոսկորների 80 %-ը):

Պատկերները ռեալիստական են (դա հատկապես վերաբերում է կենդանիների կազմվածքին և դիրքին), սակայն Լասկոյի նկարիչները չեն ձգտել դրանց անթերի պատկերմանը: Ի տարբերություն քարեդարյան այլ ժայռապատկերների` նկարներում չկան բույսեր, արտացոլված չէ լանդշաֆտը:

Ակնհայտ է, որ նկարների որոշ տարրեր սիմվոլներ են պատկերում: Այդպիսին են, օրինակ, երեք զույգ կետերը, որոնք հայտնաբերվել են «Կատվի սողանցքի» խորքում և «Հանքահորում»: Այդպիսին են նաև ատամնաձև սիմվոլները, «գերբերը» և առանձին կետերը, որոնք ցրված են քարանաձավի տարբեր մասերում:

Անդրե Լերուա-Գուրանը կարծում էր, որ Լասկոն եղել է սրբավայր, նախամարդու պաշտամունքային վայր:

Թվագրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուսիսային եղջերվի փորագրված պատկերը «Աբսիդում»

Լասկոն քարեդարյան առաջին քարանձավներից է, որի թվագրումը կատարվել է ռադիոածխածնային հետազոտությամբ, որ կատարել է Ուիլարդ Լիբին: Այս վերլուծությունը կատարվել է քարանձավի սրահներից մեկից` «Հանքահորից» վերցված քարածխի անալիզով: Ստացված առաջին արդյունքը վկայում էր, որ Լասկոն ամենայն հավանականությամբ վերաբերում է մադլենյան մշակույթին (մ. թ. ա. 15.5 հազար տարի), սակայն այդ տեսակետը շուտով կասկածի տակ է դրել Անրի Բրեյլը, ով կարծում էր, որ ժայռապատկերները վերաբերում են գրավետյան մշակույթին[12]:

Ավելի ուշ անցկացվել են լրացուցիչ հետազոտություններ, որոնց արդյունքները հաստատել են, որ ժայռապատկերները, այնուամենայնիվ, պատկանում են մադլենյան մշակույթին: Հետազոտվել է Գլորիի պեղումների ժամանակ «Պասաժում» և «Հանքահորում» հայտնաբերված քարածուխ, որը թվագրվել է վաղ և միջին շրջանի մադլենյան մշակույթին (մ. թ. ա. 17-15 հազար տարի):

1998 թվականին կատարված ռադիոածխածնային և և փայտե ցուպի մաս-սպեկտրոսկոպիայի հետազոտությունների արդյունքում ստացվել է մ. թ. ա. 18.6 հազար տարի առաջվա թվագրություն, ինչը ցույց է տալիս, որ քարանձավը սոլյուտրեյան մշակույթի շրջանին է վերաբերում[13]: Սակայն հարց է` արդյոք մարդիկ քարանձավ են մտել` ժայռապատկերներ ստեղծելու՞, թե՞ նայելու արդեն եղածներին:

Ժայռապատկերների և փորագրությունների անմիջական հետազոտություն կարելի էր կատարել քարանձավում, եթե դրանք ածխով նկարված լինեին: Սակայն Լասկոյում այդպիսի պատկերներ չկան, դրանք նկարվել են մանգանով: Պատերին ներկերի հետքեր են գտնվել տարբեր շերտերի հնագիտական պեղումների ժամանակ: Դրանք թույլ են տվել եզրակացնել, որ որոշ պատկերներ ստեղծվել են այն նույն ժամանակ, ինչ որոշ գտածոներ` կայծքարե զենքեր, սրածայր տեգեր, ճարպի ջահեր: Սակայն նման առարկաները բնորոշ են եղել ինչպես մադլենյան, այնպես էլ սոլյուտրեյան մշակույթին: Այդ պատճառով մինչ օրս ժայռապատկերների ճշգրիտ ժամանակագրությունը որոշված չէ: Ն. Օժուլի կարծիքով կան որոշ ապացույցներ, որ Լասկոն վերաբերում է սոլյուտրեյան մշակույթին[11]: Դրանք են.

  • Երկրաչափական պատկերների առկայություն
  • Զուբրերի եղջյուրների պատկերում
  • Մարդուն դեմ հանդիման սնամեջ եղջյուրավորների պատկերում (Ռոկ դե Սերում հայտնաբերված` սոլյուտրեյան մշակույթի ժայռապատկերներից մեկում մարդը պատկերված է խոյի դիմաց):

Լասկո II[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լասկո քարանձավի ժամանակակից մուտքը

Քարանձավը պահպանելու նպատակով լայն հասարակության համար մուտքը փակելուց հետո 1960-ական թվականներին Ֆրանսիայի աշխարհագրական ինստիտուտը (IGN) քարանձավի նկարազարդված բոլոր մակերևույթներին անցկացրել է ձայնա-ֆոտոգրամետրային տեսագրություն: Դրանից հետո Լասկոն հսկող ընկերությունը առաջարկել է ստեղծել քարանձավի տարբեր մասերի ճշգրիտ կրկնօրինակները: Ծրագիրը մասամբ ֆինանսավորվել է 1972 թվականին Լասկոն պետությանը վաճառելու հաշվին: Աշխատանքներն ընդհատվել են 1980 թվականին, ապա շարունակվել Դորդոն դեպարտամենտի կողմից:

Կառուցվել է բետոնե շինություն, որի ներսում Ֆրանսիայի աշխարհագրական ինստիտուտի նկարների հիման վրա վերարտադրվել են Լասկոյի որոշ մասերի պատկերներ: Աշխատանքները ղեկավարել է Մ. Պեյտրալը[14]: Քարանձավի կրկնօրինակը, որ կոչվել է Լասկո II, գտնվում է իսկական քարանձավից 200 մ հեռավորության վրա: Այն այցելությունների համար բացվել է 1983 թվականի հուլիսի 18-ին: Ժայռապատկերների այլ վերարտադրություններ ներկայացված են Թո պալատի այգում` Մոնտինյակից մի քանի կիլոմետր հեռո:

Ֆիլմագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Կյանքը մարդկանցից հետո» վավերագրական ֆիլմում նկարագված է, թե ինչ կպատահի Լասկո քարանձավին 10 տարի առանց մարդու. քարանձավը կսկսի քանդվել, մինչդեռ իրական քարանձավը չի փոփոխվի մոտակա հազարավոր և նույնիսկ միլիոնավոր տարիների ընթացքում:
  • Քարանձավը ներկայացված է Ալեն Ժոբերի «Արվեստի նախապատմություն» ֆիլմում (Ֆրանսիա, 1996):

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. По одной версии они искали пропавшую собаку, по другой — подземный ход или клад.
  2. Breuil H. Découverte d’une remarquable grotte ornée, au domaine de Lascaux, Montignac (Dordogne) // C.R. de l’Acad. des Inscr. et Belles-Lettres. Séance du 11 oct. 1940. Р. 387—390.
  3. Эпиграф к статье Х. Збигнева
  4. Aujoulat N. Lascaux — Le geste, l’espace et le temps. Seuil, 2004.
  5. Збигнев Х. Варвар в саду. — СПб.: 2004. С.29.
  6. Roussot A. Breuil et Lascaux // Lascaux, premier chef d’œuvre de l’humanité. Les Dossiers d’Archéologie, 1990. № 152.
  7. Graff J. Saving Beauty // Time. 2006. Vol. 167. № 20. Р. 36-42
  8. Lascaux toujours victime du Fusarium solani, статья с Hominidés.com
  9. Sire M.-A. Lascaux : la rechute
  10. Chalmin E., Menu M., Pomiès M.-P., Vignaud C., Aujoulat N. et Geneste J.-M. Les blasons de Lascaux // L’Anthropologie, 2004. T. 108. Р. 571—592.
  11. 11,0 11,1 Aujoulat N.Lascaux — Le geste, l’espace et le temps. Seuil, 2004.
  12. Breuil H. Les datations par C14 de Lascaux (Dordogne) et Philip Cave (S.W. Africa) // Bulletin de la Société Préhistorique Française. 1954. Т. LI, 11-12. Р. 554—559.
  13. Aujoulat N., Cleyet-Merle J.-J., Gaussen J., Tisnerat N. et Valladas H. Approche chronologique de quelques sites ornés paléolithiques du Périgord par datation carbone 14 en spectrométrie de masse par accélérateur de leur mobilier archéologique // Paléo. 1998. № 10. Р. 319—323.
  14. Soutif M. Lascaux II, le nouveau chef d'œuvre // Géo. 1983. № 51. Р. 42-58.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Զ. Ա. Աբրամովա Լասկո— Քարեդարյան ժայռապատկերային արվեստի հուշարձան // Նախնական մշակույթ. —Նովոսիբիրսկ, 1971. — С. 53-80.
  • Ժորժ Բատայ Մահ Լասկո քարանձավի «Ջրհորի» հատակին // Էրոսի մահագրություն: Ժորժ Բատայը և 20-րդ դարակեսի ֆրանսիական փիլիսոփայությունը. —СПб., 1994. — С. 271-308.
  • Խ. Զբիգնև Բարբարոսը այգում. — СПб., 2004. — С. 13-31.
  • Լ. Դ. Լյուբիմով Հին աշխարհի պատմություն. — Մ., 1971. (Գլուխ «Նախապատմական գեղանկարչության Սիքստինյան կապելան»).
  • Aujoulat N. Lascaux. Le Geste, l'Espace et le Temps. — Seuil, 2004. — ISBN 2-02-025726-2
  • Bataille G. La Peinture préhistorique, Lascaux ou la naissance de l'art. — Skira, 1994. — ISBN 2-605-00044-3
  • Breuil H. Quatre cent siècles d’art pariétal. — Centre d'Études et de Documentation préhistoriques, 1952.
  • Collectif sous la dir. de Arl. Leroi-Gourhan et J. Allain. Lascaux inconnu // Gallia Préhistoire. —CNRS, 1979. — Т. XII (supplément). ISBN 2-222-02178-2
  • Collectif sous la dir. de B.et G. Delluc. Le Livre du Jubilé de Lascaux 1940-1990 // Société historique et archéologique du Périgord. — 1990. — Т. CXVII (supplément).
  • B. et G. Delluc. Lascaux retrouvé. Les recherches de l'abbé André Glory. — Pilote 24 édition. — 2003.
  • B. et G. Delluc. Connaître Lascaux. — Sud Ouest, 2006.
  • Collectif sous la dir. de Arl. Leroi-Gourhan et J. Allain. Lascaux inconnu // Gallia Préhistoire (XII-e supplément). —CNRS, 1979. ISBN 2-222-02178-2
  • Leroi-Gourhan A. Grotte de Lascaux // L'Art des cavernes. Atlas des grottes ornées paléolithiques françaises. —Ministère de la culture, 1984. ISBN 2-11-080817-9
  • Lascaux, premier chef d’œuvre de l’humanité // Les Dossiers d’Archéologie. — 1990. — № 152. ISBN 2-11-080817-9

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]