Բավիղ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բավիղ Անգլիայում

Բավիղ կամ լաբիրինթոս (հին հուն․՝ λαβύρινθος), ինչ-որ կառուցվածք (սովորաբար երկչափ կամ եռաչափ տարածության մեջ), որ բաղկացած է ելք տանող խառնաշփոթ ճանապարհներից[1]:

Հին հույների և հռոմեացիների լաբիրինթոսները քիչ թե շատ ընդարձակ տարածություններ էին` բաղկացած բազմաթիվ սրահներից, խցերից, բակերից, անցումներից, որոնք տեղադրված էին բարդ, խճճված ձևով, որպեսզի շփոթեցնեն մարդուն և բարդացնեն նրա ելքը լաբիրինթոսից:

Կար կարծիք, որի համաձայն` եթե լաբիրինթոսն անցնես` դիպչելով լաբիրինթոսի պատի եզրերից միայն մեկին, ապա անպայման դուրս կգաս լաբիրինթոսից: Այդ տեսակետը, սակայն, այդքան էլ ճիշտ չէ:

Բառի ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերեն «լաբիրինթոս» բառը ծագում է հին հունարեն λαβύρινθος բառից, որն իր հերթին ծագում է այն նույն արմատից, ինչ λαύρα` «փողոց, նրբանցք, կիրճ» բառը: Բառի ծագման մյուս տարբերակը «լաբրիս» (λάβρυς) բառն է, որ նշանակում է հատուկ արարողակարգի համար նախատեսված երկկողմ կացին, որ հնում օգտագործվել է Կրետե կղզում: Հին Հունաստանում լաբիրինթոս էին անվանում նաև այն տեղը, որտեղ կախված էր լինում նման կացինը: Ամեն դեպքում, Հին Հունստանում անտիկ շրջանում լաբիրինթոսն ասոցացվում էր Մինոտավրոսի լաբիրինթոսի հետ Կնոս կղում:

Բառի երկրորդ բաղադրիչը` ινθος, հավանաբար նշանակել է «ամրոց»: Երկու բառերն էլ նախահունական ծագում ունեն[2]:

Լաբիրինթոսը Եգիպտոսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերոդոտոսը, Դիոդորոս Սիկիլիացին, Ստրաբոնը և Պլինիոս Ավագը թողել են տհաճ արարածների քաղաքի` Կոկորդիլոպոլի եգիպտական լաբիրինթոսի նկարագրությունը: Այն հսկայական քառանկյուն շինություն է եղել` բաղկացած երեք բաժնից, որ ընդգրկել է 200 մ երկարությամբ և 170 մ լայնությամբ տարածք: Չորրորդ կողմը հպվել է բուրգին:

Այդ ներքին տարածության մեջ եղել են մի քանի բակեր` զարդարված սյուներով: Կառույցը ներառել է բազմաթիվ սենյակներ ու միջանցքներ, որոնց մի մասը գտնվել է հողի մակերևույթից բարձր, մյուս մասը` գետնի տակ: Հերոդոտոսի վկայությամբ այդ սրահների թիվը հասել է 3.000-ի: Լաբիրինթոսն ընդհանուր առմամբ զբաղեցրել է 70.000 մ²: Ֆայումում գտնվող լաբիրինթոսից, որը ամենայն հավանակությամբ եղել է հռոմեական աստվածների պանթեոն, մեր ժամանակներ են հասել մի քանի հատվածներ միայն, որոնցից նույնիսկ տպավորություն չի կարելի կազմել եղած լաբիրինթոսի մասին: 1843 թվականին ճարտարապետ Էրբկամի ղեկավարությամբ գիտարշավը ուսումնասիրել է տեղանքը, որի արդյունքները հետագայում հրապարակվել են գերմանացի հնագետ Կառլ Ռիխարդ Լեփսիուսի աշխատանքում («Denkmaler aus Aegypten und Aethiopien», Բեռլին, 1849):

Միջանցքների, բակերի, սենյակների, սյունաշարերի բարդ համակարգը այնքան խճճված էր, որ առանց ուղեկցողի կողմնակի մարդը երբեք չէր կարող գտնել ելքը: Լաբիրինթոսի մեծ մասն ընկղմված է եղել խավարի մեջ, իսկ երբ բացել են որոշ դռներ, ապա նրանք արձակել են սարսափելի ճռնչոց` նման ամպրոպի: Եգիպտական քաղաքակրթության անկման շրջանում կարմիր գրանիտից սյուները և հսկայական քարերը քանդվել և օգտագործվել են այլ շինությունների կառուցման համար:

Պատմաբանների կարծիքով լաբիրինթոսը եղել է կենտրոն, որտեղից փարավոնները ղեկավարել են երկիրը: Հիմնականում այն ունեցել է հոգևոր նշանակություն: Այն եղել է տաճարային համալիր, որտեղ զոհաբերություններ են կատարվել եգիպտական բոլոր աստվածների համար: Այցելուներին թույլ չի տրվել դիտել լաբիրինթոսի նկուղները, որտեղ եղել են արքաների, ինչպես նաև սրբազան կոկորդիլոսների դամբարանները:

Լաբիրինթոսի կապը դիցաբանության հետ ավելի նկատելի է, երբ ծանոթանում ես եգիպտական Օսիրիս աստծուն նվիրված ծիսական արարողակարգին: Օսիրիսը եղել է հանդերձյալ աշխարհի աստվածը: Ամեն տարի Օսիրիսի մահը խաղարկվել է եգիպտական դիցաբանությունում: Բարձրաձայն ողբի ուղեկցությամբ ընթացել է սրբազան Ալիս ցուլի զոհաբերությունը: Այդ ողբը ուրախ բացականչությունների է վերածվել, երբ հայտնել են Օսիրիսի վերածննդի մասին: Դրա հետ հին եգիպտացիները կապել են կյանքի նկատմամբ ունեցած իրենց հույսերը` հավատալով, որ ամեն մարդ մահից հետո նմանվում է Օսիրիսին: Կարծում էին, որ այս և մյուս կյանքում իր խճճված համակարգով լաբիրինթոսը պահպանում էր արքա-աստծուն թշնամիներից և նույնիսկ մահից:

Ֆայումի լաբիրինթոսը մեծ ճանաչում է ձեռք բերել 1896 թվականին, երբ լույս է տեսել Բոլեսլավ Պրուսի «Փարավոն» գիրքը, որը 1966 թվականին էկրանավորվել է ռեժիսոր Եժի Կավալերովիչի կողմից: Լեհ գրողի գրքում Սեթ աստծո քուրմ գիտնական Սամոնտը, օգտվելով հստակ կոդավորված գաղտնագրից, մտնում է լաբիրինթոս, սակայն այնտեղ հայտնաբերվելով պահակների կողմից` թույն է խմում:

Հունական լաբիրինթոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հռոմեական խճանկար, կենտրոնում` Թեսևսի և Մինոտավրոսի պայքարը

Անտիկ աշխարհի հայտնի երկրորդ լաբիրինթոսը գտնվել է հունական Կնոս քաղաքում` Կրետե կղզու հյուսիսային ափին: Նր կառուցումը վերագրվել է լեգենդար Դեդալոսին, ով արքա Մինոսի հրամանով Մինոտավրոս հրեշին պահելու նպատակով կառուցում է լաբիրինթոսը: Անտեղ, լեգենդի համաձայն, իր սխրագործություններից մեկն է կատարել Թեսևսը` սպանելով հրեշին և աթենացիներին ազատելով անպատվաբեր հարկատվությունից: Նա դուրս է եկել լաբիրինթոսից ոսկյա թելի շնորհիվ, որ պատանին արձակելով տանում էր մուտքի մոտից: Թելը նրան տվել էր Մինոս արքայի դուստրը` Արիադնան:

Չնայած Կնոսում պալատի գտնվելու վայրը բացահայտված չէ, սակայն վկայությունների համաձայն` այն նման է եղել եգիպտական օրինակին, միայն թե չափերով զգալիորեն զիջել է նրան: Պլինիոսը նշել է, որ Կրետեի բնակիչները լաբիրինթոսը կառուցել են եգիպտականի հարյուրերորդ մասի մեծությամբ միայն:

Տարբերակներից մեկի համաձայն` լաբիրինթոսը սկզբնական շրջանում նշանակել է երկսայր սակր, որ խորհրդանշում է սրբազան ցլի երկու եղջյուրները: Մայքլ Էրթոնը, ով առաջարկել է հունական լաբիրինթոսի իր մոդելը, գրել է. «Ամեն մարդու կյանքը լաբիրինթոս է, որի կենտրոնում մահն է, և հնարավոր է, որ մահից հետո` գոյատևելուց վերջնականապես դադարելուց հետո, մարդն անցնում է իր վերջին լաբիրինթոսը»:

Թեսևսի դուրս գալը լաբիրինթոսից խորհրդանշում է նրա երկրորդ ծնունդը` մահից ազատումը:

Երրորդ լաբիրինթոսը, որ հայտնի է եղել, հնում, գտնվել է Սամոս կամ Լեմնոս կղզում: Նրանից ոչինչ չի պահպանվել:

Հռոմեական լաբիրինթոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չորրորդ լաբիրինթոսը` Պորսենա արքայի դամբարանը, գտնվել է Իտալիայում: Այն 250 մ շրջակայքով դամբարանաբլուր է, դամբարանային սրահների ամբողջական համակարգ` մեկից մյուսն անցնելու հնարավորությամբ: Պլինիոս Ավագը հիշատակում է էտրուսկյան շքեղ դամբարանի մասին, որի մասին հիշատակել էր նաև Վարոնը, և որն իբր ունեցել է ստորգետնյա լաբիրինթոս: Պոմպեյ քաղաքում, որը խորտակվել է մ. թ.ա. 79 թվականին Վեզուվ հրաբուխի ժայթքումից, եղել է նվազագույնը երկու դեկորատիվ լաբիրինթոս: Նրանցից մեկը` «Լաբիրինթոսով տունը», հայտնի է իր յուրօրինակ խճանակարային հատակով, որի վրա պատկերված է Թեսևսի մարտը Մինոտավրոսի հետ: Գրող Մարսել Բրիոնը հաստատում է, որ «այն մարդկային դժվար կյանքի այլաբանությունն է. մարդը պետք է հաղթահարի բազում դժվարություններ այս և այն աշխարհներում, մինչև կհասնի անմահության օրհնյալ վիճակին»: Հայտնի է նաև, որ Հռոմեական կայսրությունում երեխաները խաղում էին դաշտերում կամ կամուրջների տակ ձևավորած լաբիրինթոսներում:

Այլ երկրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկաստանի Մայսուր քաղաքի Հալեբիդ տաճարի քիվին կարելի է տեսնել լաբիրինթոսի պատկեր: 13-րդ դարի կառույցը պատկերում է «Մահաբհարաթա» էպոսից մի դրվագ: Չինացիները հավատում էին, որ չար ուժերը կարողանում են միայն ուղիղ թռչել, այդ պատճառով նրանք մուտքերը պատրաստում էին լաբիրինթոսի ձևով, որպեսզի պահպանեն բնակավայրը չար ուժերից: Սկանդինավիայում` Բալթիկ ծովի ափին, գտնվել է ավելի քան 600 քարե լաբիրինթոս: Կա կարծիք, համաձայն որի` նրանցից շատերը կառուցել են տեղացի ձկնորսները, ովքեր հավատում էին, որ անցնելով դրանց միջով` իրենց հաջող որս և երջանիկ վերադարձ է սպասում: Սենտ Ագնես փոքրիկ կղզու` Կոռնուոլի հարավարևմտյան ափին, կա լաբիրինթոս, որը եղած գծագրերի հիման վրա 1726 թվականին վերականգնվել է:

Լաբիրինթոսը քրիստոնեության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լաբիրինթոս Շարտրի տաճարի հատակին

Քրիստոնեական երկրների կրոնական շինությունների լաբիրինթոսներից ամենափոքրը կարելի է համարել 15-րդ դարի փայտե կլորավուն զարդարանքը, որը գտնվում է Բրիստոլում` Սենտ Մերի Ռեդկլիֆ եկեղեցու գմբեթի տակ, և ունի ընդամենը 20 սմ տրամագիծ: Իսկ ամենահայտնի լաբիրինթոսը գտնվում է ֆրանսիական Շարտրի տաճարի հատակին: Այն ստեղծվել է 1235 թվականին սպիտակ և կապույտ քարերից: Լաբիրինթոսն ունի 10 մ տրամագիծ:

Հատակին մեծ լաբիրինթոսների պատկերումը տարածված է եղել Ֆրանսիայի և Իտալիայի միջնադարյան տաճաներում: Ռեյմսի տաճարի լաբիրինթոսը ոչնչացել է 200 տարի առաջ, իսկ Միրպուայի տաճարում լաբիրինթոսի կենտրոնում պատկերված է Մինոտավրոսը: Կրոնական հայտնի շինություններում լաբիրինթոսների կիրառման մասին մի մասնագետ գրում է. «Քրիստոնեական միջնադարյան եկեղեցին լաբիրինթոսի ձևը վերցրել է հեթանոսությունից` այն հարմարեցնելով իր պահանջմունքներին, նրան հաղորդելով քրիստոնեական իմաստ»: Ամենայն հավանականությամբ լաբիրինթոսները քրիստոնեական աշխարհում կիրառվել են այն նպատակով, որպեսզի քրիստոնյայի կյանքը ներկայացվի դիցաբանական տեսանկյունից: Եկեղեցական լաբիրինթոսները օգտագործվել են խաչակիրների կողմից Երուսաղեմ կատարված արշավանքների ժամանակ: Լաբիրինթոսի կենտրոն հասնել նշանակել է հասնել Երուսաղեմ` արժանանալով փրկության: Որոշ հավատացյալների համար լաբիրինթոսը դեպի ապաշխարանք տանող ճանապարհն է. որպեսզի ստանա մեղքերի թողություն, մարդը պետք է ծնկաչոք անցնի այդ ճանապարհով: Ծիսական անցումը այդ ճանապարհով համարժեք է եղել դեպի սուրբ երկիր կատարած ուղևորության:

Այգի-լաբիրինթոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Կենդանի» լաբիրինթոս

XIII-XIX դարերում լաբիրինթոս են կոչվել հատուկ եղանակով ձևավորված այգիները` կազմված քիչ թե շատ բարձր թփերից կամ բույսերով ծածկված հատուկ հենարաններից: Դրանք դասավորված են եղել այնպես, որ առաջացել են ճանապարհներ` դեպի կենտրոն տանող:

Կենիներով ձևավորված լաբիրինթոս Շենոնսո դղյակի առաջ

Այգի-լաբիրինթոսները լայն տարածում են գտել Անգլիայում: Հետագայում դրանցից շատերն օգտագործվել են որպես զվարճանքի միջոց, բայց քանի որ նմանվել են եկեղեցական լաբիրինթոսներին, շատ մարդիկ դրան տվել են կրոնական նշանակություն: Այդպիսի ամենամեծ լաբիրինթոսը որոշ մասնագետների կարծիքով գտնվել է Անգլիայի Էսսեքս կոմսության Սաֆրոն Ուոլդեն քաղաքում: Անսովորն այնտեղ այն է, որ այն ունի 4 մեծ ելուստներ: Նրա ճանապարհների երկարությունը կազմում է 2 կմ:

Հեմփթոն Քորթի լաբիրինթոսը հայտնի է Ջերոմ Կ. Ջերոմի «Երեքը մի նավակում` չհաշված շունը» ստեղծագործությունից:

Նկարված լաբիրինթոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուս մաթեմատիկոս Յակով Պերելմանը իր «Լաբիրինթոսներ» գրքում, բացի այգի-լաբիրինթոսներից, առանձնացնում է նկարված լաբիրինթոսներ, որոնք երբևէ որևէ տեղ չեն կառուցվել և գոյություն են ունեցել միայն սխեմատիկ ձևով[3]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Lappa Valley Steam Railway – Trevithick Brick Path Maze, Lappa Valley Steam Railway, retrieved 13 June 2010
  2. Hermann Kern (2000). Through the labyrinth: designs and meanings over 5000 years. Prestel. p. 23. ISBN 978-3-7913-2144-8. Retrieved 18 June 2011
  3. Mazes, Vladimir Koziakin (Grosset & Dunlap, 1971) ISBN 0-448-01836-5

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]