Արաբական ցեղերի տեղաշարժերը միջին դարերում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արաբական նվաճումները 7-8-րդ դարերում․      Մոհամեդ մարգարեի շրջանում, 622-632 թթ․      Հայրիշխանական խալիֆայության շրջանում, 632-661 թթ․      Ումմայադ խալիֆայության շրջանում, 661-750 թթ․

Արաբները պատկանում են սեմական ժողովուրդների շարքին և բնակվում են Արաբական թերակղզում: Արաբիայի վրայով անցնող ճանապարհները Հնդկաստանը և Հաբեշստանը կապել են հնագույն մշակութային օջախներ Միջագետքի, Սիրիայի (Ասորիք), Փոքր Ասիայի և Եգիպտոսի հետ: Թերակղզու բնակչության միայն աննշան մասն է վարել նստակյաց կյանք և զբաղվել երկրագործությամբ: Նրանց մեծ մասը եղել է քոչվոր և զբաղվել անասնապահությամբ՝ պահելով ոչխարներ, ուղտեր և ձիեր: Ջրհորների, աղբյուրների և օազիսների գրավման համար ցեղերի միջև մղվող ընդհարումները սովորական երևույթ էին:

Արաբական թերակղզին միջին դարերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թերակղզու ամենազարգացած մարզը հարավ-արևմուտքում գտնվող Եմենն էր, որ նշանակում էր աջ կամ «երջանիկ Արաբիա»: Սա շատ արգավանդ երկրամաս էր և այստեղի բնակիչները զբաղվում էին առևտրով. պատահական չէ, որ Արևմտյան Արաբիայով ձգվող քարավանային ճանապարհը հնուց հայտնի էր «օծանելիքի ճանապարհ» անունով: Կարևոր մարզերից էր նաև Հիջազը (Հիջասը): Ամենամեծ մարզը Նեջդն էր, որն ընդգրկում էր թերակղզու կենտրոնական մասը: Նեջդում բնակվում էին քոչվոր բեդուինների բազմաթիվ ցեղեր (բեդուին կամ բեդվին նշանակում է տափաստանցի), որոնք առանձին ջրհորների շուրջը առաջացած օազիսներում զբաղվում էին անասնապահությամբ: Բեդուինների համար անչափ կարևոր էր ուղտը, որը բեդուինի համար անփոխարինելի փոխադրամիջոց լինելուց բացի նրան տալիս էր կաթ, միս, բուրդ, կաշի՝ ոտնամանի և վրանի համար: Բեդուինները խոտի և մաքուր ջրի առկայության դեպքում բազմացնում էին զտարյուն ձիերի թանկարժեք ցեղատեսակներ: Նեջդում առանձնապես տարածված էր փյունիկյան արմավենու մշակությունը:

Արաբական ցեղերի կենցաղն ու սովորույթները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբները նվաճումների ժամանակ, բնակություն հաստատելով Միջերկրածովյան ավազանի երկրներում, ամենուրեք տարածեցին նաև փյունիկյան արմավենու մշակությունը: Արաբական ցեղի գլուխ կանգնած էր շեյխը: Ճիշտ է, արաբների մոտ հայրիշխանություն էր, սակայն մայրիշխանությունը լիովին չէր վերացել և կինը նրանց մոտ բարձր դիրք ուներ:

Արաբների մոտ պահպանվում էր «արյան վրեժխնդրությունը»: Ավելի ունևոր տոհմակիցները պետք է պաշտպանեին տնտեսապես թույլ իրենց ազգակիցներին: Յուրաքանչյուր ցեղ ուներ պաշտամունքի իր առարկան, նրանք երկրպագում էին բնության ուժերին: Արաբներն իրենց ծագումը կապում էին Իսմայելի հետ:

Ժողովրդագրական վիճակը վաղ միջնադարում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

6-րդ դարի վերջին, 7-րդ դարի սկզբին Արաբիայում առաջանում է խորը տնտեսական և սոցիալական ճգնաժամ: Աճում է բնակչությունը և զգացվում է հողի սուր պակաս: Այդ ժամանակ ծագում է իսլամը: Իսլամի առաջացումը շրջադարձային եղավ արաբների համար: Այն ահռելի փոփոխություններ բերեց արաբների կյանքում: Իսլամը ծագեց 7-րդ դարում և նրա հիմնադիրն էր Մուհամեդը: Վերջինիս հաջողվեց համախմբել արաբներին մեկ գաղափարի շուրջ և միավորել նրանց: Մուհամեդի մահից հետո արաբների մոտ մեծ տարածում գտավ սրբազան պատերազմի գաղափարը: Իսլամի առաջացումով սկսվում են նաև արաբական արշավանքները և դրանց արդյունքում էլ ստեղծվեց խալիֆայությունը:

Արաբական էքսպանսիայի նախադրյալները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուհամեդի և Ռաշիդունի նվաճումները

Արաբական էքսպանսիայի տարածման համար առկա քաղաքական պայմանները միանգամայն նպաստավոր էին: Խիստ թուլացել էին դարաշրջանի երկու մեծ տերությունները՝ Բյուզանդական կայսրությունը և Սասանյան Իրանը: Սրանց տիրապետության ներքո էին գտնվում Մերձավոր և Միջին Արևելքի գրեթե բոլոր երկրները, հետևաբար բախումն Արաբական խալիֆայության և այդ երկրների միջև անխուսափելի էր:

Առաջին արշավանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բյուզանդիայի և Իրանի վրա արաբական առաջին արշավանքները հավանաբար սկսվում են դեռևս Մուհամմեդի օրոք, սակայն իրական նվաճումները տեղի են ունենում նրա հաջորդների օրոք, որոնք խալիֆ էին կոչվում: 633 թ. արաբները սկսեցին բյուզանդական տիրապետության ներքո գտնվող Պաղեստինի, Սիրիայի և Լիբանանի նվաճումը և այստեղ բյուզանդական զորամասերը պարտություն կրեցին:

Դամասկոսի գրավումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարունակելով իրենց առաջխաղացումը դեպի երկրի խորքը՝ արաբները մոտեցան Դամասկոսին: Արաբները ծանոթ չէին ամրացված և պարսպապատված քաղաքների գրավման ռազմական արվեստին: Հենց այդ պատճառով էլ Դամասկոսի պաշարումը տևեց ավելի քան վեց ամիս և գրավվեց շնորհիվ խոստման, որ վնաս չեն պատճառի ոչ քաղաքին, ոչ նրա բնակչությանը, ինչն էլ նրանք արեցին:

Յարմուք գետի ճակատամարտը և հետագա նվաճումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբները գրավված տարածքների բնակչությունից հարկում էին ջիզիա՝ գլխահարկ: Դամասկոսի անկումը սթափեցրեց բյուզանդացիներին, նրանք հասկացան, որ այլևս հարցականի տակ է դրված նրանց տիրապետությունը Սիրիայում: Արդյունքում, 636 թ. տեղի ունեցավ ճակատամարտ արաբական և բյուզանդական զորքերի միջև, որն ավարտվեց արաբների հաղթանակով: Այս հաղթանակից հետո արաբները գրավեցին Սիրիայի այլ տարածքներ, իսկ 638 թ. գրավեցին Անտիոքը, Հալեբը և Հոմսը: Նրանց տիրապետության տակ անցավ Երուսաղեմը, իսկ 640 թ. ընկավ նաև Պաղեստինի Կեսարիա բնակավայրը:

Այսպիսով, արաբները գրավեցին ամբողջ Սիրիան, Պաղեստինը և Լիբանանը:

Կադիսայի ճակատամարտը՝ Ֆիրդուսու Շահնամեի էպոսի ձեռագրում

Արաբա-պարսկական առճակատումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կադիսայի ճակատամարտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբները մարտնչում էին երկու ճակատով՝ ընդդեմ Բյուզանդիայի և ընդդեմ Պարսկաստանի: 633 թ. արաբները ռազմական գործողություններ սկսեցին Սասանյան Պարսկաստանի դեմ, որի տիրապետության տակ էր գտնվում Միջագետքը: Նրանք սկզբում ներխուժեցին հարավային Իրաք և գրավեցի Հիրան: Վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 637 թ. Կադիսիայի մոտ, որտեղ արաբները հաղթանակ տարան: Արաբները շուտով գրավեցին Տիզբոնը և ավերեցին այն:

Նիհավանդի ճակատամարտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետապնդելով պարսից արքային՝ արաբները մտան հարավային Խուզիստան նահանգը, այնուհետև, հաղթահարելով Զագրոսյան լեռները, հայտնվեցին Նիհավանդի մոտ: 640 թ. այստեղ տեղի ունեցավ երկրորդ ճակատամարտը, որը կանխորոշեց Պարսկաստանի հետագա ճակատագիրը: Այստեղ պարսիկները կրկին պարտություն կրեցին: Մինչև 651 թ. արաբները գրավեցին ամբողջ Սասանյան Պարսկաստանը և մինչև Ամու Դարյա ընկած տարածքները, որոնք մտան Արաբական խալիֆայության մեջ:

Հարավային արշավանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբների համար չափազանց կարևոր էր նաև Եգիպտոսի գրավումը, որը գտնվում էր Բյուզանդիայի տիրապետության ներքո: Սա իրականացվեց 640-ական թվականներին: Մեծ ձեռքբերում էր հատկապես Նեղոսից ոչ հեռու գտնվող Բաբելոն ամրոցի գրավումը: Շուտով Եգիպտոսի կառավարիչ Կյուրոսը բանակցություններ սկսեց արաբների հետ, որի արդյունքում կնքվեց պայմանագիր: Պայմանագրով Եգիպտոսը հպատակվում էր Արաբական խալիֆայությանը և պարտավորվում վճարել ջիզիա և բնահարկ: Այդ պայմանագրի համաձայն 642 թ. արաբները մտան Ալեքսանդրիա քաղաք:

Շարունակելով իրենց նվաճումները Հյուսիսային Աֆրիկայում՝ արաբները 642-643 թթ. իրագործեցին մի շարք արշավանքներ և մտան Բարկա և Տրիպոլիտանիա: Տեղական բերբերական ցեղերը, չկարողանալով դիմադրել, հարկադրված էին ենթարկվել նվաճողներին: Հյուսիսային Աֆրիկայի բնակիչները, որոնք հիմնականում խոսում էին սեմիտա-խամիտական լեզվով, համեմատաբար արագ էին արաբականացվում՝ յուրացնելով նվաճողների լեզուն, կրոնը և մշակութային մի շարք տարրեր: Հաճախակի տեղի էր ունեում նաև հակառակ գործընթացը:

Հյուսիսային նվաճումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

648 թ. արաբների տիրապետության տակ անցավ Կիպրոսը: 640 թ. արաբներն իրագործեցին իրենց առաջին արշավանքը Անդրկովկաս, Հայաստան և Վրաստան: 650-ական թթ. ավարտվեց արաբական նվաճումների առաջին փուլը, որին հաջորդեց ժամանակավոր դադար: Վերջինը պայմանավորված էր խալիֆայության ներսում տեղ գտած երկպառակություններով, իշխանության համար պայքարով և ապստամբություններով: Պատմական շատ կարճ ժամանակամիջոցում արաբները դուրս գալով Արաբական թերակղզուց, ռազմաքաղաքական հաղթանակներ տարան երկու հզոր պետությունների՝ Բյուզանդական կայսրության և Սասանյան Պարսկաստանի դեմ:

Արշավանքների երկրորդ փուլը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոնստանդնուպոլիսի պաշարումները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուտով արաբական արշավանքները վերսկսում են և նրանք կրկին շարժվում են արևմտյան ուղղությամբ, որը ներառում էր Բյուզանդիան, Հյուսիսային Աֆրիկան, իսկ ապա նաև Արևմտյան Եվրոպան: Արաբները Բյուզանդիայի դեմ պայքարում մտցրեցին ռազմավարական փոփոխություն՝ ստեղծելով ռազմական նավատորմ: Կոստանդնուպոլիսը գրավելու առաջին փորձը ձախողվում է: 672 թ. նրանց հաջողվում է պաշարել քաղաքը, ինչը տևում է յոթ տարուց ավելի: Սակայն, արաբներին այդպես էլ չհաջողվեց գրավել այն, որի գլխավոր պատճառներից էր արաբների դեմ կիրառվող «հունական կրակը»: Այս ամենից հետո խալիֆա Մուավիան հարկադրված էր 30 տարի ժամկետով հաշտություն կնքել Կոնստանտին կայսրի հետ:

Մոտ քառասունամյա ընդմիջումից հետո՝ 716 թ. արաբները կրկին պաշարեցին Կոստանդնուպոլիսը, սակայն կրկին անհաջողության մատնվեցին:

Տարածքներ ընդլայում Աֆրիկայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կայրուանի մեծ մզկիթը (Թունիսիա), հիմադրել է արաբ զորավար Ուկբա իբն-Նավին 670 թ․

Արևմտյան ուղղությամբ արաբները մեծ հաջողություն ունեցան Հյուսիսային Աֆրիկայում, որը Բյուզանդական կայսրության նահանգներից էր: Արաբները Աֆրիկայի յուրացումը սկասեցին 7-րդ դ. 60-ական թթ. վերջերից: Այդ ժամանակ «Աֆրիկա», իսկ արաբերեն հնչյուաբանությամբ «Իֆրիկիյա» ասելով դեռևս հասկանում էին Թունիսը: Այստեղ արաբները գրավեցին մեծ տարածքներ և 670 թ. հիմնեցին Կայրուան քաղաքը:

Արդեն 683 թ. արաբները հասան Մավրիտանիա: Այստեղ արաբներին առավել ուժեղ դիմադրություն էին ցույց տալիս բերբերները: Արաբների առաջխաղացումը կասեցնելու նպատակով նրանք հաճախ ոչնչացնում էին ցանքատարածությունները, այգիները, ավազներով լցնում և փակում ջրհորները և այլն: Չնայած համառ դիմադրությանը, արաբները շարունակում էին իրենց հաղթարշավը: 698 թ. արաբները գրավում են Կարթագենը, որը համարվում էր բյուզանդական Աֆրիկա նահանգի մայրաքաղաքը: 8-րդ դ. սկզբին արաբների տիրապետության տակ հայտնվեց ամբողջ Հյուսիսային Աֆրիկան՝ Եգիպտոսից մինչև Ատլանտյան օվկիանոս: Այս տարածքը արաբները կոչեցին «Մաղրիբ», այսինքն Արևմտյան կողմ կամ երկրներ, ի տարբերություն <Մաշրիկի>՝ արևելյան երկրների:

Եվրոպական արշավանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարունակելով իրենց հաղթարշավը արևմտյան ուղղությամբ՝ արաբական զորքերը Թարիքի գլխավորությամբ, որը իսլամ ընդունած բերբեր էր, 710 թ. անցան Իսպանիան Հյուսիսային Աֆրիկայից բաժանող նեղուցը և ներխուժեցին Պիրենեյան թերակղզի: Սա հետախուզական բնույթ էր կրում: Իսպանիայի նվաճումը սկսվեց 711 թ., երբ արաբական 12 հազարանոց բանակը Թարիքի գլխավորությամբ մտավ Իսպանիա: Հարավային այդ շրջանը կոչվեց Գիբրալտար (արաբերեն կլինի «Ջաբալ աթ-Թարիիք»՝ «Թարիքի լեռ»):

711 թ. Բարբաթ գետի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտը ավարտվեց արաբների հաղթանակով, ինչը վճռական նշանակություն ունեցավ ամբողջ Իսպանիան գրավելու համար: Արաբները գրավեցին Կորդովան, Տոլեդոն, Սիցիլիան և այլ քաղաքներ: Իսպանական շատ քաղաքներ և բնակավայրեր իրենք էին անցնում արաբների կողմը և օգնում նրանց, որպեսզի ազատագրվեին վեստգոթերի տիրապետությունից: 718 թ. ավարտվեց գրեթե ողջ Իսպանիայի նվաճումը, որն արաբները կոչեցին Անդալուս:

Մայրցամաքային Եվրոպա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուատեի ճակատամարտը 732 թ․՝ ֆրանկների և արաբաների միջև

Իսպանիայի նվաճումը նոր հնարավորություններ ստեղծեց արաբների համար մայրցամաքային Եվրոպա ներխուժելու համար: Նրանք սկսեցին Իսպանիայի սահմանակից Գալլիայից՝ Ֆրանկների թագավորությունից: 720 թ. ներխուժելով Գալլիա՝ արաբները մտան Սեպտիմանիա շրջանը և գրավեցին Նարբոննա քաղաքը, այնուհետև Բորդոն: Սակայն շուտով նրանք հանդիպեցին ֆրանկների լուրջ դիմադրությանը: 732 թ. տեղի ունեցավ Պուատիեյի ճակատամարտը, որում արաբները պարտություն կրեցին: Դա պատմական նշանակություն ունեցող ճակատամարտ էր, որի շնորհիվ կասեցվեց արաբների հետագա առաջխաղացումը Եվրոպա: Այս գործն իր ավարտին հասցրեց Պիպին Կարճահասակը, որը 759 թ. արաբներին դուրս մղեց Նարբոննից և Սեպտիմանիայից: Դրանից հետո արաբներն այլևս դեպի Եվրոպա արշավանքներ չկատարեցին:

Միջին Ասիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևելյան ուղղությունն արաբների նվաճողական քաղաքականության երկրորդ ռազմավարական ուղղությունն էր: Այն տարածքը, որն այժմ անվանում ենք Միջին Ասիա, հնում կազմված էր ոչ մեծ պետական կազմավորումներից և կրում էին տարբեր անուններ, ինչպես Սողդ, Ֆերգանա, Թուխարստան և այլն: Սրանց մեջ առանձնանում էր Մավարաննահրը, ինչը արաբերեն նշանակում էր «Այն, ինչ որ գետի այն կողմն է»: Գետ ասելով արաբները ի նկատի ունեին Ամու Դարյան: Մավարաննահրը, որ գտնվում էր գետից այն կողմ, հանդիսանում էր Իրանի և Թուրանի սահմանաբաժանը:

673 թ. արաբական զորքերն անցան Ամու Դարյա գետը և հասան մինչև Բուխարա, սակայն նրանց լուրջ դիմադրություն ցույց տվեցին թուրքական և բուխարական միացյալ զինուժը: Արաբները հաշտություն կնքեցին և վերադարձան Խորասան: Երկրորդ անգամ արաբները այստեղ ներխուժում են 676 թ. և այս անգամ արդեն հաղթանակ տանում: Մավարաննահրի ամբողջական գրավումը սկսվում է 705 թ., նրանք շուտով գրավում են Թուխարստանը, Սողդը, Ֆերգանան, ինչպես նաև Շաշը: Այսպիսով, 751 թ. ավարտվում է նաև Մավարաննահրի նվաճումը: Սրա հետևանքով անմիջական շփման մեջ մտան երեք տարբեր էթնոռասայական և լեզվամշակութային աշխարհներ՝ սեմական-արաբական, իրանական-հնդեվրոպական և մոնղոլա-թուրքական:

Աֆղանստան, Արևելյան Իրան և Հնդկաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

8-րդ դ. սկզբներին արաբական նվաճողական քաղաքականությունը տարածվեց Աֆղանստանի, Արևելյան Իրանի և Հնդկաստանի վրա: Արաբները բավականին հեշտությամբ գրավեցին Աֆղանստանի հարթավայրային շրջանները և մնան Քաբուլ: Արաբական նվաճումները Հնդկաստանում սկսվեցին 710 թ-ից ալ-Կասիմի գլխավորությամբ: Այստեղ նրանք համառ դիմադրության հանդիպեցին հատկապես Սինդում: Ալ-Կասիմը, շարժվելով հյուսիս, մտավ հարավային Փենջաբ, որն էլ դարձավ այն վերջին սահմանագիծը, որից այն կողմ արաբները չանցան և արաբական նվաճումները հետագա զարգացում չունեցան:

Հետևանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսլամի տարածումը ներկայում (կարմիր՝ Շիա իսլամ, կանաչ՝ Սուննի իսլամ)

Արաբական նվաճումները վիթխարի հետք թողեցին միջնադարյան պատմության վրա: Արաբական խալիֆայությունը ձգվում էր Հնդկաստանից մինչև Ատլանտյան օվկիանոս: Արաբների հաջողություններին նպաստեց այդ ժամանակ մեծ տերություններում առկա քաղաքական-տնտեսական ծանր վիճակը: Բացի այդ շատ ժողովուրդների մոտ նրանք ընկալվում էին որպես ազատարարներ: Արաբական Խալիֆայությունը՝ շնորհիվ իր նվաճողական քաղաքականության, զուտ արաբական պետությունից վերածվեց էթնիկական խայտաբղետ կայսրության: Շնորհիվ արաբական նվաճումների՝ մեծ տարածում գտավ իսլամական կրոնը: Արաբները նվաճված շատ ժողովուրդների վրա ահռելի մշակութային ազդեցություն ունեցան: Բազմաթիվ ժողովուրդներ արաբիզացիայի ենթարկվեցին:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականության ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Իսկանյան Վ.Կ. Արաբները 6-11-րդ դարերում, Ե. 1968 թ.
  • Հովհաննիսյան Ն. Արաբական երկրների պատմություն, հ. 1, Ե. 2003 թ.
  • Всемирная история. Энциклопедия. Том 3, М. 1957г.