Ալեքսանդր Դյումա (հայր)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
1rightarrow.png  Տես նաև Ալեքսանդր Դյումա (այլ կիրառումներ) 
Ալեքսանդր Դյումա (հայր)
Alexandre Dumas.jpg
գրող
ԱԱՀ՝ Ալեքսանդր Դյումա (հայր)
Բնագիր
ԱԱՀ՝
Alexandre Dumas
Ծննդյան օր՝ հուլիսի 24 1802
Ծննդավայր՝ Վիլլե-Տոտրե, Էնա
(Ֆրանսիա)
Վախճանի օր՝ դեկտեմբերի 5 1870
Վախճանի վայր՝ Պյուի
Քաղաքացիություն՝ ֆրանսիացի
Ազգություն ֆրանսիացի
Գրքեր՝ «Կոմս Մոնտե-Քրիստո»
«Մարգո թագուհի», «Թագուհու մանյակը»
«Քառասունհինգ», «Երեք հրացանակիրները»
Աշխատանք՝ գրող
Alexandre Dumas Nadar.jpg

Ալեքսանդր Դյումա (ֆր.՝  Alexandre Dumas, père, հուլիսի 24, 1802 - դեկտեմբերի 5, 1870), ֆրանսիացի գրող, նաև դրամատուրգ և լրագրող, ում արկածներով լեցուն վեպերը դարձրին նրան աշխարհի ամենաշատ կարդացվող ֆրանսիացի հեղիանակներից մեկ։ Նրա ամենահայտնի գրքերից են «Կոմս Մոնտե-Քրիստոն» և «Երեք հրացանակիրները» վեպերը։ Գրել է մոտ 150 ստեղծագործություն։ Քանի որ նրա տղան ևս կրում էր Ալեքսանդր անունը և գրող էր, չշփոթելու համար անվան մոտ հաճախ ավելացվում է -«հայր» բառը։

Կենսագրություն[խմբագրել]

Վաղ տարիները[խմբագրել]

Ալեքսանդր Դյուման ծնվել է 1802 թ. Վիլլեր-Կոտրե քաղաքում գեներալ Թոմաս-Ալեքսանդր Դյումայի և Մարիա-Լուիզա Լաբուրեի՝ հյուրանոցի տիրոջ դստեր ընտանիքում։ Դյուման համարվում էր խառնարյուն, քանի որ հայրական գծով տատը սևամորթ ստրկուհի էր եղել Հաիթի կղզուց։ Պատերազմի հերոս հայրը մահանում է, երբ Ալեքսանդրը ընդամենը 4 տարեկան էր։

Մանկությունը, պատանեկությունը և երիտասարդությունն անցել են հարազատ քաղաքում։ Այնտեղ Դյուման ընկերացավ իր հասակակից պոետ և փարիզյան թատրոնների մշտական այցելու Ադոլֆ դը Լյովենի հետ։ Դյուման որոշում է անպայման դառնալ դրամատուրգ։ Առանց փողի և կապերի, հույսը դնելով միայն հոր հին ընկերների վրա, նա որոշում է տեղափոխվել Փարիզ։ 20-ամյա Ալեքսանդրին, ով չուներ կրթություն (նրա միակ հաղթաթուղը գեղեցիկ ձեռնագիրն էր), գեներալ Ֆուայի միջնորդությամբ պաշտոն են վստահում Պալե-Ռոյալում (Փարիզ) Օռեանի դուքսի գրասենյակում։ Դյուման սկսեց լրացնել իր կրթության պակասը։ Նրա ընկերներից մեկը կազմեց հեղինակների ցանկ, որոնց պիտի կարդար Ալեքսանդրը. ցուցակում կային դասական, հուշագրական, տարեգրային աշխատություններ։ Դյուման դրամատուրգիական արվեստը ընմբռնելու համար այցելում էր թատրոններ և ներկայացումներից մեկի ժամանակ ծանոթացավ Շարլ Նոդյեի հետ։ Լյովենի հետ համակարծիք, որ հաջողության հասնելը ավելի հեշտ է թեթև ժանրում, Դյուման գրեց վոդևիլ «Որսորդություն և սեր» վերնագրով, որն ընդունվեց բեմադրելու Ամբիգյու թատրոնում։

Առաջին գրական փորձերը[խմբագրել]

Ամենամյա Փարիզյան սալոնի ցուցադրություններից մեկի ժամանակ Դյումայի ուշադրությունն է գրավում խորաքանդակ Ջովանի Մոնալդեսկիի սպանության տեսարանով։ «Համաշխարհային կենսագրություններ»-ում կարդալով Մոնալդեսկիի և շվեդական Քրիստինա թագուհու մասին՝ Դյուման որոշեց գրել դրամա այդ թեմայով։ Սկզբնապես նա Ֆրեդերիկ Սուլյեին առաջարկեց ընկերակցել, բայց վերջիվերջո յուրաքանչյուրը որոշեց գրել իր «Քրիստինան»։ Դյումայի պիեսը դուր եկավ թագավորական «Ֆրանսիական թատրոնից» բարոն Թեյլորին, ում օգնությամբ էլ ընդունվեց «Քրիստինան», այն պայմանով, որ Դյուման այն վերջնական տեսքի կբերի։ Սակայն դրամայի բեմադրմանը դեմ եղավ ամենազոր մադմաուզել Մարսը, ում հաղթաձին դասական խաղացանկն էր։ Իսկ երբ երիտասարդ հեղինակը կտրականապես հրաժարվեց կատարել նրա՝ պիեսը փոխելու պահանջը, մադմաուզել Մարսն արեց ամեն ինչ, որ «Քրիստինան» չհայտնվի բեմում։

Դյուման, ով հոգ էր տանում մորը, ինչպես նաև ապօրինի որդուն՝ Ալեքսանդրին, գրեց պիես նոր թեմայով. «Հենրի III-ն ու իր արքունիքը» դրաման ստեղծվեց 2 ամսում։ «Ֆրանսիական թատրոնի» դերասանները պիեսի ընթերցումից հետո Մելանի Վալդորի սալոնում խնդրեցին նրան ընդգրկել այն առանց հերթի։ Պրեմիերան կայացավ 1829 թ. փետրվարի 10-ին և դա եղավ ռոմանտիզմի հաղթանակը թատրոնում։

Դյուման դարձավ Արսենալում գտնվող Նոդյե սալոնի մշտական հաճախորդը։ Այնտեղ նոր դպրոցի՝ ռոմանտիզմի ներկայացուցիչներն էին հավաքվում։ Դյուման առաջանիններից էր, որ անրադարձավ ժամանակիկց կյանքի դրամային և խիզախություն արեց անրադառնալ ժամանակակից հասարակությանը։ Նոր էր նաև այն, որ հեղինակը իր ժամանակակից մարդուն այնպիսի զգացումներ է տվել, որը հատկանշական է Վերածննդի դարաշրջանին։ «Անտոնի» պիեսում նա ներկայացրել է իր կյանքի դրվագներից մեկը։ Այդ ժամանակ Դյուման տառապում էր բանաստեղծուհի Մելանի Վալդոր նկատմամբ ունեցած կրքոտ սիրով, որը և իր պիսում հանդես է գալիս Ադել դ’Էրվեի կերպարով։ Դրամայի շնորհանդեսը կայացել է 1831 թ.-ի մայիսի 3-ին Պորտ Սեն Մարտենի թատրոնում։ Գլխավոր դերակատարներն էին Մարի Դորվիլը և Պիեռ Բոկաժը։ Պիեսի բեմադրությունը «Էրնարի» պիեսի շնորհանդեսից պակաս աղմուկ չբարձրացրեց։[1]

Դյումայի պիեսները չեն առանձնանում գեղարվեստական կատարելությամբ։[1] Վիկտոր Հյուգոյի «Մարիոն Դելորմ» պիեսի բեմադրությունից հետո Դյուման ասել է. «Ախ, եթե ես էլ կարողանայի պիես գրելուն զուգահեռ բանաստեղծություններ գրել»։[1] Բայց Դյուման կարունակ էր այնպիսի պիեսներ ստեղծել վարագույրի հետևում, որն այն գրավում էր հանդիսատեսի ուշադրությունը առաջին ակտից մինչև վերջինը։ Նրա անունը թատրոնի պաստառների վրա թատրոնի տնօրենների համար մեծ էկամուտների ակնկալիք էր նշանակում, իսկ այլ դրամատուրգերի համար Դյուման դարձավ համահեղինակ, որն ի վիճակի էր հաջողության արժանացնել ամենաանհաջող պիեսներն անգամ։

Ֆրանսիական հեղափոխության տարիներին[խմբագրել]

1830 թ.-ի հուլիսին Ֆրանսիայում տեղի ունեցավ հուլիսյան հեղափոխությունը, որի հետևանքով գահընկեց արվեց Կարլոս X-ը և նրա հաստատված բուրժուական թագավորությունը։ Լուի Ֆիլիպ անվանման տակ գահ բարձրացավ Օրլանի հերցոգը։ Ալեքսանդր Դյուման Տյուիլրին գրոհող ապստամբների շարքերում էր։ Հետագայում իր մեմուարներում Դյուման գրում է.

Ես տեսել եմ նրանց, ովքեր հեղափոխություն են իրագործել 1830 թ.-ին և նրանք ինձ տեսել են իրենց շարքերում... 1830 թ.-ին հեղափոխություն իրագործող անձինք իրենցից ներկայացնում էին հերոսական պրոլետարիատի վառ երիտասարդությունը, որոնք ոչ միայն հրդեհ էին տարածում, այլ իրենք էլ իրենց արյունով մարում էին այն։

Հեղափոխության առաջին իսկ տարիներից Ալեքսանդր Դյուման մասնակցել է հասարակական կյանքին և կատարել է մի քանի կարևոր հանձնարարություններ[2] գեներալ Լաֆայետի հետ կապված։ Վերջինս այն ժամանակ գլխավորում էր Ազգային գվարդիան։

1832 թ.-ի հուլիսի 5-ին Փարիզում թաղում են գեներալ Մաքսիմիլիան Լամարկին։ Դյուման անձամբ էր ճանաչում գեներալին, և վերջինիս հարազատների խնդրանքով ինքն անձամբ է գլխավորում մահվան թափորին հետևող հրետանավորների շարասյունը։ Շուտով ոստիկանները սկսեցին ցրել ամբոխին, բայց այդ ժամանակ տեղի ունեցավ սպասվածը, և մահվան թափորը դարձավ հեղափոխութական ապստամբության սկիզբը։ Մի քանի օր անց այդ ապստամբությունը դաժանորեն ճնշվեց։ Ռոյալիստական թերթերից մեկը նույնիսկ գրել էր, որ Ալեքսանդր Դյուման զենքը ձեռքին ձերբակալման է ենթարկվել ոստիկանների կողմից և գնդակահարվել է։ Բայց իրականում այդպիսի բան չէր պատահել, չհայած որ Դյուման ենթակա էր ձերբակալման։ Հարազատների խորհրդով Դյուման լքեց Փարիզը և ուղևորվեց Շվեյցարիա, որտեղ և ապրեց մի քանի ամիս։ Նա այնտեղ աշխատում էր իր առաջին՝ «Գալիա և Ֆրանսիա» (1833) պատմա-հրապարակախոսական վեպի վրա։

1840-ականներից հետո[խմբագրել]

Ալքսանդր Դյումայի արձանը Փարիզի 17-րդ շրջանում։ Աշխատանք. Գուտավ Դուրեի։

1840 թ.-ին Դյուման ամունսացել է դերասանուհի Իդե Ֆերերի հետ, բայց շարունակում էր կապեր կահպանել շատ այլ կանանց հետ։ Ամուսնական զույգը փաստացի ամունսնալուվեց 1844 թ.-ին, բայց ամուսնալուծությունը պաշտոնական չէր։ Դյուման շատ գումար էր աշխատում, բայց այն միշտ վատնում էր շքեղ կյանքի վրա։ Նա ամսագրեր էր հրատարակում և ստեղծել էր սեփական թատրոնը։ Երկուսն էլ հաջողություն չունեցան։ 1851 թ.-ի հեղափոխությունից հետո Դյուման իր պարտատերերից փախչում է Բրյուսել (Բելգիա), որտեղ և սկսում է մեմուարներ գրել, որոնք իրենց գեղարվեստական արժեքով չեն զիջում նրա գեղարվեստական ստեղծագործություններին։

Երկու տարի (1858—1859) եղել է Ռուսաստանում, որտեղ այցելել է Սանկտ Պետերբուրգ, Կարելիայի տեսարժան վայրեր, Վալաամ, Ուգլիչ, Մոսկվա, Ցարիցին[3][4], Աստրախան, Անդրկովկաս։ Ռուսաստանում կատարված իր ճանապարհորդությունների վերաբերյալ նա գրել է «Ճանապարհորդական տպավորություններ. Ռուսաստանում» գիրքը։[5]

Դյուման երեք տարի մասնակցել է միացյալ Իտալիայի պայքարի համար։ ֆրանկո-պրուսական պատերազմում ֆրանսիացիների առաջին պարտությունների լուրն իմանալով Դյուման դա անձնական վշտի տեղ ընդունեց։ Շուտով Դյուման ինսուլտի առաջին հարվածը ստացավ։ Կիսապարալիզացված վիճակով Դյուման հազիվ կարողացավ որդու տուն հասնել, որտեղ և մի քանի ամիս անց մահացավ։

2002 թ,-ին Դյումայի աճյունը տեղափոխվեց Փարիզյան պանթեոն։

Ալեքսանդր Դյումայի ստեղծագործությունները թարգմանվել են աշխարհի բազմաթիվ լեզուներով և բազմաթիվ թատերական ներկայացումների և կինոֆիլմերի համար սցենարներ են հանդիսացել։

Հայտնի ստեղծագործությունները[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 1,2 А. Моруа. Три Дюма. — М.: Пресса, 1992, с. 114
  2. Նա առաջարկել է Փարիզ բարութ տեղափոխել, որը չէր հերիքում։ Դյուման գնացել է Սուասոն և կայազորի պարետ վիկոնտ դե Լինյերից պահանջել է բարութ տալ հեղափոխականների համար։ Լինյորը հետագայում պնդում էր, որ մինչ Դյումայի գալը ինքն ինքնուրույն էր այդ որոշումն ընդունել։ А. Моруа. Три Дюма. — М.: Пресса, 1992, с. 105
  3. Աննա Կրամարովա (2011-02-07)։ «Քաղաքի հյուրերը Վոլգայում»։ volgograd.ru։ Արխիվացված օրիգինալից 2012-10-16-ին։ http://www.webcitation.org/6BSk4Zoq5։ Վերցված է 2012-08-27։ (ռուսերեն)
  4. «Իմ քաղաքը»(ռուսերեն)
  5. Дюма, Александр (1993)։ Путевые впечатления. В России։ Ладомир, 1340։ ISBN 5-86218-038-9։