Աթթիլա

Աթթիլա
Նվաճող
Ծննդյան օր՝	Անհայտ
Վախճանի օր՝	453

Աթթիլա (լատ.՝ Attila, հուն.՝ Ἀττήλας, մահացել է` 453 թ, նվաճող, զորավար, հոների խաքան (առաջնորդ) 434–453 թթ: Իր հորեղբայր` խաքան Ռոասի մահից հետո 434 թ իր եղբոր` Բլեդայի հետ դառնում է հոների առաջնորդ, որոնք այդ ժամանակ վարում էին քոչվոր կյանք Դանուբից ու Սև ծովից հյուսիս ընկած տափաստաններում: 444 (կամ 445)թ (հավանաբար) սպանելով Բլեդային` իշխում է միանձնյա: 434–441 թթ, ենթարկելով ալաններին, օստգոթերին, հեպիդներին, հեռուլներին և շատ այլ ցեղեր` ստեղծում է հզոր ցեղային միություն, որը վերահսկում էր Հռենոս գետից մինչև Չինաստանի սահմանն ընկած տարածքները: 436թ. ջախջախում է Բուրգունդական առաջին թագավորությունը (իրադարձությունները նկարագրված են «Ասք Նիբելունգների մասին» միջնադարյան վիպերգության մեջ): 441 թվականից սկսում է պարբերական արշավներ Արևելյան Հռոմեական կայսրության մերձդանուբյան տարածքների վրա (Պաննոնիա, Դակիա, Մյոզիա), թալանում է Սերդիկա (ներկայիս Սոֆիա) և Սինգիդուն (ներկայիս Բելգրադ)քաղաքները: 443 թ (այլ տվյալներով 447 թ) Պարսկաստան և Հայաստան կատարած անհաջող արշավանքից հետո նախաձեռնում է լայնածավալ ներխուժում Բալկաններ: Հոների մի մասը հասնում է մինչև Հունաստանի Ֆերմոպիլները, մյուս մասը շարժվում է դեպի Կոստանդնուպոլիս: Թալանի և ավերածությունների են ենթարկվում Թրակիան, Մակեդոնիան, Հունաստանը, գրավվում է շուրջ 70 քաղաք: Թրակիայի Քերսոնես քաղաքի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում (ներկայիս Հալիպոլի) Աթիլլան ջախջախում է բյուզանդական զորքերը, սակայն որևէ փորձ չի կատարում զարգացնել հաջողությունը և գրավել Կոստանդնուպոլիսը, որը լավ ամրացված էր: Բյուզանդական կայսր Թեոդոսի II հետ կնքված խաղաղության համաձայն Աթիլլային էին զիջվում Դանուբից հարավ ընկած որոշ տարածքներ, կայսրությունը նաև պարտավորվում էր ամենամյա տուրք վճարել 2000 ոսկեդրամ:

451 թ հավաքելով իրեն ենթակա ցեղերից մեծ զորք` Աթիլլան անցնում է Հռենոսը և ներխուժում Գալլիա: Սակայն հռոմեացի զորավար Աեցիոսը վեստգոթերի աջակցությամբ ստիպում է Աթիլլային նահանջել: Վճռական ճակատամարտը տեղի է ունենում 451 թ հունիսի 23-ին Կատալաունյան դաշտերի վրա (Մառնա գետի հովիտ): «Ժողովուրդների ճակատամարտ» անունով հայտնի այդ մարտում հռոմեացիները և նրանց դաշնակից վեսթգոթերը, բուրգունդները և ֆրանկները ջախջախում են հոներին: Ըստ պատմիչ Իորդանի վկայության ճակատամարտում ընկել է 180 հազար մարդ: Սակայն Աեցիոսը ավարտին չի հասցնում հոների ջախջախումը` թույլ տալով նրանց նահանջել Հռենոսի աջ ափ: Դա ուներ իր պատճառը ` փոքր տարիքում Աեցիոսը վերցվել էր որպես գերի հոների կողմից ` այդ ժամանակներում ընդունված կարգի համաձայն ` ի նշան խաղաղության կողմերի միջև: Հավանաբար նրա ստացած հոնական դաստիարակությունը խաղաց իր դերը այդ ժամանակ:

452 թ գարնանը հավաքելով նոր զորք Աթիլլան ներխուժում է Իտալիա` գրավելով ու թալանելով Աքվիլեա, Կոնկորդիա, Ալտինում, Պատավիում (Պադուա), Մեդիոլան և Տիցինում (Պավիա) քաղաքները. նրա առջև դարպասներն են բացում Վիցետիա (Վիչենցա), Վերոնա, Բրիկսիա (Բրեշիա) և Բերգամում (Բերգամո) քաղաքները: Սակայն Հռոմի պապ Լևոն I հետ հանդիպումից հետո Աթիլլան հրաժարվում է Հռոմը գրավելու մտադրությունից` բավարարվելով ամենամյա տուրք վճարելու խոստումով: Հավանաբար դեր խաղացին Պապի` Աստծո մասին ասածները, ինչպես նաև իր սեփական խորհրդականների նախազգուշացումները մահվան մասին, ինչը եղավ, թեև առանց Հռոմի գրավման: 453 թ Աթիլլան հանկարծամահ է լինում կաթվածից Պանոնիայի Տիս գետի մոտ իր ռազմակայանում, երբ նախապատրաստվում էր նոր արշավանքի դեպի Բյուզանդիա: Ըստ մի վարկածի նա սպանվել է դավադրության արդյունքում: Ըստ մեկ այլ վարկածի` նա մահացել է իր սեփական հարսանիքի ժամանակ: Բանն այն է, որ ամեն մի տեղում, ուր հաստատվում էին հոները, Աթիլլան իրեն կին էր ընտրում այդ վայրից: Այսպիսով նրա այդ կինը առաջինը չէր, բայց վերջինն էր: Ասում են, որ նա պարզապես խեղդվել է գինարբուքի ժամանակ: Ավանդության համաձայն թաղված է երեք դագաղներում` ոսկյա, արծաթյա և երկաթյա. նրա գերեզմանն առ այսօր գտնված չէ:

Աթիլլայի մահից հետո նրա ստեղծած տերությունը փուլ առ փուլ ձուլվելով` կազմալուծվում է:

Հոները համարում էին Աթիլլային գերբնական անձնավորություն, անհաղթությամբ օժտող ռազմի աստծո թրի տիրակալ: Նա դարձավ գերմանական և սկանդինավյան վիպերգերի գործող անձ. «Ասք Նիբելուլգների մասին» երկում նա հանդես է գալիս Էտցել , իսկ «Ավագ Էդդայում»` Աթլի անվամբ: 5-րդ դարի քրիստոնյաների համար Աթիլլան հանդիսանում էր «Աստծո խարազան», որն ուղարկված է որպես պատիժ մեղքերի համար: Հետագայում համարվում էր եվրոպական քաղաքակրթության գլխավոր թշնամիներից մեկը: Նրա կերպարը գրավել է բազմաթիվ գրողների, երգահանների և նկարիչների ուշադրությունը (Ռաֆայել «Սբ. Լևոնի և Աթիլլայի հանդիպումը» որմնանկարը, Պ.Կոռնել «Աթիլլա» ողբերգությունը, Ջ. Վերդի «Աթիլլա» օպերա և այլն):