Վայրի արևմուտք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Նախկին Վայրի Արևմուտք: Մուգ կարմիրով նշված են այն նահանգները, որոնք Մարդահամարի բյուրոյի տվյալներով վերաբերում են արևմուտքին. ստվերագծված են Միսսիսիպիից արևմուտք գտնվող նահանգները, որոնք նույնպես վերաբերում են Արևմուտք հասկացությանը:

Վայրի արևմուտք (անգլ.՝ Wild West) կամ Ամերիկյան հին արևմուտք (անգլ.՝ American Old West), շրջանի անվանում, որ ի սկզբանե ներառում էր Ֆրոնտիրը` ժամանակակից Հյուսիսային Դակոտա, Հարավային Դակոտա, Մոնտանա, Վայոմինգ, Կոլորադո, Կանզաս, Նեբրասկա, Օկլահոմա և Տեխաս նաանգները: Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմից մինչև 1890 թվականն այն աստիճանաբար ընդլայնվել է դեպի արևմուտք` ընդհուպ խաղաղօվկիանոսյան ափ: Ավելի լայն իմաստով այս շրջանն ընդարձակվել է 19-րդ դարասկզբից մինչև 1920 թվականի Մեքսիկական հեղափոխությունը: ԱՄՆ-ի արևմտյան նահանգները բնակեցնելու և նրանց ուրբանիզացման մակերեսը կրճատվել է մինչև այն ժամանակ, երբ մոտավորապես 1980 թվականին այն դադարել է որպես մշակութային երևույթ գոյություն ունենալուց:

Վերաբնակիչներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի սկզբից ամերիկացիները լքում են ԱՄՆ-ի ավելի խիտ բնակեցված արևելքը` ուղղվելով Միսսիսիպիից արևմուտք` երբևէ չբնակեցված տարածքներ, որ կոչվում էր Մեծ Հարթավայրեր: Ընդ որում, Նոր Անգլիայի բնակիչները ձգտում էին բնակեցնել անտառներով ու մորթով հարուստ Օրեգոնը, իսկ հարավային շրջաններից արտագաղթածները` Տեխասի, Նյու Մեքսիկոյի և Կալիֆոռնիայի ընդարձակ տարածքները:

Այս արտագաղթյալ առաջնեկների տեղափոխության միջոցը ձիերին լծված ֆուրգոններն էին: Ճանապարհ էին ընկնում քարավաններ` բաղկացած մի քանի տասնյակ ֆուրգոններից: Միսիսիպիի հովիտից Խաղաղ օվկիանոսի ափ հասնելու համար այդպիսի քարավանին միջին հաշվով անհրաժեշտ էր մոտ կես տարի:

Գոյություն ունեին մշտական մի քանի ուղիներ, որոնցով շարժվում էին արտագաղթյալների քարավանները: Կալիֆորնյան արահետը կապում էր Միսսուրի նահանգը Կալիֆոռնիայի ոսկու հանքերին: 1840-1860-ական թվականներին նրանով անցել են ավելի քան քառորդ միլիոն ֆերմերներ և ոսկի որոնողներ: Օրեգոնյան ուղերթը Կալիֆորնյան արահետի ճյուղավորումներից մեկն էր: Առաջին քարավանը նրանով անցել է 1836 թվականին, իսկ վերջինը` 1869 թվականին: Մորմոնների ճանապարհը, որ կապում էր Իլինոյսը և Յուտան, առաջին անգամ օգտագործել են 1847 թվականին Մեծ աղի լճի շրջանից տեղափոխված մորմոնները, իսկ Սանտա Ֆե ուղին օգտագործվել է 1821-1880 թվականներին:

Արտագաղթյալները տառապում էին խմելու ջրի խիստ պակասից, հիվանդություններից, վայրի կենդանիների հարձակումներից և թշնամի հնդկացիներից: Ցրտերն ընկնելու հետ մեծ խնդիր է դառնում կերակրի հայթայթումը: Քարավանի համար ծանր խնդիր էր լեռներում ձնաբքի մեջ հայտնվելը, երբ քարավանը դառնում էր ձյան գերին, և մնում էր սպասել միայն գարնան գալուն` տառապելով սովից:

Այն բանից հետո, երբ 1848 թվականին Կալիֆոռնիայում և 1860 թվականին Դակոտայում հայտնաբերվում է ոսկի, սկսվում է այսպես կոչված ոսկու տենդը, որը մեծացնում է վերաբնակիչների հոսքը: Կրոնական մի շարք խմբերի համար ավելի քիչ բնակեցված տարածքներում հաստատվելը հնարավորություն էր ընձեռում խուսափելու արտաքին ազդեցությունից և բնիկների հետ կոնֆլիկտներից: Դրա օրինակներից մեկը մորմոններն են, որոնք հաստատվեցին Յուտա նահանգում:

1862 թվականին ընդունվում է Հողերի սեփականացման ակտը, որը թույլ էր տալիս հողատարածք ստանալ չբնակեցված տարածքներում:

1869 թվականի մայիսին ավարտվում է միջմայրցամաքային երկաթուղու շինարարությունը: Դրանից հետո ԱՄՆ-ի արևմտյան տարածքների յուրացումը անխզելիորեն կապվում է երկաթգծերի ընդլայնման հետ:

Բախումներ հնդկացիների հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ի բանակի հեծելազորը հետապնդում է հնդկացիներին

Ամերիկյան արևմուտքը բնակեցված էր հնդկացիների կողմից, որոնք քշում էին նորեկներին իրենց հողերից: Սպիտակ որսորդներն անխնա ապանում էին բիզոններին, որոնք շատ ցեղերի համար սննդի հիմնական աղբյուր էին հանդիսանում: Սպիտակամորթների հետ արևմուտք ներթափանցեցին մի շարք վարակիչ հիվանդություններ: Այդ պատճառով էլ հնդկացիներն ընդդիմանում էին սպիտակամորթների` արևմուտքում հաստատվելուն, և զինված բախումները հնդկացիների ու ներգաղթյալների միջև չեն ընդհատվել մինչև ողջ 19-րդ դարի ընթացքը: Պարբերաբար դրանք վերածվում էին խոշոր կոնֆլիկտների` ԱՄՆ-ի կանոնավոր զորքերի մասնակցությամբ[1]:

Անասնաարդյունաբերողներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վայրի Արևմուտքի ներգաղթյալներ

Արևմուտքի անեզր հարթավայրերում աճում էր խոտ, որը հեշտությամբ տանում էր և' երաշտը, և' ցուրտը: Դա թույլ էր տալիս հոտի համար մշտական կեր ունենալ: Տեխասի հարթավայրերում թափառում էին իսպանացի նվաճողների կողմից բերված կովերի սերունդները: Նրանց պահելով զբաղված էին կովբոյները: Այս կովերին վերաբնակիչները խաչասերում են իրենց ունեցած անասունների հետ. այդպես են առաջանում տեխասյան նշանավոր լոնգհորնները: Արևմուտքում ամենից նշանավոր ու հաջողակ անասնաարդյունաբերողներից էր Ջոն Այլիֆը, ով, հաստատվելով Կոլորադոյում, գնում էր վերաբնակիչների` երկար ճանապարհից հյուծված անասունները, որոնք արագ քաշ էին հավաքում բաց արոտավայրերում, և վաճառում էր դրանք երկաթուղայիններին և բանակայիններին: Այն բանից հետո, երբ կառուցվեց միջմայրցամաքային երկաթգիծը, Այլիֆը կազմակերպեց տեխասյան լոնգհորնների տեղափոխումը հարավային Վայոմինգ: Կովերի համար ԱՄՆ-ի արևելքում վճարում էին տասն անգամ ավելի, քան Տեխասում:

1867 թվականին Ջոզեֆ Մաքքոյը Կանզասի երկաթուղու Աբիլին գծի մոտ կառուցեց անասնապահական հսկայական գոմ երեք հազար գլխի համար: Շուտով Աբիլինը դառնում է անասունների առևտրի խոշոր կենտրոն և այսպես կոչված կովբոյական առաջին քաղաքներից մեկը: Կովբոյական առաջին ամենահայտնի քաղաքը դառնում է լեգենդար Ջոջ Սիթին, որը նաև անասունների առևտրի կենտրոն էր: Մինչև 1877 թվականը Նյու Մեքսիկոյի բոլոր խոշոր անասնաարդյունաբերողները բաժանվել էին երկու մեծ խմբերի, որոնք մրցակցում էին միմյանց հետ պետական հաստատություններին ու հնդկացիական պահեստարաններին միս տրամադրելու քանակով: Ընդ որում, երկու կողմերն էլ օգտագործում էին պայքարի հնարավոր բոլոր միջոցները, իսկ մրցակիցների անասունների հոտեր փախցնելը սովորական երևույթ էր: Խմբավորումներից մեկի առաջնորդը` Լոուրենս Մյորֆին, կարողանում է իր կողմը գրավել Լինքոլն շրջանի շերիֆին, ով 1878 թվականի փետրվարին բռնագրավում է Մյորֆիի թշնամիներից մեկի` Տանստոլի անասուններին: Տանստոլը փորձում է դիմադրություն ցույց տալ և սպանվում է Մյորֆիի մարդկանց կողմից, որոնց մեջ շատ էին գլխագնի դիմաց մարդ սպանողները: Այդպես է սկսվում «Լինքոլնի շրջանի պատերազմը», որի ժամանակ մահանում է 60 մարդ:

1892 թվականին թեժանում է Ջոնսոն շրջանի պատերազմը Վայոմինգում, որի պատճառ է դառնում «Վայոմինգի անասնատերերի միության» խոշոր անասնատերերի և մանր անասնատերերի ու ֆերմերների միջև բռնկված վիճաբանությունը արոտավայրերի համար:

Մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդեն 19-րդ դարում առաջին ներգաղթյալներն ու Վայրի Արևմուտքը դիտարկվում էին ռոմանտիկ և հերոսական տեսանկյունից: Վայրի Արևմուտքի մասին բնորոշ պատմվածքների թեմաներից էին հնդկացիների հետ բախումները, ոսկի որոնողների արկածները, շերիֆների ու ավազակների բախումները: Վայրի Արևմուտքի դասական պատկերացումներն են ներկայացրել դերասաններ Բուֆալո Բիլը: Կինոարվեստում Վայրի Արևմուտքի թեման արտացոլվել է վեսթերն ժանրում:

Ազդեցությունը լեզվի վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վայրի Արևմուտքի յուրացումը հանգեցրել է անգլերենի բառապաշարի հարստացմանը[1]: Մասնավորապես, անգլերեն են ներթափանցել հնդկացիների լեզվից ու իսպաներենից բազմաթիվ փոխառություններ, օրինակ` hickory (կարիա ծառ), hominy (մանրացված եգիպտացորեն), maize (եգիպտացորեն), moccasin (մոկասին` կոշիկի տեսակ), moose (վապիտի), opossum (պարկամուկ), pecan (կարիա պեկան), squaw (սկվո, հնդկուհի), toboggan (տոբոգան` սահնակ), powwow (պաու-վաու` հնդկացիների հավաքույթ), totem (տոտեմ), pemmican (պեմիկան` մսից ուտելիք) և այլն: Նոր տարածքների անունները նույնպես մասամբ փոխառվել են տեղի լեզուներից` Դակոտա, Վայոմինգ, Յուտա, Միսսիսիպի և Կենտուկի:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Брэгг, 2017, էջ 218

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսերեն
  • Ирвинг Стоун Достойные моих гор: Открытие Дальнего Запада, 1840—1900 = Irving Stone. Men to match my mountains. The Opening of the Far West, 1840—1900 / Ирвинг Стоун / Пер. с англ. М. А. Брухнова; Предисл. и ред. чл.-корр. АН СССР И. Р. Григулевича.. — М., 1985. — 624 с. — 30 000 экз.
  • Мелвин Брэгг Приключения английского языка = Melvyn Bragg. The Adventure of English: The Biography of a Language. — М.: Альпина нон-фикшн, 2017. — 418 с. — ISBN 978-5-91671-685-6
Անգլերեն

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]