Մուրմանսկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քաղաք
Մուրմանսկ
Мурманск
Զինանշան
RUS Murmansk COA.svg

MurmanskHarbour.jpg
Մուրմանսկի նավահանգիստը
Կոորդինատներ: 68°58′00″ հս․ լ. 33°05′00″ ավ. ե. / 68.96667° հս․. լ. 33.08333° ավ. ե. / 68.96667; 33.08333
Երկիր Ռուսաստան Ռուսաստան
Երկրամաս Մուրմանսկի մարզ
Քաղաքապետ Ալեքսեյ Վելլեր
Հիմնադրված է Հոկտեմբերի 4, 1916 թ.
Այլ անվանումներ Մուրմանի Ռոմանով
(մինչև 1917 թ.)
Տվյալ կարգավիճակում Հոկտեմբերի 4, 1916 թվականից
Մակերես 154,4 կմ²
ԲԾՄ 50 մ
Կլիմայի տեսակ Բարեխառն, ենթարկտիկական
Բնակչություն 299 148 մարդ (2014)
Խտություն 1937,49 մարդ/կմ²
Ազգային կազմ ռուսներ, բելառուսներ, ուկրաինացիներ
Տեղաբնականուն Մուրմանսկեցի
Ժամային գոտի UTC+3, ամառը UTC+4
Հեռախոսային կոդ 8152
Փոստային ինդեքս 183038
Փոստային ինդեքսներ 394000-394095
Ավտոմոբիլային կոդ 36, 136
47401
Պաշտոնական կայք citymurmansk.ru
##Մուրմանսկ (Ռուսաստան)
Red pog.png
##Մուրմանսկ (Մուրմանսկի մարզ)
Red pog.png

Մուրմանսկ (ռուս.՝ Мурманск, մինչև 1917 թվականը՝ Մուրմանի Ռոմանով [Романов-на-Мурмане]), քաղաք Ռուսաստանում, Մուրմանսկի մարզի կենտրոնը։ Բնակչությունը՝ 305 236 մարդ[1] (2015)։

Մուրմանսկը աշխարհի խոշորագույն քաղաքն է, որը գտնվում է Հյուսիսային բևեռային շրջանից դուրս։ Մուրմանսկը գտնվում է Բարենցի ծովի Կոլայի ծոցի ժայռոտ արևելյան ափերի մոտ։ Համարվում է Ռուսաստանի խոշորագույն նավահանգիստներից մեկը։ Հիմնադրվել է 1916 թվականին։

Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին գերմանական զորքերից պաշտպանելու համար Մուրմանսկ քաղաքին 1985 թվականի մայիսի 6-ին շնորհվել է Քաղաք-հերոսի կոչում[2]: Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով, Հայրենական պատերազմի I աստիճանի շքանշանով, Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով և «Ոսկե Աստղ» մեդալով:

Զարգացած է ձկնարդյունաբերությունը, նավանորոգումը, շինանյութերի արդյունաբերությունը։ Խոշոր ձեռնարկություններից են «Սուդովերֆ» միավորումը, Մուրմանսկի ձկան, տնաշինական և անտառատարային կոմբինատները։ Կա ձկնորսական գործիքների և կահույքի արտադրություն, սննդի արդյունաբերություն։ Ունի 2 համալսարան, 3 թատրոն, հայրենագիտական և ռազմածովային թանգարաններ։

Անվան ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Մուրմաններ», «ուրմաններ» ռուս ժողովուրդը անվանում էր նորվեգացիներին, նորմաններին: Ավելի ուշ այդ անվանումը տեղափոխվել է նաև այն տարածքի վրա, որտեղ իրադարձություններ էին տեղի ունենում օտարերկրացիների մասնակցությամբ։ «Մուրմաններ» սկսեցին անվանել Բարենցի ծովի առափնյան, իսկ այնուհետև նաև ամբողջ Կոլայի թերակղզին: Համապատասխանաբար, «Մուրմանսկ» անվանումը նշանակում է «Քաղաք Մուրմանի վրա»[3]:

Կոլայի թերակղզու գավառագետ, պատմական գիտությունների դոկտոր Ի. Ֆ. Ուշակովի կարծիքով, «մուրման» բառը ծագել է «norman» բառից, այսինքն սկանդինավյան լեզուներից թարգմանաբար նշանակում է «հյուսիսային մարդ»: Հնչյունների պատմական փոխարինման առանձնահատկություններից ելնելով, «n» հնչյունը վերածվել է «m» հնչյունի։ Ինչը վերաբերվում է «o» տառի արտասանությանը, ապա այդ բառի մեջ մինչ օրս ինչպես շվեդերենում, այնպես էլ նորվեգերենում այն արտասանվում է որպես փափուկ «ու»: Այսինքն, ի սկզբանե այն արտասանվել է որպես [nur’man][4]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բևեռային շրջանի սահմաններից դուրս նավահանգստային քաղաքի հիմնման ծրագիրը ի հայտ է եկել 19-րդ դարի 70-ական թվականներին։ Առաջին հետազոտողները եկել են Մուրման 1912 թվականին նոր տարածքներ հետազոտելու համար։ Երեք տարի անց՝ 1915 թվականին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Բարենցի ծովի Կոլայի ծոցի արևելյան ափին հիմնվել է Մուրմանսկի ծովային նավահանգիստը և դրան կից՝ Սեմյոնովսկի նավահանգստային գյուղը, որն անվանվել է ի պատիվ փոքրիկ ծովածոցի, որտեղ կառուցվել են նավամատույցները, և մոտակայքում գտնվող լճի անունով[5][6]: Նավահանգստի ստեղծումը կապված էր Ռուսաստանի՝ չսառչող ծոցի միջով Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոս ելք ունենալու ցանկության հետ, ինչը կապահովեր ռազմամթերքի անխափան տեղափոխումը Անտանտի դաշնակիցներից Սև և Բալթիկ ծովերի շրջափակման պայմաններում։ Քաղաքի հիմնման պաշտոնական ամսաթիվն է համարվում 1916 թվականի հոկտեմբերի 4-ը (հին տոմարով սեպտեմբերի 21-ը)։ Այդ օրը ոչ բարձր բլրի վրա, որտեղ այժմ գտնվում է Կիրովի անվան Մշակույթի և տեխնիկայի պալատը, տեղի է ունեցել ծովագնացների բարեխոս Նիկոլայ Միրլիկիյսկու պատվին կառուցված տաճարի հիմնարկեքի հանդիսավոր արարողությունը[7]: Քաղաքը վերջինն էր, որը հիմնվել է Ռուսական կայսրությունում, այն անվանել են Մուրմանի Ռոմանով (ռուս.՝ Романов-на-Мурмане)։ Կես տարի անց՝ 1917 թվականի ապրիլի 3-ին[8], Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո այն ստացել է իր այժմյան անունը՝ Մուրմանսկ[9]:

Հեղափոխություն և ներխուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1917 թվականին Պետրոգրադում Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղթանակից հետո, Մուրմանսկում ստեղծվել էր ժամանակավոր հեղափոխական կոմիտե, որը գլխավորում էին բոլշևիկները: Սակայն արդեն 1918 թվականի մարտին Անտանտի ռազմական նավերից, որոնք դեռևս Փետրվարյան հեղափոխությունից առաջ խարիսխ են գցել Կոլայի ծոցում, ափ է իջեցվել զինված դեսանտ, ինչն էլ դարձել էր ինտերվենցիայի սկիզբ։ 1919 թվականին քաղաքում իշխանությունը անցել է սպիտակլագվարդիականների ձեռքը, իսկ Հյուսիսային մարզի Ժամանակավոր կառավարությունը ճանաչել է ծովակալ Կոլչակի իշխանությունը։ 1919 թվականի աշնանը Անտանտի զորքերը ստիպված էին տարհանվել Մուրմանսկից։ 1920 թվականի փետրվարի 21-ին քաղաքում տեղի է ունեցել հակասպիտակագվարդիական ապստամբություն։ Քաղաքում խորհրդային իշխանությունը հաստատվել է մարտի 13-ին, երբ քաղաք են մուտք գործել Կարմիր բանակի կանոնավոր ստորաբաժանումները[10]:

Տաճարի և Մուրմանի Ռոմանով քաղաքի հիմնարկեքի արարողությունը, 1916 թ. հոկտեմբերի 4
Անգլիական էսկադրան Մուրմանսկի արշավանքի ժամանակ, 1918 թվական
Պաշտպանական շինությունների կառուցումը Մուրմանսկի ծայրամասում, 1941 թվական
Հրդեհ՝ քաղաքի ռմբակոծությունից հետո, 1942 թվական

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Мурманская область. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2015 годов
  2. «Устав муниципального образования город Мурманск»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-10-14-ին 
  3. А. А. Минкин. (1976 г.)։ «Топонимы Мурмана.»։ Мурманское книжное издательство։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-10-14-ին 
  4. Ушаков И. Ф. Кольская земля. Мурманск, Кн. изд-во, 1972
  5. «История»։ Мурманский морской торговый порт։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-22-ին 
  6. Мурманская область — Мурманск B-port.com
  7. История Мурманска в Фотографиях
  8. Геральдика Мурманской области: Мурманск
  9. Устав муниципального образования город Мурманск. Архивировано из первоисточника 14 октября 2012
  10. Мурманский вестник. Выпуск № 169 от 8 июля 2007 г.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png