Միջնադարյան գրականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Միջնադարյան գրականություն սկիզբ է առել ուշ անտիկ շրջանում (4- 5-րդ դարեր), իսկ ավարտվել 15-րդ դարում: Ամենահին աշխատությունները, որոնք մեծ ազդեցություն են ունեցել հետագայում միջնադարյան գրականության զարգացման վրա, դարձել են քրիստոնեական Ավետարանը (1-ին դար), Ամբրոսիոս Մեդիոլանցու կրոնական փառաբանության երգերը (340- 397 թվականներ), Ավրելիոս Օգոստինիոսի աշխատությունները («Խոստովանություն», 400 թվական, «Աստծո քաղաքի մասին», 410- 428 թվականներ), Սոֆրոնիոս Եվսեբիոս Հիերոնիմոսի կողմից Աստվածաշնչի թարգմանությունը լատիներեն, (մինչև 410 թվականը), Լատինական եկեղեցու հայրերի և վաղ դպրության փիլիսոփաների այլ աշխատանքներ: Միջնադարյան գրականության ծագումն ու զարգացումը որոշվում է երեք հիմնական գործոններով՝ ժողովրդական արվեստի ավանդույթներ, անտիկ աշխարհի և քրիստոնեության մշակութային ազդեցություն:

Իր զարգացման գագաթնակետին միջնադարյան արվեստը հասել է 12-13-րդ դարերում: Այդ ընթացքում դրա գլխավոր ձեռքբերումը դարձավ գոթական ճարտարապետությունը (Փարիզի Աստվածամոր տաճարը), ասպետական գրականությունը, հերոսական էպոսը: Միջնադարյան գրականության անկումը և անցումը որակապես նոր փուլ՝ Վերածնունդ (Ռենեսանս), Իտալիայում տեղի է ունեցել 14-րդ դարում, Արևելյան Եվրոպայի այլ երկրներում` 15-րդ դարում: Այս անցումը կատարվում է, այսպես կոչված միջնադարյան քաղաքի բանահյուսության միջոցով, որը գեղագիտական առումով լիովին միջնադարյան բնույթ ունի և ապրում է իր ծաղկումը 14- 15-րդ դարերից մինչև 16-րդ դարը:

Լատինական և ժողովրդական գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի պատմաբանները տարբերում էին միջնադարյան գրականություն երկու տիպ՝ «գիտական» և «ժողովրդական»: Այդպիսի դասակարգումը հավանական էր թվում, քանի որ պարունակում էր սոցիալական ենթատեքստ, առաջին դասին պատկանում էին լատինատառ տեքստերը և պալատական պոեզիան, երկրորդին՝ ռոմանտիկայի ոգով մնացած բոլոր ստեղծագործությունները:

Ներկայումս միջնադարյան արվեստը ընդունված է բաժանել լատինական գրականության և ժողովրդական լեզուներով գրականության (ռոմանական և գերմանական):

Բեովուլֆի առաջին էջը

Նրանց միջև տարբերությունը հիմնարար է: Երկար ժամանակ ոչ լատինատառ գրական ձևերը համապատասխանություն չունեին ժողովրդական լեզուներում, և հակառակը, ռոմանո-գերմանական ձևերը լատիներենում: Միայն 12-րդ դարում է լատինական ավանդույթը կորցնում իր ինքնապարփակությունը և «արդիականացվում է», այդ ժամանակ ժողովրդական լեզուները ձեռք են բերում նրա որոշ ասպեկտները մշակելու հնարավորություն: Բայց այդ երևույթը երկար ժամանակ մնում է մարգինալ: «Գրականություն» հասկացության առաջացումը այն իմաստով, ինչ մենք հասկանում ենք հիմա, այսինքն առաջարկելով գրավոր, միևնույն ժամանակ պահպանելով տեքստի արտահայտած անհատական բնույթը, իսկապես կիրառելի են միայն լատինական տեքստերի շրջանում: Այն դեպքերում, երբ համընկնում է նկատվում լատինական և ռոմանո - գերմանական գրականության փաստերի միջև, նրանք գրեթե միշտ տարանջատված են զգալի ժամանակամիջոցով, ռոմանո-գերմանական երևույթը առաջանում է ավելի ուշ քան նրա ենթադրյալ նմուշը:

Լատինական ժանրի միակ օրինակը, որը յուրացվել է ժողովրդական լեզվի բնագրով, դա կենդանական առակն է, որը սկիզբ է առնում Եզոպոսից: Ժամանակակից բանահյուսությունը կտրականապես հրաժարվում է 1920 - 1930 - ական թվականների տեսությունից համաձայն որի առակը (լատ.՝ fabula - առակ, պատմություն) ծագում է լատինական նմուշներից:

Դժվար է ասել, թե ինչպես են կապված «Կարոլինգյան Արվեստը» ժողովրդական լեզվով առաջին տեքստերի ծագման հետ, սակայն այդ երկու երևույթների միջև կապը անկասկած առկա է: 10-րդ դարի անկումը ըստ երևույթին ինչ-որ կերպ առնչվում է Ռոմանական պոեզիայի նախապատմության հետ: «12-րդ դարի Վերածնունդը» համընկնում է նոր բանաստեղծական ձևերի ի հայտ գալու հետ, որոնց վիճակված է դուրս մղել մյուսներին`նրբագեղ պոեզիային, վեպերին, պատմվածքներին, ոչ ծիսական դրամատիկ գործողություններին:

12-րդ դար սկզբին անգլո-գերմանական պալատում սկսվեց լատինատառ տեքստերի ռոմաներեն թարգմանելու գործընթացը (ժողովրդական լեզվի զարգացմանը այդ միջավայրում նպաստել են այն անգլոսակսոնական սովորույթները, որոնք գոյություն ունեին մինչև նվաճումը, և որոնք չեն ունեցել նմանը մայրցամաքում):

Մոտավորապես կես դար անգլո-նորմանդական թարգմանիչները միայնակ են աշխատել և միայն դարի կեսին նրանց միացան պիկարադիացի թարգմանիչները: 13-րդ դարի սկզբին թարգմանիչների թիվը կտրուկ աճում է:

Այստեղ «Թարգմանել» բառը պետք է հասկանալ լայն իմաստով: Շատ հաճախ խոսքը վերաբերում է հարմարմանը, մոտավոր, պարզեցված, կամ մեկնաբանված համարժեք բնօրինակին, որոնք նախատեսված էին, որևէ պալատի համար, որը հետաքրքրվում էր «գիտական» հարցերով: Այդ աշխատանքները հիմնականում գործնական նպատակ էին հետապնդում: Թարգմանիչը փորձելով գոհացնել հաճախորդին, ստեղծում էր գրական բնօրինակի նախադեպը, սովորաբար չափածո ստեղծագործությունների, հայրենների միջոցով, որը արմատավորվել էր այդ շրջանի պատմողական ավանդույթի մեջ:

Միջնադարյան գրականության գեղագիտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարում երևան է գալիս նոր գեղագիտական մտածողության համակարգ, պայմանավորված երեք հիմնական աղբյուրներով՝ հնի ազդեցություն, քրիստոնեություն և ժողովրդական արվեստի «բարբարոս» ժողովուրդների ազդեցություն: Միջնադարյան միտքը կարողանում է համատեղել անցյալի ժառանգության համակարգված մշակումը, տարբեր էկզոտիկ ազդեցությունների ընկալունակությամբ, ինչպես նաև գյուղացիական մշակույթի ընդերքը, որը պահպանվել է հռոմեական քաղաքակրթական հողի տակ, նորից բացելու և օգտագործելու հազվագյուտ ունակությամբ:

Գրականություն և բանահյուսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատմաբանների ներկայացմամբ 9 - 15-րդ դարերի պոեզիան որոշակի նմանություն ունի բանահյուսության հետ: Այդ համեմատությունը չպետք է հասկանալ բառացիորեն: Ժողովրդական հեքիաթը կամ երգը անդեմ են, գրական տեքստի առանձնահատկությունը նրա կոնկրետությունը և անկրկնելիությունն են: Միջնադարյան տեքստերը այս երկու ծայրահեղ դեպքերում երկակի դիրք են զբաղեցնում: Դրանցից որոշները, օրինակ վեպերի մեծամասնությունը ժամանակակից իմաստով մոտ են «ստեղծագործությանը», որոշները ինչպես օրինակ արարքների մասին երգերը մոտ են բանահյուսությանը, իսկ ամբողջ պոեզիան և դիդակտիկ exempla գրեթե ձուլվում է նրա հետ: Այնուամենայնիվ «բանահյուսություն» տերմինը կարող է վերաբերվել երկու տարբեր իրականության, կախված նրանից, թե ինչպիսի սոցիալական գործառույթ է իրականացնում: Հեքիաթ կամ երգ կապված որոշակի կոլեկտիվ գործողություններով, ձևավորում են բուն բանահյուսությունը:

Վոլֆրամ ֆոն Էշենբախ: Պարցիֆալ: Ձեռագիր

Հակաառասպելաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարյան գրականության զարգացումը բնութագրվում է հակաառասպելաբանությամբ, որը ի հայտ է գալիս տարբեր ձևերով:

Անտիկ առասպելական սյուժետը և պոետիկան արդեն չէին ապավինում դիցաբանական աշխարհայացքին և վերածվել էին փոխաբերության մակերեսային խաղի Հուստինյանոսի, Կառլոս Մեծի, Օտտոն Առաջինի պալատներում: Վաղ ազգային գրականության (իռլանդական, իսլանդական) առասպելաբանությունը, արտահայտվում է արտասովորությամբ, միջնադարյան պալատական գրականության գեղեցիկ և արկածախնդիր տարրերով: Զուգահեռաբար փոխվում է հերոսների արարքների հուզական շարժառիթը դառնալով ավելի բարդ, բարոյահոգեբանական: Ուշ Միջնադարի և վաղ Վերածննդի խոշոր բանաստեղծներ Դանթեն, Չոսերը, Բոկաչչոն, հաստատում էին դիցաբանական ժանրի ստեղծագործությունները և նոր պոեզիան, որոնց հիմքում շեշտադրվում էր հավանականությունը, և պատմածի հանրածանոթությունը:

Միջնադարյան ժանրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լատինական գրականության ժանրային բաժանումը ընդհանուր առմամբ վերարտադրում է անտիկը: «Առնական» գրականության մեջ հակառակը՝ տեղի է ունենում ժանրերի ստեղծման բուռն գործընթաց:

Չափածո և արձակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրավոր արձակի ի հայտ գալը ավանդույթում նշանավորվեց խոր տեղաշարժով: Այդ տեղաշարժը կարելի է համարել սահման հին և նոր ժամանակների միջև:

Մինչև 12-րդ դարի վերջը ժողովրդական լեզվով արձակ գրվում էին միայն իրավաբանական փաստաթղթերը: Ամբողջ «գեղարվեստական» գրականությունը չափածո էր, ինչը պայմանավորված էր երաժշտության ներքո կատարման հետ:

12-րդ դարի կեսերից սկսած հայրենը, ամրացված պատմողական ժանրերին, աստիճանաբար ինքնավարացվում է երաժշտությունից և սկսում է ընդունվել որպես բանաստեղծական պայման: Բոլդվին 8-րդը հրամայում է նրա համար կեղծ-Տուրպինա տարեգրությունը վերածել արձակի, արձակով գրված կամ թելադրված առաջին շարադրանքը Վիլարդուենի և Ռոբերտ դե կալի տարեգրությունը և «Հուշարձաններ» են: Արձակով անմիջապես վարակվեց նաև վեպը: Սակայն չափածոն բոլոր ժանրերում ամենևին էլ հետին պլան չմղվեց: 13-14-րդ դարերի ընթացքում արձակը համեմատաբար սահմանային երևույթ էր: 14-15-րդ դարերում հաճախ է հանդիպում արձակի և չափածոյի խարնուրդ, Մաշոյի «Ճշմարիտ պատմություն»-ից մինչև Ժան Մարոյի «Արքայադստեր և ազնիվ տիկնանց դասագիրքը»:

Միջնադարյան պոեզիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջին դարերի խոշոր քնարական բանաստեղծներ Վալտեր ֆոն դեր Ֆոգելվայդեի և Դանթե Ալիգերիի քնարերգության մեջ մենք գտնում ենք հիմնովին ձևավորված նոր պոեզիա: Տեղի է ունեցել բառապաշարի ամբողջական թարմացում: Մտքերը հարստացել են վերացական հասկացություններով: Բանաստեղծական համեմատությունը մեզ տանում է ոչ թե միապաղաղության ինչպես Հոմերոսի դեպքում, այլ անսահման, իդեալական«ռոմանտիկ» իմաստի: Թեև վերացականը չի կլանում իրականը, իսկ ասպետական էպոսում ցածր իրականության տարերքը բավականին արտահայտիչ է ի հայտ գալիս, (Տրիստան և Իզոլդա), տեղի է ունենում նոր ընդունելիության բացում, իրականությունը գտնում է իր թաքնված բովանդակությունը:

Չափածո և երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարյան քաղաքակրթությունը իր կեսդարյա գոյության ընթացքում պատկանել է բազմիցս նկարագրված մշակույթի տեսակին: Նույնիսկ այն ժամանակ երբ 12-րդ դարում և հատկապես 13-րդ դարում նրա այդ հատկանիշը աստիճանաբար մարում էր, բանաստեղծական ձևերը շարունակում էին կրել նրա հետքերը: Հասարակությանը հասցեագրված տեքստը, դաստիարակված պատկերավոր գրականությամբ և ծիսակատարությամբ, ձայնը ստեղծում էր այդ հարթության երրորդ չափումը, գրեթե անկիրթ հասարակության մեջ: Բանաստեղծական արտադրանքի վերաբերմունքի միջոցը ենթադրում էր երկու գործոնի առկայություն, դա մի կողմից ձայնն է (երգեցողությունը կամ ձայնային ելևէջները), մյուս կողմից, ժեստը, դիմախաղը:

Էպոսը երգում էին կամ էլ կարդում երգելով, քնարական ներդրումը, որը հանդիպում էր մի շարք վեպերում, նախատեսված էին երգելու համար, ինչ-որ դեր երաժշտությունը խաղացել է թատրոնում: Պոեզիայի բաժանումը երաժշտությունից ավարտվել է 14-րդ դարի վերջին և 1392 թվականինից այդ բաժանումը արձանագրում է Էստաշ Դեշանը իր Art de dictier («Բանաստեղծական արվեստում» dictier այստեղ ուղարկում է ճարտասանական գործողության, լատ.՝ лат. dictari): Նա տարբերակում է «բնական» բանաստեղծական լեզվի երաժշտություն և «արհեստական» երգեցողության և երաժշտական գործիքների երաժշտություն:

Միջնադարյան գրականության գաղափարական հիմք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրիստոնեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարը Արևելքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևելքի գրականության մեջ նույնպես առանձնացվել է միջնադարյան շրջանը, բայց նրա ժամանակային սահմանները մի փոքր այլ են, որպես կանոն նրա ավարտը վերաբերում է 18-րդ դարին:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Средневековая латинская литература // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գրականության պատմություն
  • Միջին դարեր

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • История зарубежной литературы: Раннее Средневековье и Возрождение / Под редакцией В. М. Жирмунского. — М., 1987. — 462 с. — С.: 10-19.
  • Література західноєвропейського середньовіччя / За редакцією Н. О. Висоцької. — Вінниця: Нова книга, 2003. — 464 с. — С.: 6-20.
  • Шалагінов Б.Б. Зарубіжна література від античності до початку XIX століття. — К.: Академія, 2004. — 360 с. — С.: 120—149.
  • История всемирной литературы в 9 томах: Том 2. — М.: Наука, 1984.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ирландский Корпус Электронных Текстов «C.E.L.T.»
  • Корпус среднеанглийской прозы и поэзии
  • Сайт «Norrœn