Հովարդ Քարթեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Հովարդ Քարթեր
Howard Carter
Howard carter.jpg
Ծնվել է մայիսի 9, 1874({{padleft:1874|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})[1]
Քենսինգթոն, Կենսինգտոն և Չելսի, Մեծ Լոնդոն, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն
Մահացել է մարտի 2, 1939({{padleft:1939|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:2|2|0}})[2][1] (64 տարեկանում)
Լոնդոն, County of London, Միացյալ Թագավորություն
բնական պատճառով
Գերեզման Putney Vale Cemetery
Քաղաքացիություն Flag of the United Kingdom.svg Միացյալ Թագավորություն
Մասնագիտություն եգիպտագետ
Գործունեության ոլորտ Եգիպտագիտություն, Հնագիտություն և Մարդաբանություն
Տիրապետում է լեզուներին անգլերեն[3]
Howard Carter Վիքիպահեստում

Հովարդ Քարթեր (անգլ.՝ Howard Carter, մայիսի 9, 1874({{padleft:1874|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})[1], Քենսինգթոն, Կենսինգտոն և Չելսի, Մեծ Լոնդոն, Մեծ Լոնդոն, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - մարտի 2, 1939({{padleft:1939|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:2|2|0}})[2][1], Լոնդոն, County of London, Միացյալ Թագավորություն), անգլիացի հնագետ և եգիպտագետ, ով 1922 թվականին, Լուքսորի մոտակայքում գտնվող Արքաների հովտում հայտնաբերել և բացել է Թութանհամոնի դամբարանը (KV62): Այն որոշիչ և կարևոր իրադարձություն էր եգիպտագիտության մեջ:

Մանկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հովարդ Քարթերը Սամուել և Մարթա Քարթերների ութ երեխաներից ամենակրտսերն էր: Նրա մանկությունն անցել է Նորֆոլկ կոմսության Սուոֆեմ քաղաքում, այդ իսկ պատճառով, որոշ աղբյուրներ, այդ փոքրիկ քաղաքն են համարում Հովարդ Քարթերի ծննդավայր: Նրա հայրը մասնագիտությամբ նկարիչ էր և որդուն մանուկ հասակում սովորեցնում էր նկարել` ներարկելով նրա մեջ հետաքրքրություն մշակույթի պատմության հանդեպ:

Կարիերայի սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հովարդ Քարթերը հնագիտությամբ զբաղվել է 1891 թվականից, 17 տարեկանում ընդունվելով Եգիպտոսի հնագիտական հետազոտություններով զբաղվող բրիտանական կազմակերպություն: 1899 թվականին նա մասնակցել է մի քանի հնագիտական արշավների` դեպի Եգիպտոս, նկարել սեպագիր արձանագրություններ, քանդակներ և Հին Եգիպտոսի ճարտարապետությունը: Մասնավորապես նա աշխատել է Միջին թագավորության ժամանակաշրջանի` Բենի-Հասանում գտնվող թագավորական նստավայրի պեղումների ժամանակ: Որոշ ժամանակ սկսնակ եգիպտագետը աշխատել է հնագիտության ասպարեզի առաջատար մասնագետ Ուիլյամ Ֆլինդերս Պիտրիի ենթակայության տակ: Նրան ճանաչում էր բերել 1893-1899 թվականներին Ջեսեր Ջեսերուի հետազոտությունը, որը կառուցվել էր մ․թ․ա․ 15-րդ դարում` ճարտարապետ Սենմուտի կողմից, Հաթշեփսութ կին-փարավոնի համար, Թեբեից արևմուտք` Դեյր էլ-Բահարիի ժայռափոր դամբարանում: Հաջողությունը, որն ուղեկցել էր Հովարդ Քարթերին` Հաթշեփսութ թագուհու տաճարի բացմանը, նպաստեց 1899 թվականին նրա նշանակմանը եգիպտական հնությունների բաժնում, գլխավոր տեսուչի պաշտոնին: Սակայն, 1905 թվականին նա ազատվեց այնտեղից` եգիպտական արձանների պահպանության աշխատակիցների և ֆրանսիացի հարբած զբոսաշրջիկների միջև տեղի ունեցած կոնֆլիկտի պատճառով:

1902-1914 թվականներին Հովարդ Քարթերը վերահսկում էր ամերիկացի հնագետ Թեոդոր Դևիսի աշխատանքները, ով թույլտվություն էր ստացել եգիպտական կառավարությունից` պեղումներ կատարել Արքաների հովտում: Դևիսն ու Քարթերը այնտեղ հայտնաբերեցին Նոր թագավորության հայտնի փարավոնների մի ամբողջ շարք դամբարաններ (մասնավորապես Հաթշեփսութ թագուհու, Թութմոս IV, Հորեմհեբ, Սափթահ փարավոնների), ինչպես նաև սարկոֆագ` մնացորդներով, որոնք նույնացվում էին Էխնաթոն փարավոնի մումիայի հետ:

Թութանհամոնի դամբարանի հայտնաբերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1906 թվականին Հովարդ Քարթերը ծանոթացավ սիրողական հնագիտությամբ և հնությունների հավաքորդությամբ զբաղվող լորդ Կարնարվոնի հետ, ով ցանկություն հայտնեց ֆինանսավորել Հովարդ Քարթերի հետագա հնագիտական աշխատանքները: 1914 թվականին Հովարդ Քարթերն ու Կարնարվոնը սկսեցին Արքաների հովտի համատեղ պեղումները: Նրանց համագործակցության արդյունքում բացվեցին Ամենհոտեպ I-ի դամբարանը և XVIII դինաստիայի մի քանի թագուհիների գերեզմաններ: Հետագա պեղումները դադարեցվեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառով, սակայն երբ հանգամանքները թույլ տվեցին, նրանք շարունակեցին պեղումները Արքաների հովտում:

Քարթեր և Կարնարվոն զույգը շուտով ճանաչվեց ամբողջ աշխարհում: Ի դեմս Քարթերի, Կարնարվոնը գտել էր խիզախ, հասարակ և ինքնազոհ էնտուզիաստի, ով իդեալական կերպով համընկնում էր լորդի նպատակների իրականացման հետ: Գիտական հասարակությունը թերահավատորեն էր վերաբերվում Քարթերի և Կարնարվոնի փնտրտուքներին և շուտով լորդը նույնպես կորցրեց հետաքրքրասիրությունը անհաջող պեղումների նկատմամբ:

Սակայն 1922 թվականի նոյեմբերի 4-ին, Քարթերն անսպասելիորեն հայտնաբերեց KV62 դամբարանի ավազով ծածկված մուտքը: Հետաքրքիրն այն էր, որ մուտքի դռների վրա անձեռնմխելի էին մնացել կնիքները, որը լրջորեն հույս էր ներշնչում` դարի խոշորագույն հնագիտական բացահայտումն անելու համար: Կնիքների վրա նշված էր Թութանհամոն անունը: XX դինաստիայի փարավոն Ռամզես VI-ի դամբարանի շինարարները, ամենայն հավանականությամբ, ավազով ծածկել էին այդ դամբարանի ճանապարհն ու մուտքը, որը և հետագայում բացատրում էր համեմատորեն նրա լավ պահպանված լինելը:

1922 թվականի նոյեմբերի 26-ին, Քարթերն ու Կարնարվոնը, երեք հազար տարվա ընթացքում առաջին մարդիկ էին, որ մտան դամբարան: Երկարատև պեղումներից հետո, 1923 թվականի փետրվարի 16-ին, Քարթերը վերջապես իջավ դամբարանի թաղման սրահ, որտեղ գտնվում էր փարավոնի սարկոֆագը` մումիայի հետ միասին: Փարավոնի հետ թաղված բազմաթիվ գույքի և այլ առարկաների հետ միասին, այնտեղ հայտնաբերվեցին բազում արվեստի գործեր: Պատանի փարավոնի դամբարանը, որը զմռսված էր եղել ավելի քան երեք հազար տարի, փաստորեն անձեռնմխելի էր մնացել զանազան գողերից ու թալանով ապրող մարդկանցից: Այնտեղ հայտնաբերվեց մոտ չորս հազար արվեստի ստեղծագործություն, որոնց մեծ մասը այժմ գտնվում է Կահիրեի թանգարանում: Ամենահիասքանչ թանգարանային նմուշը համարվում է դամբարանում հայտնաբերված Թութանհամոնի հետմահու դիմակը, որը պատրաստված է 11,26 կգ մաքուր ոսկուց և բազմաթիվ թանկարժեք քարերից:

Հռչակավոր Էխնաթոն փարավոնի այնքան էլ ոչ հայտնի հետնորդի դամբարանի հայտնաբերումը լուսաբանվում էր զանգվածային լրատվամիջոցներով` որպես ամենակարևորագույն բացահայտումը, ինչպես եգիպտագիտության բնագավառում, այնպես էլ հնագիտության մեջ ընդհանրապես: Հայտնաբերված գանձերի տերը, որը թերևս Եգիպտոսի անհայտ և պատանի տիրակալն էր, միանգամից հայտնվեց աշխարհի ուշադրության կենտրոնում, իսկ այդ բացառիկ հայտնագործությունը նրա անունը դարձրեց ոչ միայն հանրաճանաչ, այլ հերթական անգամ ավելացրեց հետաքրքրությունը եգիպտական քաղաքակրթության նկատմամբ:

Փարավոնների անեծքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լորդ Ջորջ Կարնարվոնը, ով ֆինանսավորել էր պեղումները, մահացել է 1923 թվականի ապրիլի 5-ին, Կահիրեի «Կոնտինենտալ» հյուրանոցում ` թոքաբորբից: Սակայն նրա մահվան շուրջ միանգամից ծագեցին խորհրդավոր մեկնաբանություններ ու վարկածներ: Հետագա տարիներին մամուլում տպագրվում էին զանազան ասեկոսեներ «փարավոնների անեծքի» վերաբերյալ, որի պատճառով իբր զոհվել են Թութանհամոնի դամբարանն առաջինը բացող մարդիկ և հաշվում էին անեծքի մոտ 22 զոհ, որոնցից 13-ը անձամբ ներկա են եղել դամբարանի բացմանը:

Սակայն փաստերը վկայում են այն մասին, որ «անեծքի» ապացույցները առաջ էին քաշվում լրագրողական ցնցող տպավորության հասնելու համար: Քարթերի արշավախմբի մասնակիցների մեծամասնությունը հասել է ծերունական տարիքի. նրանց կյանքի միջին տևողությունը կազմել է 74,4 տարի: Հովարդ Քարթերը, ով ղեկավարում էր դամբարանում կատարվող բոլոր աշխատանքները, պետք է որ լիներ «փարավոնների անեծքի» առաջին զոհը, սակայն նա մահացել է ամենավերջինը` 1939 թվականին, 64 տարեկանում, իր անկողնում, բնական մահով:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]