Հեղինակային իրավունք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Հեղինակային իրավունքը որոշակի ժամանակաշրջանով բացառիկ իրավունք է վերապահում օրիգինալ աշխատանքի հեղինակին այդ աշխատանքի նկատմամբ՝ ներառյալ դրա հրատարակումը, տարածումը և հարմարեցումը (adaptation)։ Այդ ժամանակաշրջանից հետո աշխատանքը դառնում է հանրության սեփականություն: Հեղինակային իրավունքը վերաբերում է ցանկացած արտահայտելի գաղափարի կամ տեղեկության, որը գոյություն ունի, դիսկրետ է և ֆիքսված է միջավայրում։ Որոշ օրենքներով ճանաչվում է նաև աշխատանքի հեղինակի բարոյական իրավունքը, ինչպիսին է որպես աշխատանքի հեղինակ նշվելու իրավունքը։ Օրենսդրության մեջ հեղինակային իրավունքը, պատենտների և ապրանքանիշերի հետ, ընդգրկված է մտավոր սեփականություն ընդհանրական տերմինի մեջ։

Ըստ ԱՄՆ-ի սահմանադրության, հեղինակային իրավունքի նպատակներից է՝ «նպաստել գիտության և օգտակար արվեստների առաջընթացին՝ սահմանափակ ժամանակով բացառիկ իրավունք վերապահելով հեղինակներին… իրենց աշխատանքների համար է:»

Միջազգայնորեն ընդունված օրենքներով հեղինակային իրավունքն ուժի մեջ է հեղինակի մահից հետո 50-100 տարվա ընթացքում կամ ավելի կարճ ժամանակաշրջանում անանուն հեղինակենրի կամ համահեղինակների համար։ Որոշ իրավական համակարգեր պահանջում են հեղինակային իրավունքի գրանցման ֆորմալ արարողակարգ, սակայն դրանց մեծ մասը ճանաչում է հեղինակային իրավունքը ցանկացած ավարտուն աշխատանքի նկատմամբ՝ առանց ֆորմալ գրանցման։ Ընդհանուր առմամբ, հեղինակային իրավունքը քաղաքացիական իրավունքի առարկա է, սակայն որոշ դեպքերում կիրառվում են քրեական պատժամիջոցներ:

Իրավական համակարգերի մեծ մասը ճանաչում է հեղինակային իրավունքի սահմանափակումները՝ թույլատրելով արդար օգտագործում՝ տրամադրելով հեղինակային իրավունքի բացառիկություններ և որոշակի իրավունքներ տալով օգտագործողներին։ Համացանցի, թվային միջավայրերի և համակարգչային ցանցային տեխնոլոգիաների (օրինակ՝ P2P կամ նման առ նման ֆայլերի համօգտագործումը (անգլ.՝ peer-to-peer sharing)) զարգացումը ստիպել է փոփոխություններ մտցնել այդ բացառությունների մեջ, նոր դժվարություններ է առաջացրել հեղինակային իրավունքի կիրառման համար և լրացուցիչ մարտահրավերներ է ստեղծել հեղինակային իրավունքի հիմնավորման սկզբունքների համար։ Միաժամանակ, այն ընկերությունները, որոնք մեծ տնտեսական կախման մեջ են գտնվում հեղինակային իրավունքից, ձգտել են ընդլայնել ու տարածել իրենց հեղինակային իրավունքները՝ փորձելով ապահովել լրացուցիչ օրենսդրական և տեխնոլոգիական աջակցություն։

Հեղինակային իրավունքի մասին օրենքի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղինակային իրավունքի հասկացությունը ծագել է Բրիտանիայում 1710 թվականին Աննայի օրենքով։ Այն սահմանել է աշխատանքի հեղինակի՝ աշխատանքը բազմացնելու իրավունքի սեփականատեր լինելն ու այդ հեղինակային իրավունքի համար ֆիքսված տերմինի հասկացությունը։ Այն ստեղծվել է որպես ուսումը խրախուսող ակտ, քանի որ այդ ժամանակներում նկատվել էր, որ հրատարակիչները վերատպում են հեղինակների աշխատանքներն առանց նրանց համաձայնության՝ մեծ վնաս պատճառելով նրանց և հաճախ կործանելով նրանց ու նրանց ընտանիքները։ Այդ առումով հեղինակային իրավունքը, նախևառաջ, ստեղծվել էր այն նպատակով, որ հեղինակները որոշակի վերահսկողություն ունենան իրենց աշխատանքների տպագրության նկատմամբ և ստանան որոշակի ֆինանսական փոխհատուցում, որպեսզի դա խթանի նրանց գրելու նոր գրքեր և, այդպիսով, նպաստի մտքերի և ուսման հոսքին։ Ինչպես նշվում է բուն ակտում՝ ուսյալ մարդկանց խրախուսելու նպատակով, որպեսզի նրանք կազմեն ու գրեն օգտակար գրքեր։

Աննայի օրենքը հեղինակային իրավունքի մասին առաջին իսկական օրենքն էր, և այն իրավունքներ տվեց հեղինակներին սահմանափակ ժամանակով՝ տասնչորս տարով, բոլոր հրատարակված աշխատությունների համար, որից հետո հեղինակային իրավունքի ժամկետը լրանում էր։ Հեղինակային իրավունքը գրքերի և քարտեզների հրատարակման իրավունքը կարգավորող իրավական ակտից վերաճել է մի օրենքի, որն ազդում է ժամանակակից գրեթե բոլոր արտադրությունների վրա՝ ձայնագրություններից մինչև ֆիլմեր, լուսանկարներ, համակարգչային ծրագրային ապահովում ու ճարտարապետական աշխատանքներ։ Հետագայում ԱՄՆ սահմանադրության հեղինակային իրավունքին վերաբերող հոդվածը (1878 թ.) սկզբնավորեց հեղինակային իրավունքին վերաբերող օրենսդրությունը՝ Գիտության առաջընթացին նպաստելու համար... սահմանափակ ժամանակով ապահավելով հեղինակների... բացառիկ իրավունքն իրենց... աշխատանքների նկատմամբ։

Հեղինակային իրավունքը տարբեր երկրներում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղինակային իրավունքին վերաբերող օրենքները որոշ առումով ստանդարտացվել են միջազգային կոնվենցիաների միջոցով, ինչպիսին են Բեռնի կոնվենցիան և Հեղինակային իրավունքի համընդհանուր կոնվենցիան։ Այս բազմակողմ համաձայնագրերը վավերացվել են գրեթե բոլոր երկրների կողմից, և Եվրամիության ու Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության նման միջազգային կազմակերպությունները պահանջում են իրենց անդամ երկրներից ենթարկվել դրանց պահանջներին։ Թեև տարբեր երկրների մտավոր սեփականության մասին օրենքների միջև կա որոշակի համապատասխանություն, յուրաքանչյուր երկիր ունի իր սեփական օրենքներն ու կանոնները հեղինակային իրավունքի մասին։ Մտավոր սեփականության համաշխարհային կազմակերպությունն իր կայքէջում[1]) ամփոփում է իր անդամ երկրներից յուրաքանչյուրի մտավոր սեփականության մասին օրենքները։

Հեղինակային իրավունքի օբյեկտ չհամարվող ստեղծագործություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • ժողովրդական բանահյուսության և արվեստի ստեղծագործությունները.
  • օրվա նորությունների կամ ընթացիկ իրադարձությունների և փաստերի մասին տեղեկատվությունը։ Օրվա նորությունների կամ ընթացիկ իրադարձությունների և փաստերի մասին տեղեկատվությունը հանդիսանում է հեղինակային իրավունքի օբյեկտ, եթե օրվա նորությունների կամ ընթացիկ իրադարձությունների և փաստերի արտահայտման ձևը ստեղծագործական աշխատանքի արդյունք է.
  • պաշտոնական փաստաթղթերը՝ իրավական ակտերը, պայմանագրերը և դրանց պաշտոնական թարգմանությունները.
  • պաշտոնական խորհրդանիշերն ու նշանները (դրոշներ, զինանշաններ, շքանշաններ, դրամանիշներ).
  • քաղաքական ելույթները, դատավարության ընթացքում արտասանված ճառերը.
  • առանց մարդու ստեղծագործական գործունեության՝ տեխնիկական միջոցների օգնությամբ ստացված արդյունքները։
  • Հեղինակային իրավունքը չի տարածվում գիտական հայտնագործությունների, գաղափարների, սկզբունքների, մեթոդների, ընթացակարգերի, տեսակետների, համակարգերի, արարողակարգերի, գիտական տեսությունների, մաթեմատիկական բանաձևերի, վիճակագրական դիագրամների, խաղի կանոնների վրա, եթե անգամ դրանք արտահայտված, նկարագրված, բացահայտված, լուսաբանված են ստեղծագործություններում։

Բեռնի կոնվենցիայի դրույթներն ընդգրկված են Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության TRIPS համաձայնագրում (1995 թ.)՝ այսպիսով ապահովելով Բեռնի կոնվենցիայի գրեթե համաշխարհային կիրառումը։ 2002 թվականի WIPO հեղինակային իրավունքի համաձայնագիրն ավելի մեծ սահմանափակումներ մտցրեց աշխատանքները բազմացնելու տեխնոլոգիաների համար այն երկրներում, որոնք վավերացրել են այդ համաձայնագիրը։

Հեղինակային իրավունքի հիմնախնդիրը մեդիադաշտում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանում լրագրողական ստեղծագործության հեղինակային իրավունքը չի կարգավորվում առանձին օրենքով։ Լրագրողական աշխատանքի հեղինակային իրավունքը կարգավորող հիմնական իրավական ակտերն են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը և «Հեղինակային իրավունքի և հարակից իրավունքի մասին» ՀՀ օրենքը։ Օրենքում լրատվական դաշտին վերաբերող և անմիջապես առնչվող մեկ հոդված է պարունակում, մասնավորապես, խոսքը վերաբերում է օրենքի 32-րդ հոդվածին [2]։

Հոդված 32. Հարցազրույցի նկատմամբ հեղինակային իրավունքը

  1. . Հարցազրույցի նկատմամբ հեղինակային իրավունքը պատկանում է հարցազրույց տվող եւ հարցազրույց անցկացնող անձանց՝ որպես համահեղինակների, եթե նրանց միջեւ չկա այլ պայմանավորվածություն:
  2. . Հարցազրույցի հրապարակումը թույլատրվում է հարցազրույց տվող եւ հարցազրույց անցկացնող անձանց համաձայնությամբ:

Այս հոդվածը կարգավորում է հարցազրույց տվողի և հարցազրույց անցկացնողի հեղինակային իրավունքների առանձնահատկությունները՝ սասմանելով, որ նրանք երկուսն էլ ունեն համահեղինակության իրավունք այն նյութի նկատմամբ, որ ստեղծվում է, և հարցազրույցը պետք է հրապարակվի նրանց երկուսի համաձայնությամբ։

Մեդիադաշտում հեղինակային իրավունքների խախտման հարցը ավելի շատ դիտարկվում է էթիկայի համատեքստում։ Էլեկտրոնային լրատվամիջոցներում նույն նյութին կարելի է հանդիպել տարբեր կայքերում։ Տարածված է նաև մամուլի տեսությունները, երբ նշված է լրատվամիջոցի անվանումը և վերարտադրված է մամուլի նյութն ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն։ Բավական արդիական է այն հարցը, թե լրագրողական ինչ տիպի աշխատանքը պետք է համարվի հեղինակային իրավունքի օբյեկտ։ Մտավոր սեփականության օբյեկտ են համարվում այն նյութերը, որոնք բավարարում են երկու չափանիշներ՝ ստեղծագործական բնույթ և օբյեկտիվ ձևի առկայություն։

Շատ հաճախ լրատվամիջոցներն իրենց աղբյուրներից տանում են իրականությանը համապատասխանող ինֆորմացիա, գրում են դրա մասին որպես լուր՝ առանց ստեղծագործական մոտեցման, այստեղ աշխատում է լրատվամիջոցի՝ լուրն առաջինը հանրությանը հասնելու սկզբունքը, և այդուհետ տեսնում ես, որ այդ լուրը հայտնվում է այլլ լրատվամիջոցներով, այստեղ է, որ սկսվում է էթիկական պայքարը։ Ցանկացած լուր, որ ստեղծվել է առանց ստեղծագործական մոտեցման, հեղինակային իրավունքի օբյեկտ չի հանդիսանում, այն չի կարող պաշտպանվել հեղինակային իրավունքի նորմերով մի պատճառով՝ չկա ստեղծագործական մոտեցում, բացակայում է մտավոր սեփականության օբյեկտի չափանիշներից մեկը։

Արևմտյան լրատվամիջոցները դասակագրվում են չորս խմբի․

  1. ․ նյուզմեյքրներ
  2. ․ ավանդական լրատվամիջոցների էլեկտրոնային տարբերակներ
  3. ․ կայքեր, որտեղ տեսնում ենք թե ստեղծագործական աշխատանքի առկայություն, թե փոխառված նյութեր
  4. ․ բացառապես փոխառված, խախտումներով նյութեր վերցված կայքեր։

Այսօր ակտիվորեն քննարկվում է այն հարցը, թե դասակարգման այս խմբերից որը կարելի է համարել լրատվամիջոց, որը՝ ոչ։ Առավել հաճախ հնչող տեսակետն այն է, որ այն կայքերը, որոնք իրենց աշխատանքի ոճում որդեգրել են միայն փոխառնվա նյութերով աշխատանքը, չպետք է համարվեն լրատվամիջոցներ։

Հեղինակային իրավունքի ասպարեզում հարցը քննարկվում է երկու տեսակետից, հեղինակ՝ ֆիզիկական անձը, որը գրել է տվյալ ստեղծագործությունը, և իրավատեր կամ պահանջատեր այն լրատվամիջոցը, որտեղ աշխատում է տվյալ լրագրողը, և որի հետ նա կապված է աշխատանքային հարաբերություններով, և նրա աշխատանքի արդյունք հանդիսացող նյութը հանդիսանում է տվյալ լրատվամիջոցի սփականությունը։ [3]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «WIPO - World Intellectual Property Organization»։ www.wipo.int (անգլերեն)։ Վերցված է 2017-04-09 
  2. «Legislation: National Assemly of RA»։ www.parliament.am։ Վերցված է 2017-04-09 
  3. Նոր և այլընտրանքային մեդիա․ էթիկական և իրավական խնդիրներ, Գիտական հոդվածների ժողովածու, Երևան 2012, էջեր 50-53

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]