Համլետի դերակատարներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Համլետը Վիլյամ Շեքսպիրի համանուն ողբերգության հիմնական գործող անձն է: Վլադիմիր Վիսոցկին այս դերի մասին ասել է. «Սա բարձրագույն դերն է, որի մասին կարող է մտածել դերասանը»: Երբեմն այն խաղացվել է կանանց կողմից:

Անգլիական բեմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեյվիդ Գարիկը Համլետի դերում, 18-րդ դար

Առաջին բեմադրության ժամանակ, որը ենթադրաբար կայացել է 1600-1601 թվականներին, լոնդոնյան Գլոբուս թատրոնում, դերակատարը եղել է Շեքսպիրի մտերիմ գործընկեր Ռիչարդ Բյորբեջը, ինքը` հեղինակը, խաղում էր Համլետի հոր դերը: Շեքսպիրը ողբերգությունն ստեղծելիս ի նկատի է ունեցել հենց այս դերասանին: Ժամանակակիցները Բյորբեջին բնութագրում են որպես վերամարմնավորման վարպետ, ով արտահայտիչ արտասանություն ուներ, մանրամասնորեն մշակված դիմախաղ և ժեստեր: Մինչև 1642 թվականը պիեսը բեմադրվում էր ըստ Շեքսպիրի կենդանության օրոք ընդունված ավանդույթների: Պուրիտանական կառավարության` իշխանության գալուց հետո 20 տարիների ընթացքում թատրոնը Լոնդոնում առհասարակ արգելված էր, ինչը հանգեցրել է թատերական արվեստի որոշակի անկման: Լոնդոնում բեմադրությունների վերականգնումից հետո Շեքսպիրի պիեսները բեմադրվել են փոփոխված ձևով, բեմադրիչներն ազատորեն ներկայացրել են թեման և անգամ փոփոխել են ողբերգության հիմնական ֆաբուլան: 17-րդ դարում Բյորբեջից հետո դերակատարը եղել է Թոմաս Բետերտոնը, ով առաջին անգամ դերը խաղացել է 1661 թվականին, Լոնդոնի Լինքոլնս Ինն Ֆիլդս թատրոնում, վերջին անգամ` 1709 թվականին, Դրուրի Լեյն թատրոնում: Շեքսպիրի պիեսներն այն ժամանակ բեմադրվել են կլասիցիստական փոփոխություններով, պահպանվել է կատարման պաթետիկ ձևը, ֆրանսիական թատրոնն իր ազդեցությունն է ունեցել այդ դերասանի վրա, սակայն շեքսպիրյան դերերի իրականացման ժամանակ նա կիրառել է ռեալիզմի տարրեր` ձգտելով ցուցադրել մարդկային իրական կրքեր: Հաջորդ, 18-րդ դարում, անգլիական թատրոնի հիմնական իրադարձություններից է դառնում այս դերում Դեյվիդ Գարիկի հանդես գալը: Առաջին անգամ նա դերը խաղացել է 1743 թվականի հունվարի 5-ին, Դրուրի-Լեյն թատրոնում: Գարիկը լուսավորության գաղափարների կողմնակիցն էր և մերժում էր կլասիցիզմի գեղագիտությունը: Ներկայացման մեջ առաջնայինը պետք է լիներ բարոյականության թեման: Գաղափարները հասարակ ժողովրդին հասցնելու համար հերոսները պետք է բեմում ապրեն ու ցույց տան այն, ինչ սովորական մարդիկ: Գարիկը պատկերում էր Համլետին որպես ստեղծագործ, տաղանդավոր ու նուրբ զգացունքներով, կամքի ուժով ու կենսական էներգիայով օժտված մարդու: Գարիկից սկսած անգլիական բեմ է վերադարձվում բուն շեքսպիրյան ներկայացումը, սակայն բեմադրության ֆաբուլան վերջին տեսարանում այնուամենայնիվ փոփոխվում է` ըստ բարոյախոսական պահանջների: Կարևոր իրադարձություն էր նաև Ջոն Ֆիլիպ Քեմբլի ելույթը 1783 թվականին, Կովենտ գարդեն արքունական թատրոնում: Նա կլասիցիստական ոճի դերասան էր, մենախոսության վարպետ: Նրա ոճը բնութագրվում է որպես հռետորական և սառը: 19-րդ դարում այս դերի առավել վառ կատարումներից է եղել Էդմունդ Քինի խաղը 1814 թվականի մարտի 12-ին, Դրուրի-Լեյն թատրոնում: Էդմունդ Քինն անգլիական թատրոնի ռոմանտիզմի գեղագիտության ներկայացուցիչն էր: Քինի հերոսն ուժեղ անհատականություն էր, ում համար ամենակարևորը պայքարն էր տիրող կարգերի դեմ: Միևնույն ժամանակ նրա հերոսները բարձր չէին դասվում հանդիսատեսից, նրանց մեջ ողբերգականը համակցվում էր առօրեականի հետ: Համլետի կերպարում կարևորը պայքարն է շրջապատող աշխարհի կեղծիքի դեմ, հերոսի մեջ համադրված են սուր խելքն ու հոգեկան փափկությունը, գոյություն ունեցող կարգերը փոխելու անհնարինության գիտակցումը վատատեսության երանգ է բերում: Դերասանը մոտ էր հանրության լայն զանգվածներին, պահպանողական քննադատությունը նրան կոչում էր «ամբոխի դերասան»: Հենրի Իրվինգը Համլետի դերը կատարել է 1864 թվականից, Մանչեսթերի թատրոնում, իսկ 1874 թվականի հոկտեմբերի 30-ին` Լոնդոնի «Լիցեյում» թատրոնում: Խաղալով դերն ավելի քան 200 անգամ` նա դարձել է Անգլիայի լավագույն դերասաններից մեկը: Իրվինգը ձևավորում էր Համլետի կերպարը սենտիմենտալիզմի ոճով` ներկայացնելով նրան որպես փափուկ ու բարի մարդ, իր դերում հիմնականը դժբախտ սերն էր Օֆելյայի հանդեպ:

Բիրբոմ Տրին Համլետի դերում

18-19-րդ դարերում և 20-րդ դարի սկզբին անգլիական բեմերում Համլետի այլ դերակատարներից են եղել.

  • Ռոբերտ Ուիլքս-18-րդ դարի դերասան, խաղացել է «Դրուրի-Լեյնում» և Դուբլինի թատրոնում
  • Սփրեյնջեր Բարրի-Գարիկի ժամանակակից, մրցակցության անհաջող փորձ է արել
  • Չարլզ Մայն Յանգ-խաղացել է դերասանուհի Մարի Գլովերի հետ (վերջինս կատարել է Օֆելյայի դերը): Այս դերասանուհին առաջին կանանցից է եղել, ովքեր կատարել են Համլետի դերը:
  • Վիլյամ Մակրեդի
  • Չարլզ Քին, Էդմունդ Քինի որդին խաղացել է Համլետի դերն իր «Պրինցես» թատրոնում: Ներկայացումներն առանձնանում էին դեկորացիաների ու կոստյումների ճշմարտացիության, տեսարանների մասսիվության հանդեպ մեծ ուշադրությամբ: Դիտարժանության շնորհիվ ներկայացումները շատ հայտնի էին: Միևնույն ժամանակ Չարլզը չուներ իր հոտ տաղանդը:
  • Սեմուել Ֆելփսը հանդես է եկել լոնդոնյան «Հեյմարկետ» թատրոնում, ավելի ուշ ղեկավարել է «Սէդլերս-Ուելս» թատրոնը: Նրա բեմական ձևերն առանձնանում էին պարզությամբ ու բնականությամբ: Նրա թատրոնի ներկայացումներն արտաքին էֆեկտներով Չ. Քինի ներկայացումների ճիշտ հակապատկերն էին:
  • Հերբերտ Բիրբոմ Տրի: Արտաքին էֆեկտներին ու դիտարժանությանը ձգտելը բնութագրում են նաև Հ. Բիրբոմ Տրիի բեմադրություններն ու դերասանական խաղը: Այստեղ նա հետևել է Չ. Քինի և Հ. Իրվինգի ավանդույթներին: 1887-96 թվականների նա ղեկավարում էր «Հեյմարկետ» թատրոնը, որտեղ բեմադրել է «Համլետը»: Դիտողականության հետևից ընկելով` Բիրբոմ Տրին խեղաթյուրել է ներկայացման բուն տեքստը:
  • Թոմաս Ուիլյամ Ռոբերտսոն
  • Ֆրենկ Ռոբերտ Բենսոնը կատարել է Համլետի դերը, ինչպես նաև` բեմադրել է Շեքսպիրի գրեթե բոլոր պիեսները: 1886-1919 թվականներին նրա թատերախումբը հանդես է եկել Շեքսպիրյան թագավորական թատրոնում, Ստրատֆորդ ըփոն Էյվոնում: Բենսոնը շեքսպիրյան ամենամյա փառատոնների կազմակերպիչ էր:

20-րդ դարում անգլիական բեմում Համլետի դերը կատարել են.

  • Ջոն Գիլգուդ, հայտնի դերասան է դարձել 1929 թվականին «Օլդ Վիկ» թատրոնում Համլետի դերը կատարելուց հետո: Այս դերը նա խաղացել է նաև լոնդոնյան «Նոր թատրոն» (1934), «Քուիք թատրոն» (1937), «Լիցեյում» (1939) և «Հեյմարկետ» (1944) թատրոններում:
  • Լորենս Օլիվիե, 1937 թվականին խաղացել է ռեժիսոր Տիրոն Գատրիի բեմադրության մեջ: Օլիվիեն ներկայացրել է Համլետին որպես նպատակասլաց հերոսի:
  • Ջոն Նևիլ
  • Ալեք Գինես

ԱՄՆ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդվին Բուտը Համլետի դերում, 1870

Ամերիկյան բեմում 19-րդ դարի սկզբին Համլետի դերը կատարել է Ջոն Հոուարդ Փեյնը, ով հետագայում տեղափոխվել է Անգլիա: Նշանակալի էր շեքսպիրյան, այդ թվում և` Համլետի դերերի կատարումն աֆրոամերիկացի դերասան Այրա Օլդրիջի կողմից: Ռասայական խնդիրների պատճառով ստիպված լինելով հեռանալ Ամերիկայից` նա շատ հյուրախաղեր է ունեցել Եվրոպայում, այդ թվում և` Ռուսաստանում: Ամերիկյան բեմում Համլետի դերը կատարել են նաև Բութ ընտանիքի դերասանները. հայրը` Ջունուիս Բրուտուս Բութն Անգլիայից ԱՄՆ տեղափոխվելով` արտաքին գրավիչ տվյալներ չուներ և հաջողության էր հասել վարպետության շնորհիվ, նոր որդին` Էդվին Թոմասը, առավել հայտնի էր Շեքսպիրի պիեսներում գլխավոր դերերի կատարումով, մյուս որդին` Ջոն Ուիլքսը ևս գլխավոր դերեր էր կատարում շեքսպիրյան պիեսներում, սակայն առավել հայտնի է որպես Աբրահամ Լինքոլնին սպանող:

Գերմանիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Համլետ»-ի առաջին բեմադրությունը գերմանական բեմում անգլերենով էին: Դրանք բեմադրվում էին հյուրախաղերով հանդես եկող անգլիական թատերախմբերի կողմից և սովորաբար շատ հեռու էին բնագրից:

«Համլետի» առաջին բեմադրությունը գերմաներենով կայացել է 1773 թվականի հունվարի 16-ին, Վիենայի պալատական թատրոնում: Բեմադրությունը Հյոյֆելդինն էր, Համլետի դերում խաղում էր Լանգեն: 1776 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Համբուրգի, իսկ հաջորդ տարվա հունվարին Հանովերի թատրոններում ներկայացվել է Ֆ. Լ. Շրեդերի բեմադրությունը, որտեղ գլխավոր դերը կատարել է Ի. Բրոկմանը: 1777 թվականի դեկտեմբերի 17-ին նույն բեմադրությունը նույն գլխավոր դերակատարով խաղացվել է Բեռլինի Դյոբբելին թատրոնում: Ա. Շլեգելի թարգմանությամբ Համլետի բեմադրությունը կայացել է 1799 թվականի հոկտեմբերի 15-ին, բեռլինյան պալատական թատրոնում: Համլետի դերում խաղացել է Բեշորտը: 18-րդ դարի վերջին, 19-րդ դարում և 20-րդ դարի սկզբին գերմանական և ավստիական բեմերում Համլետի դերը կատարել են Աբտը, Կառլ Ֆրիդրիխը, Ֆ. Լ. Շրեդերը, Կոխը, Անշյուցը, Վոլֆը, Կառլ և Էմիլ Դեվրիենտները, Դավիսոնը, Լյովեն, Յոզեֆ Կայնցը, Պոսարտը, Լյուդվիգ Բարնայը, Յոզեֆ Լևինսկին, Զոնենտալը, Ֆրիդրիխ Միտերվուրցերը, Ադալբերդ Մատկովսկին, Գուստավ գրյունդգենսը: Գերմանական բեմում Համլետի դերը կատարել են դերասանուհիներ Ֆելիցիտա Աբտն ու Ֆելիչիտա Վեստֆալին: Ֆ. Աբտի ելույթը Համլետի դերում հաջողված էր, նշվում է նրա նուրբ խաղի մասին: Ֆելիչիտա Վեստֆալին հյուրախաղեր է ունեցել ամբողջ Եվրոպայում` խաղալով տղամարդկային տարբեր դերեր. Համլետ, Ռոմեո, Պետրուչիո և այլն:

Ֆրանսիական բեմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սառա Բեռնարը Համլետի դերում

Ֆրանսիական բեմը երկար ժամանակ չէր ընդունում Շեքսպիրին, քանի որ նրա ոճը չէր համապատասխանում կլասիցիզմի իշխող սկզբունքներին: Համլետի առաջին բեմարդրությունը ֆրանսիական բեմում կայացել է 1769 թվականին, Փարիզի Կոմեդի ֆրանսեզ թատրոնում, ըստ Ժան Ֆրանսու Դյուսիի խեղաթյուրված տարբերակի: Այս փոփոխված տարբերակով Համլետ է խաղացել նաև Ֆրանսուա Ժոզեֆ Տալման:

Բնագրին մոտ թարգմանություն է կատարել Ալեքսանդր Դյումա հայրը Պ. Մերիսի հետ համատեղ, 1847 թվականին, նույն տարում էլ այն բեմադրվել է «Կոմեդի Ֆրանսեզում»: 1880-ական թվականներին Համլետի դերը խաղացել է Ժան Մունե-Մյուլլին: Դերասանին չէին գրավում հերոսի ողբերգական կրքերը, նա նախ և առաջ ցուցադրում էր նրբագեղ խաղ, ճիշտ ձայն, նրա հերոսներն ազնվական տեսք ունեին: Դերասանը մանրակրիտ էր աշխատում դերի վրա, կատարելագործում էր կատարման տեխնիկան, ճշգրտում ու մանրամասն մտածում էր շարժումները: 1899 թվականից Համլետի դերն սկսում է կատարել Սառա Բեռնարը, ով դրանից առաջ խաղացել էր նաև Օֆելյայի դերը: Նրա խաղում ևս պահպանվում էին կլասիցիզմից եկող ձևերը, ինչպես նաև` դերի մանրամասն մշակվածությունը, որը բացառում էր որևէ իմպրովիզ: 1913 թվականին Անտուանի թատրոնում բեմադրված ներկայացման մեջ Համլետի դերը կրկին կին է կատարում, այս անգամ` Սյուզանա Դեպրեն, ում կատարողականի մեջ առանձնանում էին պարզությունն ու բնականությունը: 1946 թվականին Փարիզի «Մարինյի» թատրոնում Համլետի դերը սեփական բեմադրության մեջ խաղացել է Ժան Լուի Բարոն:

Հայկական բեմում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սիրանույշը Համլետի դերում

Համլետի դերը հայերենով առաջին անգամ խաղացել է Պետրոս Ադամյանը, 1880 թվականին, Ռուսաստանում: Դերասանն այս դերին շատ հիմնավոր է մոտեցել: Նա գրել է հատուկ աշխատություն` «Շեքսպիրը և նրա «Համլետ» ողբերգության քննադատությունը» վերնագրով (1887), որտեղ ներկայացրել է այս դերի վերաբերյալ մեծագույն գրողների ու դերասանների կարծիքները և հիմնավորել է շեքսպիրյան կերպարի վերաբերյալ իր պատկերացումները: Դրանից բացի, նա նկարել է «Համլետ» նկարը: Քննադատությունը նշել է այս դերում դերասանի մեծ էներգիայի ու ոգևորվածության մասին:

Հայկական բեմում Համլետի դերակատարումը կապված է հայ բեմի մեծագույն դերասանուհիներից Սիրանույշի անվան հետ: Համլետի կերպարը առանձնակի տեղ է ունեցել նրա ստեղծագործության մեջ[1]: Համլետի դերակատարումը Սիրանույշի կողմից մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել ժամանակի թատերասեր հասարակության կյանքում, և դա պայմանավորված էր նախ և առաջ այն հանգամանքով, որ դերակատարը կին էր: «Սիրանույշը Համլետի դերում հանդես եկավ իր ուժերի ծաղկման շրջանում, երբ նրա բեմական կյանքը, կարելի է ասել, գտնվում էր փառքի գագաթին: Եվ վերջապես, կար մի օտարոտի հանգամանք, որ, բնականաբար, ավելի էր կրկնապատկում Սիրանույշի Համլետի նկատմամբ առաջացած հետաքրքրությունը: Այդ այն էր, որ Համլետի դերով պետք է հանդես գար դերասանուհի»[2]: Սիրանույշը մեծ պատասխանատվությամբ է մոտեցել այս դերին և դրա հետ կապված բոլոր ապրումները համարել է իր ամենանվիրական հիշողությունները` ներկայացմանը պատրաստվելով ավելի երկար, քան որևէ այլ դերի` փորձեր անելով 18 ամիս:

Aquote1.png Համլետը փոխանակ կեղծավոր, ունայն եւ շողոքորթ աշխարհի` ուզում էր մի նոր աշխարհ ստեղծել:
- Սիրանույշ
Aquote2.png


Aquote1.png Ես ի նկատի ունեի, որ ո՛չ միայն խաղին հերոսին բարդ հոգեբանությունը պիտի ուսումնասիրեի, այլ նաև կինը` տղամա՛րդ պիտի դարձնեի... Եթե ես գոնե մի րոպե կարողանայի ինձ ականատես եղող հասարակության մոռացության տալ, որ յուր առջև կանգնողը կին է, ես իմ նպատակիս հասած պիտի լինեի:...Իմ առաջին խաղը պարգևում էր ինձ այն հույսն, որ ապագային Շեքսպիրի այս թանկագին գործը իմ ամենահաջող և ուժեղ դերերեն մին պիտի համարվեր:
- Սիրանույշ[3]
Aquote2.png


Հայկական դեմում Համլետի կին դերակատարներից է նաև Ժասմեն Գևորգյանը, որ խաղացել է Արամ Գրիգորյանի բեմադրած մոնոներկայացման մեջ[4]:


Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ռ. Զարյան, Սիրանույշ, Երևան, 1957, էջ 209
  2. նույն տեղում, էջ 214
  3. Բ. Հովակիմյան, Սիրանույշի ասույթներն ու բնութագրությունները, Երևան, 2007, էջ 17-18
  4. Владимир Климов. Что может моноспектакль?