Կարլ Լանդշտայներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կարլ Լանդշտայներ
Karl Landsteiner
Karl Landsteiner (1868–1943) © Albert Hilscher OeNB 1074462.jpg
Ծնվել էհունիսի 14, 1868(1868-06-14)[1][2][3][4][5][6]
Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա[7]
Մահացել էհունիսի 26, 1943(1943-06-26)[8][1][2][3][4][5] (75 տարեկանում)
Նյու Յորք, Նյու Յորք[8]
բնական մահով
Բնակության վայր(եր)Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
ՔաղաքացիությունԱվստրո-Հունգարիա
ԱՄՆ
ԴավանանքՀռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Մասնագիտությունֆիզիոլոգ, իմունաբան, բժիշկ, պրոֆեսոր, արյունաբան, ախտաբան, կենսաբան, ֆիզիկոս և գիտնական
Հաստատություն(ներ)Վիեննայի համալսարան, Ժնևի համալսարան և Ռոքֆելլերի համալսարան
Գործունեության ոլորտքիմիա
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Լեոպոլդինա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերՎիենայի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինգերմաներեն
Ինչով է հայտնիարյան խմբերի համակարգ
պոլիվիրուս
ռեզուս գործոն
ՊարգևներԲժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակ[9][10] կլինիկական բժշկական հետազոտությունների ոլորտում Լասկե-Դեբեյկի մրցանակ Aronson Prize? Ալբերտ Լասկերի մրցանակ բժշկական հիմնավոր հետազոտությունների համար և Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամ
ՀայրLeopold Landsteiner?[11]
Karl Landsteiner Վիքիպահեստում

Կարլ Լանդշտայներ (գերմ.՝ Karl Landsteiner, 1868, հունիսի 14, Բադեն, Ստորին Ավստրիա - 1943, հունիսի 26, Նյու Յորք), ավստրիացի բժիշկ, կենսաբան։ Ռոյալ հասարակության արտասահմանյան անդամ (ForMemRS)։

1900 թ. առաջինն է հայտնաբերել արյան հիմնական խմբերը և մշակել է դրանց ժամանակակից դասակարգման համակարգը։ 1940 թ. Ալեքսանդր Վիների հետ հայտաբերել է Ռեզուս գործոնը՝ հնարավորություն ընձեռելով բժիշկներին կատարելու արյան փոխներարկում, առանց հիվանդի կյանքը վտանգելու։

1909 թ. Կոնստանտին Լևադիտի և Էրվին Փոպերի հետ հայտնաբերել է պոլիո վիրուսները (Poliovirus)։ 1930 թ. արժանացել է Նոբելյան մրցանակի՝ ֆիզիոլոգիա և բժշկություն անվանակարգում։ 1946 թ. արժանացել է «Լասկեր մրցանակի» և հետմահու ճանաչվել է փոխներարկվող բժշկության հայրը[12][13]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լանդշտայների հայրը՝ Լեոպոլդը (1818–1875), հայտնի վիեննացի լրագրող, Die Presse-ի գլխավոր խմբագիրը, մահացել է 56 տարեկանում, երբ Կարլը 6 տարեկան էր։ Մեծացել է մոր՝ Ֆաննի հետ (1837–1908)։ Վիեննայում միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո սովորել է Վիեննայի համալսարանում և 1891 թ. գրել է դոկտորական թեզը։ Ուսանողական տարիներին հրատարակել է էսսեյ արյան բաղադրության վրա դիետաների ազդեցության մասին։

1891-1893 թթ. Վյուրցբուրգում Հերման Էմիլ Ֆիշերի լսարանում ուսուցանել է քիմիա, Մյունիխում՝ Բամբերգերի (Eugen Bamberger) և Ցյուրիխում՝ Արթուր Ռուդոլֆ Հանզշի մոտ։ Այդ տարիների նրա հրատարակած հոդվածներից ակնհայտ էր, որ չի սահմանափակվել միայն դասընթացների լսումներով։ Եվրոպայում, հաղթահարելով մի շարք դժվարություններ, ԱՄՆ-ում պաշտոն է ստանձնում Ռոքֆելեր ինստիտուտում, որտեղ կարող էր անցկացնել իր գիտական հետազոտությունները։

Հետազոտական աշխատանքներ Վիեննայում, պոլիո վիրուսների հայտնաբերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լանդշտայների բրոնզե դիմաքանդակը «Պոլիո հռչակի պատ»-ում
Հին ավստրիական 1000 շիլինգ, Կարլ Լանդշտայները Վիեննայի համալսարանի Պաթոլոգիական անատոմիայի ինստիտուտի լաբորատորիայում։ Պոլիո-վիրուսի մոդել

Վիեննա վերադառնալով՝ Լանդշտայները դառնում է Մաքս վոն Գրուբերի օգնականը Hygienic Institute-ում։ Իր ուսումնասիրություններում Լանդշտայները կենտրոնանում է իմունային մեխանիզմի և հակամարմինների բնույթի վրա։ 1897 նոյեմբերից 1908 թ. Լանդշտայները Վիեննայի համալսարանի պաթոլոգիական-անատոմիական ինստիտուտում եղել է օգնական Անտոն Վիշելբաումի ենթակայության ներքո, որտեղ հրատարակել է 75 աշխատանք, որոնք վերաբերվում են շճաբանությանը (serology), մանրէաբանությանը, վիրուսոլոգիայի և պաթոլոգիական անատոմիային[14]։ 1911 թվականից պաթոլոգիական անատոմիայի երդվյալ պրոֆեսոր։ Այս ժամանակաշրջանում Էրվին Փոպերի հետ բացահայտում է պոլիոմիլիթի (Poliomyelitis) ինֆեկցիոն բնույթը և տարանջատում է պոլիո վիրուսը։ Ընդունելով պոլիոյի դեմ պայքարի այս բացահայտումը որպես հենք, Լանդշտայները ընդգրվեց «Պոլիո հռչակի պատ»-ում (Polio Hall of Fame)։

Արյան խմբերի հայտնաբերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1900 թ. Լանդշտայները հայտաբերել է, որ կոնտակտի ժամանակ երկու մարդկանց արյունը ագլուտինացվում է։ 1901 թ. նա բացահայտում է, որ սա կատարվում է արյան շիճուկի հետ արյան կոնտակտից։ Նա դասակարգում է արյան երեք խմբեր A, B և O, որը անվանում է C։ Լանդշտայները նաև բացահայտում է, որ մինևնույն արյան խումբ ունեցող մարդկանց միջև արյան փոխներրակումից արյան բջջիջները չեն ոչնչանում, մինչդեռ տարբեր խմբերի փոխներարկման ժամանակ բջիբները ոչնչանում էին։ Այս հայտագործության վրա հիմնվելով՝ 1907 թ. Նյու Յորքում Ռուբեն Օտերբերգը Մանհեթանի Mount Sinai Hospital-ում բարեհաջող կատարեց արյան փոխներարկումը։

Այսօր բոլորին է հայտնի, որ AB խմբի արյունն արյուն է ընդունում բոլոր խմբերից, O խմբի արյուն ունեցողները կարող են արյուն տալ բոլոր խմբերին։ AB արյունակիր խմբերը համընդհանուր ընդունողներ են, O խմբերը՝ համընդհանուր դոնորներ։ Այս հայտնագործության համար 1930 թ. Լանդշտայները ստանում է Նոբելյան մրցանակ՝ հետագայում համարվելով փոխներարկվող բժշկության հայրը։

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Encyclopædia Britannica
  2. 2,0 2,1 SNAC — 2010.
  3. 3,0 3,1 Who Named It?
  4. 4,0 4,1 Munzinger-Archiv — 1913.
  5. 5,0 5,1 Brockhaus Enzyklopädie
  6. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  7. German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118726226 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  8. 8,0 8,1 Ландштейнер Карл // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  9. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/
  10. https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/
  11. https://www.geschichtewiki.wien.gv.at/Karl_Landsteiner
  12. Կարլ Լանդշտայներ, կենսագրական
  13. Կարլ Լանդշտայներ
  14. Karl Landsteiner Papers, 1892-1984
  15. 30 մտածողներ ու գործիչներ, որոնք փոխել են պատմության ընթացքը

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]