Կարլ Լանդշտայներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կարլ Լանդշտայներ
Karl Landsteiner
Karl Landsteiner (1868–1943) © Albert Hilscher OeNB 1074462.jpg
Ծնվել էհունիսի 14, 1868(1868-06-14)[1][2][3][…]
Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա[4] կամ Բադեն, Ստորին Ավստրիա, Ավստրո-Հունգարիա
Մահացել էհունիսի 26, 1943(1943-06-26)[5][1][2][…] (75 տարեկան)
Նյու Յորք, Նյու Յորք[5]
բնական մահով
Բնակության վայր(եր)Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
ՔաղաքացիությունFlag of Hungary (1896-1915; angels; 3-2 aspect ratio).svg Ավստրո-Հունգարիա և Flag of the United States (1912-1959).svg ԱՄՆ
ԴավանանքՀռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Մասնագիտությունֆիզիոլոգ, իմունաբան, բժիշկ, պրոֆեսոր, արյունաբան, ախտաբան, կենսաբան և ֆիզիկոս
Հաստատություն(ներ)Վիեննայի համալսարան, Ժնևի համալսարան և Ռոքֆելլերի համալսարան
Գործունեության ոլորտքիմիա
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Լեոպոլդինա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերՎիենայի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինգերմաներեն
Ինչով է հայտնիարյան խմբերի համակարգ
պոլիվիրուս
ռեզուս գործոն
ՊարգևներԲժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակ[6][7] կլինիկական բժշկական հետազոտությունների ոլորտում Լասկե-Դեբեյկի մրցանակ Aronson Prize? Ալբերտ Լասկերի մրցանակ բժշկական հիմնավոր հետազոտությունների համար և Լոնդոնի թագավորական միության արտասահմանյան անդամ
Ամուսին(ներ)Leopoldine Helene Wlasto?
ՀայրLeopold Landsteiner?[8]
Karl Landsteiner Վիքիպահեստում

Կարլ Լանդշտայներ (գերմ.՝ Karl Landsteiner, հունիսի 14, 1868(1868-06-14)[1][2][3][…], Վիեննա, Ավստրո-Հունգարիա[4] և Բադեն, Ստորին Ավստրիա, Ավստրո-Հունգարիա - հունիսի 26, 1943(1943-06-26)[5][1][2][…], Նյու Յորք, Նյու Յորք[5]), ավստրիացի բժիշկ, կենսաբան։ Ռոյալ հասարակության արտասահմանյան անդամ (ForMemRS)։

1900 թվականին առաջինն է հայտնաբերել արյան հիմնական խմբերը և մշակել է դրանց ժամանակակից դասակարգման համակարգը։ 1940 թվականին Ալեքսանդր Վիների հետ հայտաբերել է Ռեզուս գործոնը՝ հնարավորություն ընձեռելով բժիշկներին կատարելու արյան փոխներարկում, առանց հիվանդի կյանքը վտանգելու։

1909 թվականին Կոնստանտին Լևադիտի և Էրվին Փոպերի հետ հայտնաբերել է պոլիո վիրուսները (Poliovirus)։ 1930 թվականին արժանացել է Նոբելյան մրցանակի՝ ֆիզիոլոգիա և բժշկություն անվանակարգում։ 1946 թվականին արժանացել է «Լասկեր մրցանակի» և հետմահու ճանաչվել է փոխներարկվող բժշկության հայրը[9][10]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լանդշտայների հայրը՝ Լեոպոլդը (1818–1875), հայտնի վիեննացի լրագրող, Die Presse-ի գլխավոր խմբագիրը, մահացել է 56 տարեկանում, երբ Կարլը 6 տարեկան էր։ Մեծացել է մոր՝ Ֆաննի հետ (1837–1908)։ Վիեննայում միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո սովորել է Վիեննայի համալսարանում և 1891 թվականին գրել է դոկտորական թեզը։ Ուսանողական տարիներին հրատարակել է էսսեյ արյան բաղադրության վրա դիետաների ազդեցության մասին։

1891-1893 թվականներին Վյուրցբուրգում Հերման Էմիլ Ֆիշերի լսարանում ուսուցանել է քիմիա, Մյունիխում՝ Բամբերգերի (Eugen Bamberger) և Ցյուրիխում՝ Արթուր Ռուդոլֆ Հանզշի մոտ։ Այդ տարիների նրա հրատարակած հոդվածներից ակնհայտ էր, որ չի սահմանափակվել միայն դասընթացների լսումներով։ Եվրոպայում, հաղթահարելով մի շարք դժվարություններ, ԱՄՆ-ում պաշտոն է ստանձնում Ռոքֆելեր ինստիտուտում, որտեղ կարող էր անցկացնել իր գիտական հետազոտությունները։

Հետազոտական աշխատանքներ Վիեննայում, պոլիո վիրուսների հայտնաբերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լանդշտայների բրոնզե դիմաքանդակը «Պոլիո հռչակի պատ»-ում
Պատկեր:Tausend Schiling hinten ab 1997.jpg
Հին ավստրիական 1000 շիլինգ, Կարլ Լանդշտայները Վիեննայի համալսարանի Պաթոլոգիական անատոմիայի ինստիտուտի լաբորատորիայում։ Պոլիո-վիրուսի մոդել

Վիեննա վերադառնալով՝ Լանդշտայները դառնում է Մաքս վոն Գրուբերի օգնականը Hygienic Institute-ում։ Իր ուսումնասիրություններում Լանդշտայները կենտրոնանում է իմունային մեխանիզմի և հակամարմինների բնույթի վրա։ 1897 թվականի նոյեմբերից 1908 թվականը Լանդշտայները Վիեննայի համալսարանի պաթոլոգիական-անատոմիական ինստիտուտում եղել է օգնական Անտոն Վիշելբաումի ենթակայության ներքո, որտեղ հրատարակել է 75 աշխատանք, որոնք վերաբերվում են շճաբանությանը (serology), մանրէաբանությանը, վիրուսոլոգիայի և պաթոլոգիական անատոմիային[11]։ 1911 թվականից պաթոլոգիական անատոմիայի երդվյալ պրոֆեսոր։ Այս ժամանակաշրջանում Էրվին Փոպերի հետ բացահայտում է պոլիոմիլիթի (Poliomyelitis) ինֆեկցիոն բնույթը և տարանջատում է պոլիո վիրուսը։ Ընդունելով պոլիոյի դեմ պայքարի այս բացահայտումը որպես հենք, Լանդշտայները ընդգրվեց «Պոլիո հռչակի պատ»-ում (Polio Hall of Fame)։

Արյան խմբերի հայտնաբերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1900 թվականին Լանդշտայները հայտաբերել է, որ կոնտակտի ժամանակ երկու մարդկանց արյունը ագլուտինացվում է։ 1901 թվականին նա բացահայտում է, որ սա կատարվում է արյան շիճուկի հետ արյան կոնտակտից։ Նա դասակարգում է արյան երեք խմբեր A, B և O, որը անվանում է C։ Լանդշտայները նաև բացահայտում է, որ մինևնույն արյան խումբ ունեցող մարդկանց միջև արյան փոխներրակումից արյան բջջիջները չեն ոչնչանում, մինչդեռ տարբեր խմբերի փոխներարկման ժամանակ բջիբները ոչնչանում էին։ Այս հայտագործության վրա հիմնվելով՝ 1907 թվականին Նյու Յորքում Ռուբեն Օտերբերգը Մանհեթանի Mount Sinai Hospital-ում բարեհաջող կատարեց արյան փոխներարկումը։

Այսօր բոլորին է հայտնի, որ AB խմբի արյունն արյուն է ընդունում բոլոր խմբերից, O խմբի արյուն ունեցողները կարող են արյուն տալ բոլոր խմբերին։ AB արյունակիր խմբերը համընդհանուր ընդունողներ են, O խմբերը՝ համընդհանուր դոնորներ։ Այս հայտնագործության համար 1930 թվականին Լանդշտայները ստանում է Նոբելյան մրցանակ՝ հետագայում համարվելով փոխներարկվող բժշկության հայրը։

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]