Խառնուրդ (Հայոց ձորի գավառ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գյուղ
Խառնուրդ
Կոորդինատներ: 38°19′26.7″ հս․ լ. 43°23′25.0″ ավ. ե. / 38.324083° հս․. լ. 43.390278° ավ. ե. / 38.324083; 43.390278
ԵրկիրԹուրքիա Թուրքիա
ՆահանգՎանի նահանգ
ԳավառՀայոց ձորի գավառ
ՀամայնքԳյուրփընար
ԲԾՄ1775 մ
Ազգային կազմՄինչև 19-րդ դդ՝ հայեր
այնուհետև՝ քրդեր
Ժամային գոտիUTC+3
##Խառնուրդ (Հայոց ձորի գավառ) (Թուրքիա)
Red pog.png

Խառնուրդ (նաև՝ Խառնորտկներ, թուրք.՝ Değirmendüzü՝ Դեղիրմենդյուզյու), նախկին հայկական գյուղ Վանի նահանգի Հայոց ձորի գավառում, ներկայիս Թուրքիայի Հանրապետության Գյուրփընար քաղաքի թաղամաս: Տեղակայված է ծովի մակերևույթից 1775 մետր միջին բարձրության վրա[1]:

Անվանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խառնուրդ բնակավայրի անվանումը կապված է այն հանգամանքով, որ այստեղ հատվում են Անգղ գետն ու Մենուայի ջրանցքը: Հնում կոչվել է նաև Խառնորտկներ[1][2]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խառնուրդ բնակավայրն ունի ավելի քան 3000-ամյա պատմություն, ինչի մասին փաստում են գյուղի հարևանությամբ անցնող Մենուայի ջրանցքը, այն կառուցելու մասին պատմող սեպագիր արձանագրությունը[1][3][4][5][6] և Անգղ գետի վրա կառուցված հնագույն ջրանցույցը[7][1]:

Պատմական հուշարձաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջրանցք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խառնուրդի մոտով է անցնում Վանի թագավորության արքա Մենուայի կառուցած համանուն ջրանցքը, որի կառուցման մասին պատմող սեպագիր արձանագրությունը գրեթե ոչնչացված պահպանվել է գյուղի հյուսիսային եզրին գտնվող ժայռի վրա: Այն բաղկացած է 14 տողից: Ընդունված է համարել, որ սեպագիր արձանագրությունն առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1891 թվականին գերմանացի հնագետ Վալդեմար Բելքը[4][5][6][1]:

Ջրանցույց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակավայրի տարածքում պահպանվել է հնագույն ջրանցույց, որը Մենուայի ջրանցքի ժամանակակիցն է: Գտնվում է Խառնուրդից հյուսիս՝ Անգղ գետի և Մենուայի ջրանցքի հատմն վայրում: Ջրանցույցի ջրերը կհոսեն արևելքից դեպի արևմուտք՝ լցվելով Վանա լիճ[3][1]:

Եկեղեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խառնուրդ գյուղում հին ժամանակներից մինչև 19-րդ դար պահպանված է եղել առաքելական եկեղեցի, որը 1860-ական թվականներից բնակավայրում հաստատված քրդերի կողմից վերափոխվել է մզկիթի: Եկեղեցին կառուցված է եղել սրբատաշ քարերից և կոչվել է Սուրբ Գևորգ[2][1]:

Ջրաղացներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակին հայաբնակ գյուղում գործել են 40 ջրաղացներ, որոնք աղացել են հիմնականում ցորեն[3][2][1]: Ըստ հուշարձանագետ Սամվել Կարապետյանի՝ 2000-ական թվականներին դեռևս կանգուն էին բոլոր 40 ջրաղացների շինությունները, որոնցից 15-ը մինչև 2010 թվականը գործում էր որպես ջրաղաց: Այնուհետև տեղի բնակիչների կողմից մի մասը վերածվել են բնակելի տների, իսկ մյուս մասը՝ կանգնած են փլուզման շեմին[1]:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնակավայրը անհիշելի ժամանակներից եղել է հայաբնակ, և միայն 19-րդ դարի ընթացքում է այնտեղ սկսվել քրդական բնակչության ներթափանցումը[2]: 1894-1896 թվականներին իրականացված Համիդյան ջարդերի հետևանքով գյուղն ամբողջովին հայաթափվել է: Ներկայում բնակավայրն ունի քրդական բնակչություն[1]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Սամվել Կարապետյան, Հայկական ճարտարապետությունն ուսումնասիրող հիմնադրամ, «Հայոց ձոր, Հայաստանի պատմություն գրքաշար, հատոր Ա», Երևան 2015 թվական:
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Բազեան Յ., Համառօտ ստորագրութիւն Հայկաձոր եւ Ոստան գաւառաց, «Սիօն», 1869, էջ 251:
  3. 3,0 3,1 3,2 Միրախորեան Մ., Նկարագրական ուղեւորութիւն հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի, մաս Ա, Կ.Պօլիս, 1884:
  4. 4,0 4,1 Հ. Ն. Ա., Վալտեմար Պելքին նոր գտած սեպագիր արձանագրությունները, «Արարատ», 1893:
  5. 5,0 5,1 Բասմաջեան Կ., Յաւելուած եւ քննութիւն «Ցուցակի Տոսպական կամ հայկական բեւեռաձեւ արձանագրութեանց» (Հիվեռնայ), «Բազմավէպ», 1896:
  6. 6,0 6,1 Ադոնց Ն., Հայաստանի պատմություն, Երևան, 1972:
  7. Տեր-Ավետիսյան Ս., Ուրարտական թագավոր Մենուաս Առաջինի կառուցած Շամիրիամի ջրանցքը, «Տեղեկագիր», 1941, № 3-4: